25-7 - 4. Vuong Huu Tan

VARANS Presentation TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ AN TOÀN VÀ AN NINH HẠT NHÂN TRÊN THẾ GIỚI VÀ MỘT VÀI SUY NGHĨ CHO VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM TỚI PGS TS Vương Hữu Tấn Hội Năng lượng nguyên tử Việt Nam 1Hà Nội,[.]

TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ AN TOÀN VÀ AN NINH HẠT NHÂN TRÊN THẾ GIỚI VÀ MỘT VÀI SUY NGHĨ CHO

VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM TỚI

PGS.TS Vương Hữu Tấn

Hội Năng lượng nguyên tử Việt Nam

1 Mở đầu

3 An toàn Cơ sở hạt nhân

4 Chuẩn bị và ƯPSC bức xạ và hạt nhân

2 ATBX, ATVC, AT quản lý chất thải phóng xạ

5 Sự tương thích QĐPL về AT và ANHN

6 Bồi thường thiệt hại hạt nhân

- An toàn và an ninh hạt nhân là vấn đề quan tâm của cộng đồng quốc tế

trong triển khai ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế thường niên đều tiến hành đánh giá các vấn đề lớn về an toàn và an ninh hạt nhân trên thế giới và kiến nghị các hoạt động cần phải được tập trung quan tâm ở phạm vi quốc tế để giải quyết các thách thức đang đặt ra cho công đồng hạt nhân trên toàn thế giới về an toàn và an ninh hạt nhân

- Báo cáo này hệ thống các vấn đề về an toàn và an ninh hạt nhân được

IAEA quan tâm gần đây và trên cơ sở đó kiến nghị các nhiệm vụ cụ thể về công tác bảo đảm an toàn và an ninh hạt nhân của Việt Nam Trên cơ sở đó các cơ quan có liên quan như Hội đồng An toàn hạt nhân quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, các Bộ, ngành và địa phương cần quan tâm chỉ đạo và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ có liên quan của mình để tăng cường hơn nữa công tác quản lý nhà nước

về an toàn bức xạ và hạt nhân

2 ATBX, ATVC, AT quản lý chất thải phóng xạ

1 Mở đầu

3 An toàn Cơ sở hạt nhân

4 Chuẩn bị và ƯPSC bức xạ và hạt nhân

5 Sự tương thích Quy định PL về AT và ANHN

6 Bồi thường thiệt hại hạt nhân

Designed by Luu Nam Hai

2.1 An toàn bức xạ

2.1.1 Bảo vệ bức xạ cho bệnh nhân

- Ứng dụng bức xạ trong y tế là loại hình ứng dụng NLNT phổ biến nhất

và chiếm trọng số cao nhất hiện nay trong các loại ứng dụng NLNT Xạ trị là một công nghệ hiệu quả trong điều trị ung thư với trên 5 triệu ca

điều trị hàng năm trên toàn cầu Chẩn đoán hình ảnh y học hạt nhân được tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm vừa qua Tuy nhiên, trong việc ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh vẫn còn đến 20-50%

trường hợp chiếu xạ là không cần thiết và bất hợp lý.Vì vậy việc giảm liều chiếu xạ bệnh nhân vẫn tiếp tục là vấn đề hết sức cần thiết và cấp bách hiện nay

- IAEA đã đưa ra khuyến cáo các tiêu chí thích hợp cho việc giảm liều chiếu bệnh nhân, thiết lập hệ thống giám sát quy trình theo dõi liều bệnh nhân và đã tổ chức nhiều Hội nghị chuyên đề về các vấn đề này trong 2

2.1.1 Bảo vệ bức xạ cho bệnh nhân (tt)

- Ở trong nước, vấn đề giảm liều bệnh nhân cũng đã được đưa ra trong Hội nghị pháp quy hạt nhân toàn quốc lần thứ 2, tuy nhiên vẫn chưa có các hành động để xử lý các bất cập Vì vậy, cần phải quan tâm để triển khaitiếp tục các khuyến cáo tại Hội nghị Pháp quy lần thứ 2 cũng như theocác yêu cầu mới của IAEA Cụ thể như sau:

+ Kiểm tra việc tổ chức thực hiện chỉ đạo Bộ Y tế về việc bắt buộc các cơ

sở y tế phải sử dụng các kết quả chụp ảnh của nhau trong chẩn đoán + Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Y tế triển khai áp dụng quy trình giám sát liều chiếu xạ bệnh nhân và áp dụng các tiêu chí thích hợp của IAEA trong giám sát liều bệnh nhân.

+ Bộ KH&CN định kỳ tổ chức đánh giá liều chiếu xạ bệnh nhân trong cả

2.1.2 An toàn cho nhân viên bức xạ

- An toàn cho nhân viên bức xạ là quan tâm chung trên thế giới để giảm thiểu các rủi ro về sức khỏe cho nhân viên bức xạ Hiện nay số lượng nhân viên bức xạ tăng nhanh cùng với việc đẩy mạnh ứng dụng NLNT Tuy

nhiên, việc đào tạo bổ sung, cập nhật kiến thức về chuyên môn và an toàn bức xạ cho nhân viên bức xạ còn hạn chế, chưa kể có thêm nhiều công nghệ kỹ thuật mới được đưa vào áp dụng trong những năm gần đây Tất cả

các vấn đề này đã đặt ra yêu cầu phải quan tâm nhiều hơn về bảo đảm an toàn cho nhân viên bức xạ

- IAEA đã tổ chức nhiều khóa huấn luyện về an toàn bức xạ trong những năm qua cho các nước và các khu vực, đồng thời xây dựng các hệ thống cơ

sở dữ liệu về chiếu xạ nghề nghiệp trong các lĩnh vực y tế, công nghiệp và

nghiên cứu Riêng chụp ảnh phóng xạ công nghiệp có riêng một hệ thống thông tin ISEMIR-IR để chia sẻ thông tin và giúp các cơ sở chụp ảnh phóng xạ giảm liều và tối ưu hóa trong chụp ảnh phóng xạ nhằm giảm liều cho nhân viên bức xạ.

2.1.2 An toàn cho nhân viên bức xạ (tt)

- Để làm tốt hơn việc bảo đảm an toàn cho nhân viên bức xạ, IAEA khuyến cáo tăng cường công tác đào tạo, xây dựng các hệ thống quốc gia về bảo vệ sức khỏe và an toàn cho nhân viên bức xạ phù hợp với các tiêu chuẩn an toàn bức xạ mới của IAEA và phát triển các mạng lưới khu vực về ALARA để hỗ trợ cho việc bảo đảm an toàn bức xạ

Đối với Việt Nam các vấn đề sau cần được quan tâm:

+ Tăng cường công tác kiểm soát chiếu xạ nghề nghiệp.

+ Xây dựng cơ sở dữ liệu về liều chiếu xạ của nhân viên bức xạ trong cả nước phù hợp với các tiêu chuẩn của IAEA.

+ Yêu cầu các cơ sở chụp ảnh phóng xạ công nghiệp sử dụng hệ thống thông tin ISEMIR-IR của IAEA trong tối ưu hóa chụp ảnh phóng xạ

2.1.3 Bảo vệ bức xạ cho cộng đồng

- Các tai nạn hạt nhân như Chernobyl và Fukushima đã làm phát tán phóng xạ ra môi trường gây nhiễm bẩn phóng xạ cho lương thực thực phẩm và nước uống Công tác thông tin tuyên truyền trong các tai nạn như vậy nếu làm không tốt cũng gây ra những lo lắng cho người dân và làm xã hội bất an IAEA đã phối hợp với các tổ chức như FAO, WHO xuất bản TECDOC về nhiễm bẩn phóng xạ trong lương thực thực phẩm

và nước uống, trong đó đã cung cấp các tiêu chuẩn quốc tế liên quan

- Các nước tiếp tục cải tiến công tác thông tin về rủi ro của nhiễm bẩn phóng xạ cho người dân một cách dễ hiểu nhất tránh các hoang mang lo lắng không cần thiết, phổ biến các tiêu chuẩn hiện hành về chất phóng

xạ trong lương thực thực phẩm và nước uống, và có các biện pháp giám sát chất phóng xạ trong lương thực thực phẩm và nước uống

2.1.3 Bảo vệ bức xạ cho cộng đồng (tt)

Đối với Việt Nam các nhiệm vụ sau cần được thực hiện:

- Ban hành các tiêu chuẩn về hàm lượng các nguyên tố phóng xạ được phép trong các loại lương thực thực phẩm và nước uống.

- Hoàn thiện cơ sở dữ liệu nền hiện nay của quốc gia về lĩnh vực này và lập kế họach quan trắc liên tục trong tương lai.

2.1.4 Bảo vệ bức xạ cho môi trường

- Vấn đề quan tâm hiện nay của quốc tế là môi trường biển do ảnh hưởng của các chất thải hoạt độ cao được chôn lập dưới biển trước năm 1972 và chất thải hoạt độ thấp và trung bình chôn lập xuống biển trước năm 1993 và các chất thải công nghiệp vẫn đang được chôn lập xuống biển có chứa các hạt nhân phóng xạ IAEA đã xây dựng quy định để kiểm soát chất thải công nghiệp chôn lập xuống biển có chứa hạt nhân phóng xạ Gần đây đã xuất bản tài liệu thống kê về các chất phóng xạ đã chôn lấp xuống biển và do tai nạn của các phương tiên vận chuyển có chứa chất phóng xạ trên biển từ

năm 1940 đến nay làm cơ sở cho các nước tham khảo khi tổ chức nghiên cứu về phóng xạ môi trưởng biển.

- Việt Nam là quốc gia biển Do đó nghiên cứu phóng xạ môi trường biển cần

được tiếp tục quan tâm Cục ATBXHN cần đánh giá lại hiện trạng cơ sở dữ liệu về phóng xạ môi trường biển của nước ta và đề xuất các nhiệm vụ nghiên cứu liên quan nhằm hỗ trợ công tác quản lý nhà nước về phóng xạ môi trường biển

2.2 Kiểm soát nguồn phóng xạ

- Nguồn phóng xạ kín được sử dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống.Trong những năm vừa qua đã xảy ra nhiều vụ mất nguồn phóng xạgây nên tổn thương thậm chí chết người Vì vậy hầu như các nước đều rất quan tâm thực hiện Bộ quy tắc ứng xử về an toàn và an ninh nguồn phóng xạ cũng như Hướng dẫn xuất nhập khẩu nguồn phóng xạ IAEA đã có những dự án quốc tế và khu vực để hỗ trợ cho các quốc gia

về vấn đề này, trong đó có cả hỗ trợ để chuyển trả nước sản xuất các nguồn phóng xạ đã qua sử dụng Tuy nhiên, cũng có những cơ sở sản xuất nguồn phóng xạ hiện không còn tồn tại nữa nên việc chuyển tra lại

là không thể Vì vậy, các quốc gia cần phải xây dựng năng lực nội sinh của mình để thực hiện quản lý an toàn và an ninh nguồn phóng xạ

2.2 Kiểm soát nguồn phóng xạ

Việt Nam cũng đã xảy ra một số sự cố mất nguồn phóng xạ gần đây Do đó đây cũng là vấn đề chúng ta rất quan tâm Cụ thể là các vấn đề sau:

- Xem xét lại các quy định về kiểm soát việc nhập khẩu nguồn phóng xạ trên cơ sở phải có cam kết xuất trả lại khi hết hạn sử dụng hoặc cơ sở nhập khẩu phải có bảo đảm tài chính cho việc xử lý sau khi hết hạn sử dụng.

- Xem xét lại các quy định về sử dụng an toàn và an ninh nguồn phóng xạ trên cơ sở các khuyến cáo mới của IAEA về Bộ quy tắc ứng xử về an toàn và an ninh nguồn phóng xạ.

- Thu gom và lưu giữ tập trung các nguồn phóng xa đã qua sử dụng trong toàn quốc về Kho lưu giữ quốc gia để tránh xảy ra mất cắp do quản lý phân tán như hiện nay.

2.3 Vận chuyển an toàn vật liệu phóng xạ

- Hai vấn đề được quốc tế quan tâm là vận chuyển nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng và vận chuyển vật liệu phóng xạ hay nguồn phóng xạ khi

mà các ứng dụng nguồn phóng xạ ngày một tăng trong đời sống xã hội

IAEA đã bổ sung các quy định (15 thay đổi) về vận chuyển an toàn vật liệu phóng xạ trong năm 2015 Các nước trên thế giới cần quan tâm xây dựng và hoàn thiện các quy định quản lý an toàn vận chuyển vật liệu phóng xạ và xây dựng năng lực giám sát pháp quy đối với hoạt động vận chuyển

2.3 Vận chuyển an toàn vật liệu phóng xạ (tt)

- Đối với Việt Nam cần quan tâm các vấn đề sau:

+ Cập nhật và bổ sung các quy định quản lý an toàn vận chuyển vật liệu phóng xạ dựa trên các khuyến cáo mới của IAEA.

+ Xây dựng hoặc chấp thuận áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật của các container vận chuyển đối với từng loại nguồn phóng xạ và loại phương tiện vận chuyển.

+ Xây dựng năng lực kỹ thuật phục vụ cho việc thẩm định an toàn các container vận chuyển khi cấp phép vận chuyển và năng lực kỹ thuật kiểm soát vật liệu phóng xạ vận chuyển qua các cửa khẩu

2.4 An toàn quản lý chất thải và an toàn tháo dỡ

- Đây là vấn đề vẫn được quốc tế quan tâm, đặc biệt đối với việc tháo dỡ các thiết bị hạt nhân hết hạn sử dụng (157 nhà máy điện hạt nhân, 170 thiết bị chu trình nhiên liệu hạt nhân và 180 lò nghiên cứu đã đóng cửa chờ tháo dỡ) Định kỳ IAEA đều tổ chức xem xét đánh giá lại Công ước chung về an toàn chất thải phóng xạ và nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng IAEA đang xây dựng tài liệu hướng dẫn đánh giá tích hợp về an toàn quản lý chất thải phóng xạ và nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng Sau tai nạn Fukushima, hiện nay IAEA đang có dự án xây dựng các quy định về tháo dỡ các cơ sở hạt nhân bị hư hại do tai nạn phải thảo dỡ, trong đó có nhiều vấn đề mới liên quan đến các chất thải phóng xạ phi truyền thống cần phải xử lý và quản lý an toàn

2.4 An toàn quản lý chất thải và an toàn tháo dỡ (tt)

- Đối với Việt Nam cần quan tâm đến các vấn đề sau:

+ Cập nhật xem xét lại các quy định về an toàn quản lý chất thải phóng xạ

và tháo dỡ cơ sở hạt nhân cả trong luật và các văn bản dưới luật.

+ Xem xét lại các quy định về đóng gói, dán nhãn và quản lý các chất thải hoạt độ thấp và trung bình của lò phản ứng hạt nhân Đà lạt, chất thải

từ hoạt động tinh chế quặng phóng xạ và nguồn phóng xạ đã qua sử dụng.

2.5 Phục hồi và bảo vệ môi trường

Vấn đề quan tâm của quốc tế là việc phục hồi môi trường của các cơ sở khai thác chế biến quặng uran bảo đảm an toàn cho con người và môi trường Đối với Việt Nam đây chưa phải là vấn đề cấp bách

2.6 Xây dựng năng lực về bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn chất thải phóng xạ và an toàn vận chuyển

- Đây là lĩnh vực ưu tiên của các quốc gia IAEA cũng đã dành một nguồn lực rất lớn cho vấn đề này thông qua việc tổ chức các khóa đào tạo và huấn luyện để hỗ trợ các nước trong xây dựng chính sách, chiến lược, kế hoạch

và thực thi các chương trình huấn luyện và đào tạo để nâng cao năng lực.Đối với Việt Nam cần triển khai các nhiệm vụ sau:

+ Xem xét việc xây dựng chính sách và chiến lược quốc gia về vấn đề huấn luyện và đào tạo chuyên môn nghiệp vụ và an toàn bức xạ trong các lĩnh vực liên quan đến ứng dụng NLNT.

+ Xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động huấn luyện và đào tạo về chuyên môn nghiệp vụ và an toàn bức xạ, đặc biệt trong y tế.

+ Xây dựng và thực hiện các chương trình huấn luyện và đào tạo cho các đối tượng khác nhau như cơ quan pháp quy, tổ chức ứng dụng bức xạ, tổ chức vận chuyển,…

2.7 Tính hiệu quả pháp quy về an toàn bức xạ, an toàn chất thải và an toàn vận chuyển

-Đây là vấn đề mà các nước đều phải quan tâm IAEA cũng đã có các trợ giúp hiệu quả như tổ chức các đoàn đánh giá pháp quy tích hợp (IRRS), xây dựng hướng dẫn về phát triển cơ sở hạ tầng an toàn bức xạ, xây dựng

hệ thống quản lý thông tin pháp quy (RAIS), hướng dẫn xây dựng hệ thống quản lý tích hợp của cơ quan pháp quy,…

Đối với Việt Nam cần triển khai các nhiệm vụ sau:

+ Tổ chức triển khai thực hiện các khuyến cáo của Đoàn IRRS-2014.

+ Xây dựng Hệ thống quản lý tích hợp của Cục ATBXHN.

+ Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ sở hạ tầng an

3 An toàn Cơ sở hạt nhân

1 Mở đầu

2 ATBX, ATVC, AT quản lý chất thải phóng xạ

4 Chuẩn bị và ƯPSC bức xạ và hạt nhân

5 Sự tương thích Quy định PL về AT và ANHN

6 Bồi thường thiệt hại hạt nhân

7 An ninh hạt nhân

3.1 Nhà máy điện hạt nhân

- Các vấn đề quốc tế quan tâm về an toàn nhà máy điện hạt nhân gồm an toàn vận hành, ngăn ngừa và loại trừ tai nạn nghiêm trọng, an toàn địa điểm và thiết kế, quản lý an toàn, vấn đề quản lý lão hóa,… Do Việt Nam đã có chủ trương dừng dự án điện hạt nhân nên chúng ta tạm thời chưa dành sự quan tâm nhiều đến các vấn đề này, chủ yếu nên xem xét các quy định pháp quy cần điều chỉnh trong dự án Luật NLNT sửa đổi (nếu chủ trương sửa Luật NLNT được Quốc Hội đồng ý)

3.2 Lò phản ứng nghiên cứu

- Bộ quy tắc ứng xử về an toàn lò nghiên cứu vẫn là một tài liệu quan trọng phục vụ quản lý an toàn lò nghiên cứu Tuy nhiên, IAEA vẫn tiếp tục có các cải tiến hơn nữa về một số lĩnh vực như tăng cường hiệu quả pháp quy, bảo vệ bức xạ trong vận hành, lập kế hoạch ứng phó sự cố và lập kế hoạch tháo dỡ lò nghiên cứu Từ kinh nghiệm của các nước trong vận hành lò phản ứng nghiên cứu, Hội nghị quốc tế về lò nghiên cứu năm

2015 đã đặt ra các nhiệm vụ sau cần phải được quan tâm bao gồm đánh giá an toàn dưới ánh sáng của bài học Fukushima, quản lý lão hóa, thẩm định an toàn định kỳ, tương tác giữa an toàn và an ninh và xây dựng cơ

sở hạ tầng đối với các dự án lò phản ứng nghiên cứu mới

- Đối với Việt Nam các vấn đề sau cần được quan tâm:

+ Chuẩn bị cơ sở hạ tầng cho dự án lò phản ứng nghiên cứu mới.

+ Quản lý lão hóa và thẩm định an toàn định kỳ của lò phản ứng hạt nhân Đà lạt.

3.3 Thiết bị chu trình nhiên liệu hạt nhân

- Thiết bị chu trình nhiên liệu hạt nhân gồm một số loại thiết bị như thiết

bị chuyển hóa, làm giàu, chế tạo nhiên liệu, thiết bị lưu giữ nhiên liệu đã cháy trung gian, thiết bị tái chế, thiết bị giám sát chất thải, thiết bị phục

vụ nghiên cứu phát triển Vấn đề quan tâm là quản lý pháp quy các thiết

bị chu trình nhiên liệu hạt nhân bao gồm việc thiết lập các chương trình thanh tra an toàn có tính đến các yêu cầu mới sau Fukushima Đối với Việt Nam chúng ta chưa quan tâm đến vấn đề này