004_1

PHONG VẤN BÀ DƯƠNG THỊ THOA File # 004 1 004 Người phỏng vấn Vũ Ngọc Quyên Ngày phỏng vấn 5, 6 và 10 tháng 6 năm 1008 I SƠ LƯỢC TIỂU SỬ CÁ NHÂN Tôi sinh ngày 3/6/1926 trong một gia đình nhà giáo, họ h[.]

Người phỏng vấn: Vũ Ngọc Quyên

Ngày phỏng vấn: 5, 6 và 10 tháng 6 năm 1008

I SƠ LƯỢC TIỂU SỬ CÁ NHÂN

Tôi sinh ngày 3/6/1926 trong một gia đình nhà giáo, họ hàng nội ngoại đều theo Nho học Bố tôi (ông X) dạy Việt văn và sử Việt nam ở trường Bưởi, mẹ tôi bán tạp hoá Gia đình có 8 anh em Nhưng do bố tôi vừa theo Nho học, vừa theo Tân học nên đã đối xử bình đẳng với con gái cũng như con trai

Bốn chị em tôi được ăn học như các anh Gia đình sống rất nề nếp, ổn định, gia giáo Chúng tôi

đi học về chỉ ở nhà, không đi chơi lang thang ngoài phố, không tiếp xúc với bạn trai bao giờ Mấy chị em tôi đều học ở trường Đồng Khánh, Hà Nội (trường Trưng Vương bây giờ) là trường

nữ sinh, chỉ có các cô giáo, thỉnh thoảng mới có một ông thầy dạy vẽ

Nhưng kỷ luật trật tự của nữ sinh trường Đồng Khánh bắt đầu có biến động từ khi Đức quốc xã chiếm nước Pháp Những năm 1941-1942, ngày nào trước khi vào lớp chúng tôi cũng phải tụ tập

ở sân trường dự lễ kéo cờ Pháp và Việt, sau đó nghe bà Giám đốc người Pháp chỉ thị, mắng mỏ Chúng tôi thường cố tình phá lễ kéo cờ bằng cách kéo cờ Pháp lên chậm hơn cờ Việt Nam, khi hát thì cố tình hát lộn xộn, không đều để trêu tức mụ Giám đốc

Năm 1943, tôi học năm thứ 4 Thành chung, bà Giám đốc Pháp bắt học sinh các lớp tập hát, múa, đóng kịch, tổ chức lễ hội yêu nước để lấy tiền ủng hộ Mẫu quốc Có ông Lưu Hữu Phước đến dạy hát, ông Thế Lữ giảng thơ, hướng dẫn tập kịch Chúng tôi rất vui vì những sự tiếp xúc mới lạ

đó, chưa bao giờ quang cảnh trường học lại tự do và thoải mái như lúc này Sau ngày lễ đó, chúng tôi lại lén lút làm một buổi biểu diễn riêng để lấy tiền ủng hộ Hội truyền bá quốc ngữ Trong quá trình làm, các chị em bắt đầu thân nhau Trong đó có chị Dương Thị Tâm, chị ấy nói chuyện và hỏi tôi: “Có thích đọc báo không?”, tôi hỏi báo gì chị ấy nói: “Báo chiến khu chuyển về” Tôi tò mò xin đọc Hoá ra là Báo Cứu quốc Chị ấy nói đọc xong thì chuyển cho người khác

Ý thức yêu nước của chúng tôi bắt đầu như thế

II TRẢI NGHIỆM TRƯỚC VÀ TRONG CÁCH MẠNG THÁNG 8/1945

Cùng lớp tôi có chị Tuyết Minh (Chị Tuyết Minh sau này là chính trị viên của một đại đội thuộc Trung đoàn Thủ đô) Chị ấy đã được kết nạp vào Đoàn Mặt trận Việt Minh rồi nên chị ấy có nhiệm vụ là đi tuyên truyền Nhà chị ấy ở phố Cửa Đông, hay qua nhà tôi chơi, nói chuyện Chị

ấy nói nếu muốn tham gia Mặt trận Việt Minh thì chị ấy sẽ giúp Qua Báo Cứu quốc tôi cũng biết thêm về hoạt động của Việt Minh, về ông Nguyễn Ái Quốc cùng với tinh thần yêu nước nên lúc đó tôi cũng hăng hái lắm Tôi cố gắng phổ biến báo chí yêu nước, tổ chức quyên góp tiền, gạo, muối, tôm, cá khô, thuốc men để gửi lên chiến khu Bản thân mình cũng chẳng biết chiến khu ở đâu nhưng cũng lén lút xúc gạo của bố mẹ, lấy tôm khô và các thứ của gia đình mang đi quyên góp Có lần bà cụ (mẹ tôi) bắt được hỏi mang đi đâu thì nói là: “Con mang cho người bạn nghèo” Nói thế thôi chứ cũng toàn đưa lại cho chị Tuyết Minh, còn chị ấy đưa lên chiến khu thế nào thì mình không biết Đến tháng 1/1945, tôi chính thức được kết nạp vào Đoàn Phụ nữ cứu

quốc, buổi kết nạp được tổ chức bí mật ở nhà chị Hảo ở Phà Đen Lúc bấy giờ tổ chức Việt Minh gồm có Đoàn Phụ nữ cứu quốc, Đoàn Thanh niên cứu quốc và Mặt trận Việt Minh Nhiệm vụ của tôi cũng vẫn là đi tuyền truyền và tổ chức quyên góp Hơn một tháng trước ngày khởi nghĩa, chị Tuyết Minh nói với tôi là chuẩn bị đi lên chiến khu Tôi mừng lắm! Tôi giấu, không nói với

ai trong gia đình, gói ghém quần áo Đối với tôi, đó là một chuyện lớn lắm, vì từ xưa gia đình tôi vốn rất nề nếp Nhưng thực ra có lên chiến khu gì đâu, mà chị ấy đưa qua nhà chị ấy để chuẩn bị cho khởi nghĩa Chúng tôi bắt đầu học hát Diệt phát xít, Tiến quân ca, đọc báo Đến ngày 17/8/1945, chúng tôi cùng với những chị em khác tập hợp trước quảng trường Nhà hát lớn để dự cuộc meeting của Tổng Hội viên chức, có mặt rất đông quần chúng ở thủ đô Được ít phút thì tự nhiên lá cờ đỏ sao vàng từ gác hai của nhà hát rủ xuống, rồi hai đại diện của Mặt trận Việt Minh

là chị Diệu Hồng (sau này là Chủ tịch Hội phụ nữ Hà Nội, hiện nay đã mất) và chị Trang Anh (hiện nay cũng đã mất) phát biểu Chúng tôi hò hét “Ủng hộ Việt Minh, “Mặt trận Việt Minh muôn năm” và vẫy cờ đỏ sao vàng bằng giấy mang theo đã chuẩn bị sẵn Từ quảng trường Nhà hát lớn, chũng tôi toả ra các phố phường, vừa đi vừa hát và hô vang các khẩu hiệu (lúc đó chưa dám hô “Độc lập, tự do”) Vậy là cuộc meeting của Tổng Hội viên chức trở thành cuộc meeting của Việt Minh

Đến ngày 19/8/1945 thì lực lượng đã rất đông đảo Sau khi dự meeting và nghe tuyên bố giành chính quyền về tay nhân dân, đánh đổ phát xít Nhật và bọn thực dân Pháp, chúng tôi toả ra khắp nơi đi cướp chính quyền Chúng tôi được chỉ định đi cướp trại Bảo an binh ở phố Hàng Bài Con gái chúng tôi quần trắng áo dài được đưa lên hàng đầu, giáp mặt với bọn lính Nhật gác cửa trại

Cả đoàn hò hét: Mở cửa ra, hạ súng xuống! Hai tên lính Nhật lăm lăm khẩu súng nhưng không dám bắn Mọi người ùn ùn kéo lên Cả đoàn rầm rộ kéo vào chiếm trại lính, cử người canh gác những điểm quan trọng, còn lại đi động viên lính bảo an và thuyết phục họ ủng hộ cách mạng Chính trong dịp này, chúng tôi đã quen biết ông Đinh Ngọc Liên, nhạc trưởng chỉ huy đoàn quân nhạc của trại Bảo an binh Ông ấy bảo: “Tưởng Việt Minh thế nào, hoá ra toàn các cô thiếu nữ quần trắng áo dài” Chính ông nhạc trưởng sau đó đã chỉ huy dạo nhạc cho chúng tôi hát Tiến quân ca, Diệt phát xít

Sau khi chiếm xong trại Bảo an binh, một số anh em nam giới bắt đầu tập luyện bắn súng, số khác lo canh gác Chị em chúng tôi được phân công nấu cơm Tôi chỉ quen nấu nồi cơm nhỏ ở nhà, bây giờ phải nấu một chảo cơm to, củi lại ướt, thế là cơm “trên sống, dưới khê, tứ bề nhão nhoét” Nấu xong, không ăn được Mọi người chỉ uống nước lã Sáng hôm sau, tôi và một chị được phân công đi chợ Chúng tôi xuống chợ Mơ mua thức ăn và rau cho trại Mua xong, chất đầy hai xe kéo, tôi phải ngồi chót vót trên đống rau, bí, đi từ chợ Mơ về phố Huế, tôi thấy ngượng lắm, tưởng chừng cả phố đang nhìn và cười thầm May là sau đó vài ngày chúng tôi được lệnh rút khỏi trại để nhận công việc khác: trở về khu phố mình ở, tuyên truyền cho bà con

về Mặt trận Việt Minh, thực hiện các công tác chuẩn bị cho ngày lễ 2/9

Quay trở về nhà, tôi lo lắng không biết thái độ của bố mẹ tôi thế nào May mắn cho tôi, cha mẹ chỉ hỏi “Đi đâu cả tháng trời nay?” Bố tôi vốn rất nghiêm trong việc dạy dỗ con cái, nhưng trong việc này lại không có ý kiến gì Ông cũng ủng hộ Việt Minh, ủng hộ cách mạng (Bố tôi sau này là Hiệu trưởng trường Bưởi, tức trường Chu Văn An hiện nay) Các anh chị em tôi cũng đều tham gia việc này, việc khác của các đoàn thể cách mạng Nếp sống gia đình tôi không còn

ổn định được như trước nữa do công việc của mỗi người Bữa cơm trước kia đông đủ 10 người thì nay người ăn trước, người ăn sau, bố mẹ tôi cũng đành chấp nhận

III NGÀY 2/9/1945

Chuẩn bị cho lễ meeting ngày 2/9, chúng tôi ra sức vận động nhân dân đi thật đông Đoàn thể nào thì vận động đối tượng đó Người dân ai cũng háo hức, mong muốn được nhìn thấy Bác Hồ Ngày 2/9/1945, các cửa hiệu trong thành phố đóng cửa rất nhiều, hàng ngàn người ở các khu phố rầm rập kéo về Quảng trường Ba Đình Phụ nữ ngoại thành mặc áo nâu, quần đen, chít khăn mỏ quạ Phụ nữ nội thành mặc áo dài quần trắng Thanh niên mặc áp sơ mi cộc tay, quần soóc Công nhân quần áo xanh, các đoàn tu sỹ mặc áo đen, khăn trắng, các nhà sư thì mặc áo nâu, áo cà sa vàng Đội quân ở chiến khu về mặc quần áo nâu chàm Thanh niên tự vệ Hà Nội đội mũ ca lô xanh, phù hiệu vuông và phù hiệu đỏ Tôi đi ở đoàn biểu tình của phụ nữ Liên khu I, mặc áo dài quần trắng, đi giày ba ta, tay cầm gậy để giữ trật tự

Chúng tôi tập trung tại Quảng trường Ba Đình, lúc bấy giờ mới chỉ là một bãi cỏ rất rộng Đang hồi hộp chờ cuộc meeting sắp bắt đầu, bỗng nhiên một đại diện Ban tổ chức cuộc meeting xuống yêu cầu chúng tôi cử một người lên kéo cờ, vì đoàn chúng tôi đứng ngay hàng đầu Mọi người ở dưới nhao nhao nói: “Lê Thi lên đi” Tôi ngập ngừng, e ngại và lo sợ vì chưa chuẩn bị gì, sự việc quá bất ngờ Người thứ hai là một chị du kích người Tày, áo chàm, quần bó cạp sẽ cùng kéo cờ với tôi Chúng tôi không quen nhau, không biết tên nhau, cùng kéo cờ, hồi hộp và lo lắng, nhìn xuống thấy bao nhiêu con người đang ngước mắt chăm chú nhìn lá cờ Làm sao để kéo lá cờ đỏ sao vàng lên mà không gặp vướng mắc gì trong một ngày trọng đại như thế này Khi bài Tiến quân ca vừa kết thúc, cũng là lúc lá cờ lên tới đỉnh cao, tung bay lòng lộng trong con gió thu và nắng vàng, chúng tôi vui sướng thở phào nhẹ nhõm Đây cũng là lần đầu tiên tôi gặp Bác Hồ Bác mặc giản dị, chỉ đi dôi dép da Một điều rất cảm động là khi Bác đang đọc tuyên ngôn, Bác ngừng lại hỏi nhân dân: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” thì tim tôi như ngừng đập, mắt rưng rưng lệ Mọi người ở dưới hô vang “Rõ ạ, rõ ạ”

Sau buổi lễ, chúng tôi chia tay nhau, không ai biết tên người kia là gì Mãi đến năm 1989 chúng tôi mới có dịp được gặp lại nhờ Báo Quân đội nhân dân Lúc bấy giờ tôi mới được biết tên chị du kích người Tày năm xưa là chị Đàm Thị Loan, vợ Đại tướng Hoàng Văn Thái

IV NHỮNG HOẠT ĐỘNG TÙ 2/9/1945 ĐẾN 19/12/1946

Tôi là Hội trưởng Hội Phụ nữ cứu quốc khu Hoàn Kiếm, đồng thời tham gia hoạt động của Đoàn thanh niên, đội Tự vệ chiến đấu, đội Tuyên truyền xung phong

1 Về hoạt động đấu tranh chính trị:

Ngày 20/9/1945:

Chúng tôi vận động quần chúng đi biểu tình “biểu dương lực lượng của Nhân dân Thủ đô” nhân dịp phái đoàn Mỹ thay mặt quân Đồng Minh sang nhận thư đầu hàng của quân phát xít Nhật

Ngày 23/9/1945:

Pháp đánh chiếm Sài Gòn Đêm hôm đó, các tuyên truyền viên đi xe đạp qua các dãy phố Thủ đô, loan tin báo và kêu gọi ủng hộ cuộc chiến đấu của đồng bào Nam Bộ

Ngày 5/11/1945:

Ngày Nam Bộ kháng chiến được tổ chức rầm rộ tại Hà Nội Chúng tôi tích cực đi vận động

đồng bào các khu phố ủng hộ miền Nam thuốc men, tiền bạc Đặc biệt là động viên thanh

niên Nam tiến, tham gia chiến đấu cùng đồng bào miền Nam Rất nhiều buổi tiễn đưa thanh

niên, cả nam và nữ, đi Nam đã diễn ra tại ga Hàng Cỏ

2 Về hoạt động tuyên truyền:

Tham dự lớp Huấn luyện tuyên truyền của ông Trần Huy Liệu Sau đó tham gia đội Tuyên truyền xung phong để giải thích các chủ trương, chính sách của Nhà nước, của Mặt trận Việt Minh cho

nhân dân

Tình hình chính trị càng ngày càng phức tạp Quân Tàu Tưởng kéo vào với nhiệm vụ tước vũ khí của quân Nhật, nhưng thực tế là cướp bóc nhân dân khắp nơi Các đảng phái phản động theo quân Tưởng về và lập trụ sở tại Hà Nội Chúng tôi có trách nhiệm đi tuyên truyền, giải thích chủ trương Đại đoàn kết của Bác Hồ, khuyên nhân dân bình tĩnh, đặc biệt là trong quan hệ với quân Tàu Tưởng, không nghe theo các đảng phái phản động Những cuộc nói chuyện của chúng tôi được tổ chức ở các rạp hát; Olympia (Hồng Hà), Philamonique (Bờ Hồ), Palace (Hàng Khay), và

ở các trụ sở, đình, đền v.v

Công tác chuẩn bị Bầu cử Quốc hội:

Ngày 1/1/1946: thành lập Chính phủ Liên hiệp lâm thời

Chúng tôi vừa đi nói chuyện về ý nghĩa cuộc bầu cử, hướng dẫn người dân đi bầu cử, vừa phải giải thích vì sao phải dành 80 ghế không qua bầu cử cho các đảng phái khác Trong khi đó, Đảng Cộng sản tuyên bố giải tán (thực tế là rút vào hoạt động bí mật) Chúng tôi có trách nhiệm giải thích cho đồng bào hiểu và tin tưởng là: Đảng tuy giải tán nhưng Bác Hồ, ông Phạm Văn Đồng, ông Võ Nguyên Giáp vẫn lãnh đạo Chính phủ

Ngày 6/1/1946: Bầu cử Quốc hội

Đây là sự kiện hết sức quan trọng Lần đầu tiên nhân dân được cầm lá phiếu đi bầu Quốc hội, để sau đó thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Nhưng ngay tại

Hà Nội ngày ấy cũng còn rất nhiều người mù chữ, cần có người đọc lá phiếu giúp họ Tôi tham gia ở hòm phiếu phố Hàng Da (tại rạp Hồng Hà hiện nay) Tôi phải đọc cho người dân tên của những ứng cử viên, hỏi họ muốn bầu cho ai Tất nhiên, phần lớn mọi người đều ủng hộ người đầu tiên là Bác Hồ Tôi may mắn hơn các chị em khác là đủ tuổi để được bỏ phiếu Quốc hội khoá I

Ký kết Hiệp định sơ bộ ngày 6/3/1946:

Sau khi quân Tàu Tưởng rút về nước ngày 28/2/1946, quân Pháp thay thế đổ bộ vào Hải Phòng Theo Hiệp định sơ bộ ký với Pháp ngày 6/3, 1200 quân Pháp được phép đóng ở Hà Nội Đây cũng là vấn đề phức tạp mà đội ngũ cán bộ chính trị viên và tuyên truyền chúng tôi phải hoạt động tích cực Chúng tôi phải giải thích với người dân lý do Bác Hồ đồng ý để quân Pháp thay thế quân Tưởng: do lực lượng của ta còn yếu, ta chưa chuẩn bị kịp về vũ khí, tiền bạc lại rất ít

Do vậy phải chọn cách hoà hoãn, thương lượng nhằm kéo dài thời gian chuẩn bị lực lượng Tạm ước 14/9/1946:

Bọn phản động tung tin Bác Hồ bán rẻ quyền lợi dân tộc cho Pháp Trong cuộc meeting trước Nhà hát lớn thành phố (khoảng đầu tháng 8/1945), Bác đã giải thích về chủ trương ký Hiệp định, giữ gìn hoà bình với nước Pháp, tránh sự khiêu khích với quân Pháp đang đóng ở Việt Nam Bác đã giơ tay thề: “Tôi thề không bao giờ bán nước” Chúng tôi ôm nhau bật khóc Chúng tôi khóc vì lòng kính yêu Bác, vì sự tin tưởng tuyệt đối dành cho Người Nghe Bác thề, vừa đau lòng, vừa căm giận bọn phản động nói láo Đây cũng là một kỷ niệm khó quên trong cuộc đời tôi

3 Các hoạt động phong trào kiến quốc:

Sau ngày khởi nghĩa 19/8/1945 thành công, công việc của chúng tôi không chỉ là tham gia hoạt động chính trị mà còn tích cực đấy mạng công tác xây dựng Thủ đô, phát triển văn hoá, xã hội

Chúng tôi cố gắng để thực hiện tốt các phong trào thi đua chống 3 thứ giặc: giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm.

Phong trào Tuần lễ vàng:

Phong trào được phát động trong toàn quốc vào tháng 9/1945 Liên khu I tập trung các nhà buôn bán giàu có nên cũng là đối tượng vận động số 1: kêu gọi mọi người đóng góp tiền, vàng, bạc cho Quỹ cứu quốc, kiến quốc Tôi và chị em đi làm nhiệm vụ vận động các gia đình ở các phố lớn như Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Đào, Hàng Ngang góp tiền, vàng Ở Hà Nội thì chuyện ủng hộ tiền dễ hơn là đi tham gia kháng chiến Mình vận động họ ủng hộ Bác Hồ, ủng hộ kháng chiến Bản thân tôi cũng ủng hộ Quỹ cứu quốc đôi xuyến vàng đeo tay Ở Hà Nội thì chuyện ủng

hộ tiền dễ hơn là đi tham gia kháng chiến Đến thu nhà nào, có ghi giấy biên nhận và ghi sổ rõ ràng Sau đó lập danh sách đưa ra phường Danh sách đó sau lại được công bố toàn thành phố Nhờ Tuần lễ vàng đó mà đã thu được rất nhiều tiền Nhưng lớn hơn hết là sự tin tưởng của nhân dân, sự ủng hộ của nhân dân đối với Chính phủ mới thành lập và kháng chiến

Phong trào Bình dân học vụ:

Chúng tôi tham gia phong trào Bình dân học vụ ở ngay tại phố Hàng Bông, Hàng Gai Những

người theo học bình dân học vụ phần lớn là những người phải đi giúp việc trong các gia đình ở

Hà Nội, cả nam và nữ, nên học thường vào buổi tối, từ 7 giờ đến 9 giờ 30 Mỗi lớp có 1 giáo viên và 2 phụ giáo

Hưởng ứng phong trào thể dục thể thao:

Tôi cùng một số chị em được huy động đi học lớp huấn luyện viên thể dục ở khu Việt Nam học

xá (nay là trường Kinh tế Quốc dân) Sau một tháng tốt nghiệp lớp học, tôi có trách nhiệm trở về khu phố vận động chị em nữ thanh niên tham gia tập thể dục buổi sáng Chúng tôi thường chạy thể dục tại khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm, vừa chạy vừa hô to “Khoẻ vì nước, kiến thiết quốc gia”

Hưởng ứng phong trào Đời sống mới và tham gia các hoạt động Đoàn thanh niên:

Phong trào Đời sống mới vận động chị em cắt tóc ngắn, mặc váy màu xanh, sơ mi trắng Ngày

2/9/1946, chúng tôi dự meeting kỷ niệm Quốc khánh ở Nhà hát thành phố, sau đó kéo đi biểu tình qua các phố Khi bắt đầu cuộc biểu tình thì không may trời đổ mưa, chúng tôi vẫn cứ đi, quần áo ướt hết Điều buồn cười là váy xanh phai màu, chảy ướt cả bít tất trắng

Tôi và một số chị em tham gia lớp Huấn luyện thanh niên do Bộ Thanh niên tổ chức Lớp học có

nam, nữ thanh niên và cả 1 vị ni cô tham gia Tối nào cũng thay phiên nhau gác đêm Ngoài việc học bài trên lớp, chúng tôi còn tham gia tập luyện tự vệ Tôi nhớ ký niệm khi lên lớp, chúng tôi thường buồn ngủ lắm Vì không có bàn học nên hễ ai ngủ gật là sách vở rơi xuống đất làm cả lớp cười ầm lên Vị ni cô là hay ngủ gật nhất Vì có lẽ nghe cũng chán!

Nghĩ lại, tôi cũng không hiểu làm thế nào lúc đó tôi có thể làm được nhiều loại việc như vậy Tôi

cứ “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng”, đi từ sáng đến tối, chẳng giúp được cha mẹ việc gì Bố mẹ tôi không trách mắng gì cả Tôi rất biết ơn và quý trọng bố tôi Là một nhà giáo nghiêm khắc, ảnh hưởng nhiều về đạo Khổng nhưng ông lại có nhiều tư tưởng tiến bộ khi tiếp thu được nền văn hoá Pháp Chỉ có một lần, bố tôi bảo: “Con phải liệu tìm một nghề mà đi làm, cứ cả ngày đi lông bông thế à?” Tôi đã thi đỗ bằng Thành Chung, có thể xin đi dạy học Và lúc đó, tôi cũng không nghĩ rằng làm cán bộ cách mạng chuyên nghiệp cũng là một nghề, nên tôi xin phép bố cho tôi một thời gian thu xếp công việc đang dang dở, sau đó sẽ đi tìm việc làm (với ý định sẽ xin đi

dạy học) Nhưng cuộc kháng chiến toàn quốc ập đến, nhanh chóng biến tôi thành một cán bộ thoát ly gia đình, làm chuyên nghiệp bắt đầu từ 19/12/1946

V SÁU MƯƠI NGÀY ĐÊM CÙNG TRUNG ĐOÀN THỦ ĐÔ

1 Chuẩn bị cho cuộc chiến đấu:

Chúng tôi tham gia Đội tự vệ chiến đấu thành Hoàng Diệu từ cuối năm 1945 Sau khi được kết

nạp Đảng vào tháng 9/1946, tôi sinh hoạt tại Chi bộ Hoàn Kiếm Chi bộ phân công tôi vào đội tuyên truyền và thông tin liên lạc của khu Các chị em khác được phân công vào đội cứu thương, đội tiếp tế

Những ngày trước khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, không khí ở Hà Nội rất căng thẳng Chúng tôi được lệnh tích cực chuẩn bị chiến đấu và có trách nhiệm vận động nhân dân tham gia chiến đấu

Vận động phụ nữ, trẻ em, người già sơ tán về quê

Công nhân chuyển máy móc, thiết bị lên chiến khu

Các cơ quan Nhà nước buổi tối rút ra ngoại thành

Vận động các gia đình trong các khu phố đục tường xuyên từ nhà này sang nhà khác để khi xảy

ra chiến sự không phải đi lại ngoài đường Đồng thời vận động nhân dân tích trữ gạo, mắm, muối, tôm khô v.v để nuôi quân

Lực lượng tự vệ chuẩn bị các bao cát, chướng ngại vật để lập các ụ chiến đấu trên gác nhà và đầu phố, chuẩn bị đào giao thông hào qua đường phố và hạ cây chắn ngang đường khi nổ ra chiến sự Nhà nước hoàn toàn không có vũ khí để trang bị cho dân quân Anh em tự lo Chủ yếu là lựu đạn, súng lục nhỏ, giáo, mác Một số khác có súng trường, súng cabin của Mỹ, bom ba càng và các chai xăng Tôi được Chi bộ cho một quả lựu đạn và xin bạn bè được một khẩu súng lục nhỏ, đạn 6x35

Chị ruột tôi là Dương Thị Ngân, phát thanh viên Đài tiếng nói Việt Nam, tối nào cũng rút ra trạm phát thanh được chuẩn bị sẵn ở Hà Đông Anh trai tôi là Dương Bá Bành, bác sỹ Bệnh viện Việt

- Đức, được phân công lập trạm cứu thương ở Cự Đà, Hà Đông

Mẹ tôi đã đưa hai em về quê sơ tán Nhưng lâu lâu không thấy gì lại trở ra Hà Nội Bố tôi, ông Dương Quảng Hàm, lúc đó là Hiệu trưởng trường Bưởi Ông cụ bảo “Chính phủ chưa ra lệnh cho hiệu trưởng nghỉ, chỉ mới cho học sinh nghỉ tản cư” nên ngày nào cũng đến trường Bưởi trực

ở đó, sáng đi tối về Hôm nổ ra chiến sự, mẹ tôi ra, nhưng vì là phụ nữ nên mẹ tôi được đi trước

Bố tôi lên tập trung ở đầu phố Lý Quốc Sư, ra đến hồ Hoa le thì bị Tây bắn chết (Ông cụ mất, sau bao nhiêu năm không tìm được hài cốt Bây giờ gia đình tôi làm một cái mộ giả ở quê Chiến tranh, người ta chôn ở đâu không ai biết )

Tôi bước vào cuộc chiến đấu với tinh thần hăng hái, không nghĩ gì đến gia đình Các bạn tôi và tôi không hề phải động viên nhau, không cần cấp trên làm công tác tư tưởng, ở lại chiến đấu coi như chuyện tất nhiên, như một vinh dự lớn lao

2 Kháng chiến bùng nổ:

Ngày 19/12/1946 (khi đó tôi chưa vào Trung đoàn Thủ đô), chúng tôi được lệnh tập trung ở phố Hàng Gai, ở nhà ông Bí thư Chi bộ là ông Hồng Lĩnh (sau là Tổng biên tập Báo Hà Nội mới, nay

đã về hưu, hiện vẫn còn sống) Chúng tôi nhận nhiệm vụ vận động nhân dân đi sơ tán (vì thương

họ, ở lại thì lấy gì mà ăn) và động viên mọi người yên tâm, sẽ có cách để đưa họ ra khỏi Hà Nội

an toàn (Mặc dù trước đó Chính phủ đã kêu gọi nhân dân tản cư, vậy mà nhiều người trốn, họ không đi vì tiếc nhà tiếc cửa Ở Hà Nội làm ăn buôn bán, bây giờ về nông thôn không có ruộng

đất, biết lấy gì mà sống Cũng có người đã đi, nhưng thấy tình hình chưa có gì lại trở về nên hàng nghìn người bị mắc kẹt lại khi kháng chiến bùng nổ) Chúng tôi đem đến cho đồng bào những nắm cơm muối vừng do đội nữ tiếp tế đã chuẩn bị sẵn Đang hăng hái vận động bà con đi tản cư thì tôi chạm mặt bố tôi ở phố Lý Quốc Sư Tôi thấy bố, cứ cuống lên, ngượng ngùng, xấu hổ vì không nghĩ trước mặt cụ lại dám “ba hoa” như thế Suốt đời tôi ân hận vì đã không nói chuyện gì với cụ, chỉ kịp hỏi qua loa chuyện sức khoẻ, cũng phát cho cụ một nắm cơm, chào cụ rồi vội vàng rút đi luôn Đấy là lần cuối cùng tôi gặp bố!

Ngay khi bùng nổ kháng chiến, Pháp đã chiếm đóng cầu Long Biên Nếu đi chỉ còn cách bí mật

đi dưới gầm cầu Những khu phố Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Bạc, chợ Đồng Xuân vẫn còn giữ được hết Từ phía mậu dịch (bây giờ là Tràng Tiền Plaza) là Pháp kiểm soát Việc đi lại là hết sức khó khăn Nhiều người đã bị Pháp bắn chết, nên phải tìm cách đưa nhân dân đi theo đường Lê Văn Hưu, qua Bạch Mai, chợ Mơ rồi đi lên đê Lúc bấy giờ là mùa rét, dưới gầm cầu Long Biên có những bãi rất rộng Nước cạn nên cứ lội ven theo bãi, qua gầm cầu Người dân đi tản cư lúc đó được tổ chức theo tốp nhóm, mỗi nhóm chừng 15 người, ưu tiên phụ nữ đi trước

Chúng tôi làm việc đó độ 1 tuần thì Trung đoàn Thủ đô có tuyển thêm một số người Cán bộ dân vận như tôi (khu Hoàn Kiếm), chị Kim Xuyến (khu Nhà Thờ), chị Quý, chị Oanh (phố Đồng

Xuân) thì vào Đội tuyên truyền, uý lạo của Trung đoàn Thủ đô, gồm 4 người, thuộc bộ phận của

Trung đoàn bộ Còn những người khác họ vào đội y tá Chị Tuyết Minh bạn tôi thì làm Bí thư Chi bộ, chính trị viên Trung đoàn của Đại đội 102, khu Đông thành Bốn người chúng tôi được tập trung lên Trung đoàn bộ, đóng tại số nhà 78 phố Hàng Bạc Đây là khu phố khá yên tĩnh Chúng tôi làm việc ở trên gác Nhiệm vụ của chúng tôi là hàng ngày đi đến các đơn vị để lấy tin

tức: kết quả các trận đánh, quân số thương vong cho tờ báo Chiến thắng, ra hàng ngày, mỗi

ngày khoảng 4-5 trang Trên gác có máy in, giấy thì lấy ở nhà máy in người ta đã đi sơ tán bỏ lại Đồng thời, hàng ngày chúng tôi mang báo đến các đơn vị, trận địa và đặc biệt là Quân y viện tại phố Hàng Buồm để đọc cho thương binh nghe, hỏi thăm, động viên các anh Bên ngoài mang vào được ít kẹo, bánh, ở trên lại đưa cho chúng tôi phân phát cho các anh gọi là quà của chiến khu về

Đời sống sinh hoạt hàng ngày của chúng tôi chủ yếu dựa vào lương thực và thực phẩm đã vận động nhân dân tích trữ từ trước đó Nhà máy điện, nhà máy nước đều đã bị phá hoại Tối đến chúng tôi thắp đèn dầu hoả Nước sinh hoạt thì chủ yếu trông vào mấy cái giếng đào Chúng tôi rửa mặt qua loa, không thể tắm được, rất ít thay quần áo, để dành nước sạch cho việc nấu ăn Còn về bữa ăn, chủ yếu chúng tôi ăn cơm với muối vừng, lạc, cá khô, tôm khô và nước mắm Thỉnh thoảng cũng được cấp ít đường Có cái gì các gia đình để lại thì ăn, không có nguồn tiếp tế chính thức nào cả Đó là những thứ dự trữ được từ trước, còn lại rất thiếu rau tươi Nhiều chị cấp dưỡng ban đêm mạo hiểm bò ra bãi ven sông Hồng (lúc đó không có nhà cửa, các gia đình nông dân thường trồng rau cải, su hào, bắp cải ) để lấy rau tươi về cho anh em các đơn vị Mỗi bữa ăn

có rau tươi là một bữa tiệc nhỏ! Về sau các chị em có sáng kiến ngâm đỗ xanh làm giá và xay đỗ tương để làm đậu phụ

Việc liên lạc với bên ngoài là rất khó khăn, và liên lạc chỉ để chuyển tin tức, không thể chuyển lương thực, thực phẩm Đôi khi có một ít thuốc cho thương bệnh binh Thuốc kháng sinh thì rất thiếu Nhiều anh em bị thương sau đó đã bị uốn ván

Tôi nhớ mãi kỷ niệm Tết Tân Hợi (khoảng 23/1/1947) Trung đoàn có tổ chức đón Tết cùng cộng đồng người Hoa ở phố Hàng Buồm Đội nữ tiếp tế đã mang được một cành đào cho Ban chỉ huy Trung đoàn, có cam và trứng gà cho thương bệnh binh Cái quý nhất của Tết năm đó là Bác Hồ

gửi thư chúc tết các chiến sỹ Trung đoàn Thủ đô Đội tuyên truyền uý lạo của chúng tôi được phân công đi đến nhiều ụ chiến đấu đọc thư của Bác cho các anh em nghe Vừa đọc chúng tôi vừa khóc vì xúc động trước tình cảm yêu thương và sự quan tâm của Bác Có một đồng chí thương binh bị uốn ván, lưng cứng đờ, yêu cầu chúng tôi đỡ anh ngồi dậy và nghiêm chỉnh nghe thư Bác Chúng tôi vừa đọc vừa rưng rưng nước mắt vì thương anh quá! Dịp Tết, chẳng có quà gì cho bộ đội, chúng tôi đi đến đâu lại hát cho các anh em nghe Chúng tôi nảy ra sáng kiến đi kiếm ruy băng đỏ và xanh, tết thành nơ, đến các đơn vị để gắn cho mỗi chiến sỹ một chiếc nơ Tôi còn nhớ khi đến thăm một đơn vị ở phố Hàng Thiếc, ở đó vừa có một chiến sỹ hy sinh, còn bó chiếu, chờ đến đêm đem chôn Các đồng chí trong đơn vị đề nghị tôi gắn cho anh chiến sỹ tử trận một chiếc nơ đỏ Thú thực là tôi run lắm, rất sợ, vì đâu có tiếp xúc với người chết bao giờ Nhưng vì tinh thần trách nhiệm, tôi mở bó chiếu ra gắn cho anh một chiếc nơ đỏ vào ngực rồi bó chiếu lại

Đó là một kỷ niệm sâu sắc đối với tôi

Lúc đó vũ khí chiến đấu của quân ta chủ yếu do bên ngoài chuyển vào Ta đánh nhau chỉ mang tính cầm cự, không cho quân Pháp tràn sang Ở phố Hàng Gai, bên kia đường liền với bờ hồ Hoàn Kiếm, thông sang Hàng Trống là do Pháp chiếm giữ Bên này phố Hàng Gai liền với Hàng Hòm, Hàng Đào do quân ta kiểm soát Khi chúng tôi xuống thăm một ụ chiến đấu đóng ở sân thượng gác 3 một nhà ở giữa phố Hàng Gai, anh em nói: “Các chị ơi, bên kia bọn Pháp lếu láo lắm, tối nào cũng nói chuyện xì xồ, ầm ĩ cả lên Các chị lên mà xem” Trên sân thượng rất rộng các anh em đã đắp bao cát thành ụ chiến đấu Chúng tôi về xin ý kiến Ban tuyên truyền và Ban chỉ huy Trung đoàn Tối hôm ấy, 4 người chúng tôi lại đến cùng đồng chí Nghi, Trưởng Ban tuyên truyền và một đồng chí trong Ban tham mưu Trung đoàn, leo lên gác ba, nấp sau ụ chiến đấu Các anh ấy nhắc tôi lên tiếng hỏi vì tôi biết tiếng Pháp (tôi đã học tiếng Pháp được 10 năm) Trăng sáng, ánh sáng hắt về phía mình, phía bên kia của quân Pháp tối om, chỉ nghe tiếng xì xồ Tôi lên tiếng: “Chào các ông” Nghe tiếng con gái, bên kia nhao nhao lên: “Tiếng con gái! Tiếng con gái! Cô nào đấy thì ra đây mà nói chuyện, đừng nấp sau ụ” Tôi lưỡng lự, sợ bước ra chúng

sẽ nổ súng bắn Các anh chỉ huy liền động viên tôi Tôi bước ra, nhưng trong bụng sợ lắm, tay phải cho vào túi nắm chặt khẩu súng lục nhỏ xíu cỡ đạn 6x35 của mình, thực ra là để vững dạ chứ không thể đối phó kịp nếu chúng định bắn tôi Thấy tôi, chúng hỏi: “Cô là con gái mà lại theo Việt Minh đi đánh nhau à?” Tôi trả lời: “Tôi là học sinh trường Đồng Khánh Các ông gây chiến tranh nên chúng tôi phải nghỉ học Các ông lại chiếm cầu Long Biên nên chúng tôi kẹt ở đây không ra được” Chúng bảo: “Chính Việt Minh nổ súng trước” Thế là hai bên tranh luận, cãi nhau Các chị bạn tôi đứng đằng sau, nhưng vì tiếng Pháp yếu hơn nên không nói được gì nhiều Thấy tình hình căng thẳng và không đi đến đâu, các anh chỉ huy đứng sau ụ chiến đấu mới nhắc chúng tôi chuyển chủ đề câu chuyện Tôi bèn hỏi thăm chúng về gia đình, nhắc đến những thành phố nổi tiếng của nước Pháp Chúng hỏi tôi: “Thế cô đã sang Pháp rồi à?” Tôi trả lời là chưa, nhưng tôi đã học và đọc nhiều về nước Pháp Chúng tôi lại bàn nhau hát cho chúng nghe những bài hát gợi nhớ về gia đình, quê hương bằng tiếng Pháp Chúng cũng hát lại những bài khác tặng chúng tôi và rủ chúng tôi qua bên đó chơi Lúc chia tay, hai bên hứa hẹn tối mai gặp lại Sau đó, khi trở về, các anh chỉ huy rút kinh nghiệm: bọn lính này không thể vận động được vì chúng ở gần nhà tên tướng Molière Vậy là hôm sau chúng tôi không đến nữa Mấy ngày sau, các anh ở ụ chiến đấu khu nhà đấy cho biết: gọi mãi không thấy chúng tôi, bọn chúng bắn sang vị trí của ta rất ác liệt Đấy là kỷ niệm về một buổi địch vận rất đặc biệt

Ngày 15/1/1947, ta và Pháp có thoả thuận ngừng bắn một ngày để dân chúng rút ra do còn quá nhiều người bị mắc kẹt lại, trong khi lương thực không đủ Nhân cơ hội đó, một số bộ đội và

thương binh của ta cải trang thành dân thường đi công khai trên cầu Long Biên rút ra ngoài an toàn Sau cuộc rút lui đó, lực lượng của Trung đoàn Thủ đô và dân thường còn lại khoảng hơn

1000 người Ngày 17/1/1947, Trung đoàn Thủ đô làm Lễ quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh tại rạp

Chuông vàng Thủ đô, ở phố Hàng Bạc Chúng tôi hăng hái giơ tay thề “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” Buổi lễ diễn ra trang trọng lắm!

Chiến đấu đến ngày 17/2/1947 thì chúng tôi được lệnh rút lui, không cầm cự nữa Chúng tôi hụt hẫng, vì đã thề quyết tử bảo vệ Thủ đô Ở trên mới giải thích là theo lời Bác Hồ, ta rút lui, ra bên ngoài chuẩn bị lực lượng, ta lại tấn công vào Lúc đó tôi đã là Đảng viên nên tham gia họp Chi

bộ, vừa được phổ biến buổi sáng, buổi chiều họp thông báo với anh em, đến buổi tối hôm đó rút lui ngay Tất cả được thực hiện rất nhanh nhằm đảm bảo bí mật Đấy là cuộc rút lui thần kỳ! Lúc đó vào cuối tháng giêng ta nên rét mướt, lạnh lẽo lắm Chúng tôi đi thành hàng một, cứ từng người nối đuôi nhau đi từ phố Hàng Bạc, qua Hàng Muối đến cột Đồng Hồ thì có động nên phải dừng lại Chúng tôi nằm rạp xuống Từ đó nhìn ra xa thấy trên cầu Long Biên có lính gác và đèn chiếu sáng quay toả 4 phía Thật vô cùng hồi hộp, không biết cả đoàn có đi trót lọt qua dưới gầm cầu hay không Rồi có lệnh khởi hành tiếp Chúng tôi chạy băng qua ngã tư cột Đồng Hồ, đi xuống bãi rau ven sông Hồng Hết sức thận trọng, từng người một đi trên bãi dưới chân cầu Lúc

đó là khoảng 12 giờ đêm, chúng tôi bắt đầu đi từ lúc 7 giờ tối Qua hết bãi thì chúng tôi bắt đầu lội nước để sang bãi giữa Thời điểm đó nước cạn ngang người Bãi giữa trồng đầy mía, sắn, chúng tôi lạc nhau lung tung nên gọi nhau í ới mới tìm ra đường tới chỗ đò đã chờ sẵn để đưa chúng tôi qua sông Nhưng vì đò nhỏ và ít nên phải chờ lâu Chúng tôi đi ở tốp đầu mà qua đến bên này sông đã khoảng 3 giờ sáng Nhìn lại phía bên kia Thủ đô khói lửa mù mịt (Trước khi đi,

bộ đội ta đã thực hiện tiêu thổ kháng chiến, đốt lửa để nghi binh quân Pháp) Khi sang đến bờ bên này rồi, chúng tôi được nghỉ một lát Lúc đó tôi mệt lắm nhưng lại phải đi ngay vì được tin Pháp đã phát hiện ra cuộc rút lui và đang đuổi theo Mệt, đói, lúc nào dừng lại vài phút là tôi ngủ đứng, khi có lệnh đi tiếp, người đi trước bước làm người sau ngã mới bừng tỉnh Đi từ sáng đến trưa chúng tôi mới đến nơi nghỉ Nhân dân đón chúng tôi vui mừng lắm, nấu cơm cho chúng tôi

ăn, nhưng mấy chị em nữ thì mệt quá, chỉ lăn ra ngủ

Sau đó chúng tôi đến làng Thượng Hội ở huyện Đan Phượng, Hà Đông Buổi lễ mừng công được

tổ chức với sự có mặt của đồng chí Võ Nguyên Giáp Trung đoàn Thủ đô được chính thức tặng danh hiệu và lá cờ truyền thống thêu 4 chữ “Trung đoàn Thủ đô” Chúng tôi rất cảm động Nhưng sau đó có chủ trương phụ nữ không tham gia quân ngũ, trừ những chị em y tá sẽ về các trạm xá để làm cứu thương Chúng tôi được lệnh tách khỏi quân ngũ, lên Phú Thọ để thực hiện tăng gia sản xuất Tôi buồn lắm, chỉ thích đi cùng các anh bộ đội Lúc đó, đối với tôi, được tham gia chiến đấu 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô là cái gì thiêng liêng lắm Được tham gia vào Trung đoàn Thủ đô là một vinh dự và cũng là trách nhiệm Tinh thần đang hăng hái nên khi rút ra khỏi Thủ đô, được đồng bào hoan hô, mình lại thấy xấu hổ Xấu hổ vì đã chẳng bảo vệ được lại còn rút lui Tâm trạng lúc ấy rất buồn, người dân không thể nào hiểu được

V CÔNG TÁC TẠI VĨNH YÊN (5/1947 - 8/1948)

Sau khi Trung đoàn Thủ đô rút đi, chúng tôi được về Phú Thọ thực hiện công tác tăng gia sản xuất Chúng tôi được đưa đến một trại trồng chè ở Ấm Thượng, huyện Hà Hoà Nhưng công việc của chúng tôi không phải là trồng chè mà được giao cho mấy thửa ruộng hoang, bắt đầu nhổ cỏ, cuốc đất trồng khoai Nhưng toàn chị em ở thành phố, không biết làm ruộng nên việc nhổ cỏ, cuốc đất năng suất rất thấp Chúng tôi ở nhà lợp lá, có hai cái sạp dài được đan bằng tre (khi nằm

rất đau người) Ăn uống chẳng có gì ngoài rau Sau khoảng một tháng, chị Diệu Hồng, lúc đó ở Hội Liên hiệp phụ nữ Trung ương, đến trại gặp chúng tôi và nói rằng chị Tuyết Minh, chị Xuyến

và tôi đã là cán bộ phụ nữ của Hà Nội trước đây, lại là đảng viên nên sẽ về Trung ương Hội nhận công tác mới Ba chúng tôi về Trung ương Hội ở Việt Bắc độ một tuần, được phổ biến học tập một số vấn đề Sau đó chị Tuyết Minh, chị Xuyến được phân công về Bắc Giang, tôi và chị Lê Thị Định được điều về công tác ở Vĩnh Yên Theo dự kiến, tôi sẽ được đưa vào Ban chấp hành phụ nữ tỉnh còn chị Định vào Ban chấp hành phụ nữ huyện Yên Lạc

Khi tôi về đấy cũng là dịp Đại hội Phụ nữ và bầu lại Ban chấp hành Khi khai lý lịch, tôi tự khai

là biết đọc, biết viết, vì ở đây toàn chị em nông dân, nếu khai là được học hành tôi sợ chị em sẽ

ngại và xa lánh, nên khai như vậy Sau đó tôi được bầu vào Ban chấp hành và được phân công làm Phó Bí thư (tức là bây giờ tương đương với Phó Chủ tịch Hội phụ nữ tỉnh) Trước khi được phân công công tác cụ thể, những cán bộ ở Hà Nội và các nơi khác về công tác, đều được tỉnh cấp chi phí để may quần áo “nông dân”, mua khăn mỏ quạ chít đầu, để hoà nhập với cách ăn, mặc của người nông dân Quần đen có sẵn rồi, tôi mua vải đem ra tiệm may thêm một cái áo nâu, một cái áo vải thắt vạt đằng trước Sau đó bắt đầu đi công tác Lúc đó chúng tôi làm việc không

hề có tiền (Tôi làm cán bộ suốt từ năm 1945 đến năm 1954 về Hà Nội mới có phụ cấp hàng tháng) Tất cả các cán bộ dân vận, phụ nữ, thanh niên không hề có khoản phụ cấp nào Tôi có được khoản tiền của cha mẹ cho Ngoài ra, hàng tháng đi công tác dưới xã, ăn với bà con, khi về cấp dưỡng lại tính bữa nào mình không ăn thì trả bằng tiền Cho nên anh nào mà chăm xuống xã thì lại được nhiều tiền, còn chỉ ở trụ sở mà ăn thì không có tiền Vì thế cũng có một khoản tiền để chi tiêu, mua cái này cái kia

Sau đó các anh chị rủ tôi đi xuống địa phương để học tập phụ nữ nông dân Cái chính là phải bớt cái tật nói năng “kiểu tư sản” Lúc bấy giờ tôi là cán bộ tỉnh được phân công công tác ở huyện Tam Dương, mà ông Kim Ngọc (sau là Bí thư Tỉnh uỷ Vĩnh Yên) là Bí thư huyện Tôi sợ ông Kim Ngọc này lắm Ông ấy cứ đi ra đường là dân chợ bảo: “Hôm nay có mấy con “tạch tạch

soè” (tức là tiểu tư sản) cứ lượn ra lượn vào, nom thấy tức cả mình” Nghe vậy thì sợ lắm, không

dám nói gì Ông ấy nói: “Các cô có những thói quen gì ở thành phố thì phải bỏ đi Cán bộ có ý kiến không thể cứ nói “phê bình”, “cảnh cáo” Như thế là không được Nói là phải nói như dân Các cô phải xuống địa phương, phải quan sát người nông dân” Ăn mặc thì cũng có thể coi là giống nông dân rồi, nhưng cái chính là xuống địa phương không biết ăn nói thế nào để cho giống nông dân Tôi với một chị nữa, cả hai cùng là người Hà Nội, cứ vài ba tháng lại gặp nhau, hai chị

em mới dám than thở, chứ lúc bình thường là phải chịu đựng thôi

Chị Bí thư, Chủ tịch Hội phụ nữ tỉnh, thì chị ấy đúng là nông dân, văn hoá chị ấy kém hơn Tôi

là phó, nhưng biết chữ nên phải làm những công việc có tính chất văn bản Khi xuống xã thì mỗi người một nơi, không đi với nhau Đó là khoảng năm 1947, kháng chiến cũng mới bùng nổ, mình ở Hà Nội thì biết chứ ở Vĩnh Yên người dân chưa biết nhiều đến kháng chiến, Tây cũng chưa đánh đến đó Tôi có trách nhiệm vận động người dân tham gia Hội Phụ nữ cứu quốc, và quan trọng nữa là tham gia ủng hộ kháng chiến dưới hình thức “Hũ gạo kháng chiến”, mỗi bữa bớt lại một nắm gạo, hoặc trích tiền, dù người ta nghèo nhưng người ta cũng ủng hộ bộ đội bằng tiền Bởi vì trong suốt thời kỳ đầu kháng chiến, ta chưa liên hệ được với Trung Quốc, cũng chưa

có Liên Xô giúp đỡ, nên chỉ trông cậy vào dân Bộ đội sống là sống nhờ dân, tức là dân góp gạo, dân góp tiền Công lao của nhân dân là vô cùng to lớn Nhiệm vụ của tôi là phải nói chuyện về những vấn đề đó Nhưng ở địa phương phụ nữ trẻ rất nhiều Họ thích nghe hát, các bài hát chiến