174

Phỏng vấn bà Đỗ Kim Định 26 12 09 File # 174 174 Quê quán Thôn Cảnh Lâm xã, Trung Hòa, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên Sinh năm 1924 Chức vụ Tham gia Việt Minh từ năm 1944 Tham gia giành chính quyền Cách[.]

Phỏng vấn ngày 26 tháng 12 năm 2009, tại quận Ba Đình, thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 174 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ vui vẻ, thoải mái Gia đình bà kinh tế có phần bình thường]

Đấy đầu tiên là chúng cháu là có cái chương trình đi sưu tầm tư liệu về thời gian kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954 thì được giới thiệu đến bà.

1945 thôi hả? Đến 1954

1954, tức là 9 năm kháng chiến chống Pháp, thì trước hết là cháu xin phép hỏi bà, bà tên là

gì ạ?

Tôi tên là 174

Bà là sinh năm bao nhiêu?

Sinh năm 24 Không thì tôi cũng cứ kể chuyện từ đầu không có rồi nó lại quên đi

Không được rồi cháu hỏi rồi bà sẽ trả lời dần?

Tôi hoạt động từ năm 44, thế nhưng mà đến lúc, tôi có bà mẹ thì bà mẹ, bà mẹ tôi giữ lắm không cho con đi là vì một là sợ mất việc, hai là sợ con cái chửa hoang, thế thì lúc bấy giờ các anh ấy mới bảo thôi cô đừng, không, không được họp, thế thì cứ làm ở ngoài thôi, bây giờ cô không biết chữ thì phải đi học, tự đi học lên Thế đi học thì chữ Nho cũng không, không có người dạy, chữ quốc ngữ cũng không có người dạy, mà học, học trường thì quá tuổi nhiều rồi, không, không học được, ông bố tôi thì là cho đi học từ cái lúc còn bé cơ, nhưng bà

mẹ tôi nhất định không cho đi, mà lúc bấy giờ tôi bé tôi cũng có nhận thức được cái gì đâu

Tức là quan niệm con gái là không được đi học à?

Vâng, thế thì, thì là như vậy Thế đến lúc mà các anh ấy không, kết nạp nhưng mà không, không dám cho họp là vì sợ bà tôi mà biết thì làm lung tung lên mà nó lộ thì chết, mà làng tôi lại làng Công giáo, Công giáo sau đây nó làm phản động mà nó ở cái bốt đấy nó giữ kiên cố cho đến cùng mà nó không, không đi, nó ác thế chứ lại, nó không đi, đến khi mà có Hội nghị Giơnevơ thì bấy giờ ký kết rồi nó mới chịu đi đấy, thì cái Lực Điền nó phải bảy sư đoàn đến

để, để, bảy sư đoàn hay là sư đoàn 7 của nó không biết thì nó đến nó cứu, bấy giờ mới thẳng

từ Lực Điền xuống Cảnh Lâm còn hơn ba cây số thì nó đến mới lôi cái bọn đấy đi được, chứ

nó ngoan cố đến như thế cơ mà anh Thế thì đến khi mà năm 45, mà khi mà không học được thì tôi mới thuê một cái anh, cái anh cháu nó gọi tôi bằng cô, thế nó cũng bằng tuổi tôi thì cứ thuê nó xu một chữ, xu một chữ để nó dạy, nó dạy hết 24 chữ cái, rồi dạy đánh vần các thứ, thế mà tôi cũng kiên trì học Thế mà anh có biết tôi học viết thì như thế nào không, ngồi sân gạch thế này thì lấy gạch non, mà ngồi sân đất thì cái que để mà học viết, cho nên chữ của tôibây giờ nó cứ gẫy, nó xấu lắm

À thế là bà sinh là sinh ở tại quê ở đâu?

Bà sinh ra là quê ở đâu?

Cảnh Lâm, thì cái thôn phản động có tiếng đấy

Cảnh Lâm là huyện nào bà nhỉ?

Công giáo nó phản động có tiếng đấy, có lẽ nó thuộc dạng ác nhất cái Hưng Yên đấy

Nhưng đấy là huyện nào ạ? Cảnh Lâm là ở huyện nào ạ?

Xuống Lực Điền xuống ba cây nữa

Nhưng đấy là thuộc huyện gì ạ, ở bên Hưng Yên ạ?

Yên Mỹ

Yên Mỹ ạ?

Vâng, Yên Mỹ, Hưng Yên Thế, thế thì nói chuyện anh nghe, thế xong rồi thì đến khi tôi học được, tôi đọc được chữ, tôi đọc được hết cả những sách các cái thứ này khác đấy, mà tôi đọc sách in đến nỗi chị tôi không biết, không biết chữ, mà tôi cứ đọc cái kinh Bà Chúa A đấy mà

bà ấy thuộc từ đầu cho chí cuối, tôi đọc mà bà ấy thuộc

Thế tức là cái làng của bà là làng Công giáo à?

Làng một phần ba Công giáo, cái nhà tu to lắm, một phần ba Công giáo

Bà có theo Công giáo đấy không?

Không, tôi ở bên lương chứ Thế, thế xong rồi thì như thế đấy thì đến khi mà khởi nghĩa một cái đấy thì lần đầu tiên mà ra mắt quần chúng ở, để mà báo là chính quyền về tay ta rồi, các thứ, các thôn các xã ăn mừng đấy thì các ông ấy phân công cho tôi đọc, lên đọc hô hào chị

em phụ nữ vào tổ chức, đấy

Đấy cái lúc mình thành lập cái Ủy ban lâm thời, Ủy ban cách mạng lâm thời đấy hả?

Đấy, Cách mạng lâm thời đấy

Lúc đấy ông nào là Chủ tịch bà?

Bấy giờ thì anh ơi, bấy giờ thì anh tôi đấy là lôi kéo những cái, cái thành phần nó, nó dở dangđấy, các thứ nó lừng chừng đấy, thì bấy giờ lại cho chánh Năm là cái anh mà nó cũng không

ưa gì Công giáo, mà nó cũng có cảm tình với mình cho làm Chủ tịch lâm thời, đấy, thế sau rồithì lại hết cái anh đấy thì Công giáo nó đi thì anh này, ông này ở lại Thế xong rồi đến cái thời

kỳ sau đấy thì là cho cái ông Trượng làm Chủ tịch, chứ anh tôi là chủ sự ở đây, chủ sự ở cái thôn đấy

À cái lúc mà trước Cách mạng tháng Tám thì lý trưởng với chánh tổng ở làng mình họ hoạt động thế nào bà?

Không đấy, đấy thì cái lúc khi sau khi mình khởi nghĩa thì mình mới lôi nó vào mà, thì lôi kéo nó vào thì mới, mới lôi kéo được quần chúng, đấy, để cho nó tiêu biểu mà Thế thì báo cáo với anh là như thế, thế tình hình như thế Thế còn tôi thì tôi làm công tác Phụ nữ thì sau khi đó thì cũng là đại biểu của thôn rồi Hội trưởng Phụ nữ luôn, Hội trưởng Phụ nữ Cứu quốcluôn Thế sang cái năm, cuối năm 46 thì các chị ấy điều lên huyện, điều lên huyện mà tôi là cán bộ bán thoát ly thì phụ trách Tân Việt này, Đồng Lâm, Tân Việt, thế Tân Việt bây giờ là

xã tôi đấy, Đồng Lâm, Tân Việt, thế thì với lại Lý Thường Kiệt, Cộng Hòa

Tức là bán thoát ly tức là bà vừa làm ở xã lại vừa làm ở huyện?

Vừa làm ở xã lại vừa trông nom các thứ mà làm gì có lương bổng gì đâu, không có cái gì sất,

mà công tác bán thoát ly

À cái lúc mà trước thì ai giác ngộ bà tham gia cách mạng?

Đã bảo nhà tôi là chủ mà, anh tôi, đấy, anh tôi hoạt động từ năm 43 Thế nhưng mà nói với

em này thì em cứ giúp đi mà, cơm nước cán bộ đi về thế này là mình tôi đảm nhiệm hết, tôi đảm nhiệm hết, hoặc là thư từ từ thôn này sang thôn kia các thứ tôi cũng làm hết Thế thì anh tôi thì là chủ, đứng vai trò chỉ đạo ở đấy thôi

Thế cái hôm mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám ở đấy là bà có tham gia không?

Đấy, tôi là Hội trưởng Phụ nữ

Ngay sau đấy người ta bầu bà làm Hội trưởng Phụ nữ luôn hay trước đấy rồi? Trước khi cướp chính quyền hay sau khi?

Trước thì làm gì có, sau đấy thì mới là đại biểu Phụ nữ mà cái hôm đầu tiên đấy là cái hôm tôi đứng lên đọc để hô hào chị em phụ nữ vào, vào tổ chức đấy

Cái hôm cướp chính quyền là cướp chính quyền ở đâu bà, ở huyện hay là ở xã mình thôi?

Lúc cướp chính quyền của Yên Mỹ

Bà có thể kể lại cho cháu cái buổi cướp chính quyền đấy được không?

Không, không phải cướp ở đâu cả, ở đây cũng không, không được đi đâu để cướp chính quyền cả mà chỉ ở Yên Mỹ xong các thứ thì các anh mới phái người xuống, phái người xuống

để mà huy động nhân dân, họp dân rồi những, những Tuần lễ vàng các thứ này khác lúc bấy giờ hô hào ủng hộ được nhiều lắm, bọn tôi cũng say sưa là làm thôi

Thế lúc giành chính quyền như thế thì cái tầng lớp lý trưởng, chánh tổng họ có chống đối mình không ạ? Cái bộ máy chính quyền cũ đấy?

Không dám chống đối, nó cũng không dám chống đối nhưng mà nó cũng lừng chừng nó chẳng thèm tham gia cái gì, cho hai cái ông này ông ra để ông ấy vận động cho mình, ông vận động cho nó nhanh gọn hơn mà, thế thì sau cái anh Trượng đấy thì làm Chủ tịch, địa chủ, không biết rằng cái năm, năm 49 mà cái thì tôi, tôi đi, năm bốn, cuối năm 47 là tôi đi rồi, tôi, tôi đi thoát ly rồi

Bà đi thoát ly đi đâu ạ?

Tôi thoát ly, à đấy, vẫn ở bốn cái xã đấy thôi, vẫn ở bốn cái xã đấy thôi nhưng mà thoát ly lênhuyện, cán bộ của huyện, thế, thế thì cho đến cái năm mà, thế rồi cứ lung tung các thứ này khác ở đấy như thế, cho đến năm, cuối năm 49 đấy thì địch nó co quét nhiều quá, thế anh tôi mới bảo thôi, em đi thì em cứ đi thôi nhưng mà anh ở nhà, anh ở nhà thì anh coi anh sóc các

thứ này khác Nhưng mà ông bố tôi thì tốt lắm, ông bố tôi nghèo lắm mà từ bé bố mẹ đã chết một ngày, phải đi ở đi, đi ăn đi ở, thế về sau rồi thì là mới làm công làm cán.

Tức là bà làm Hội trưởng Phụ nữ ở xã mình là từ năm 45 cho đến 47?

Năm 45 cho đến 49 đấy thì mới đi, đi hẳn, đi hẳn thì địch nó đóng ở làng thì bấy giờ tôi mới phải đi thôi chứ còn thì vẫn, vẫn phụ trách mấy cái xã, khi mà cuối năm 49 một cái thì các anh ấy đứt các thứ như thế thì các anh ấy quyết tôi sang làm Phó Ban giao thông của huyện

Năm 52 xong là bà đi công tác gì đấy ạ?

Lại công tác Phụ nữ, lại công tác Phụ nữ đến khi mà năm 60 thì tôi lên đây, lên Hà Nội, thì theo ông ấy là phải lên là vì con cái các thứ

Cái lúc 52 mình công tác Phụ nữ là mình giữ chức vụ gì đấy ạ?

52 á, thì đấy, cán bộ huyện, xong rồi có lúc thì giữ Thường vụ Phụ nữ huyện Thế, thế thì đến năm 49 mà tôi sang, cuối năm 49 thì tôi sang, sang làm công tác Giao thông thì bấy giờ nó đứt ghê lắm rồi, thế nhưng mà về sau tôi cứ, có một thời mà, mà nó chiếm đóng đấy thì trước khi mà chưa đi đấy thì có những lúc mà người ta cứ trưng dụng cán bộ mà anh nào mà muốn vào vùng địch để mà nắm tình hình các thứ thì người ta phân, phân công, phân công thì tôi cũng vào trong đó, cũng ở với cán bộ như thế, cũng vào, có những năm, hôm mà đi cứ tam tam chế, ba người đi như thế này này, thì tôi cũng vào cái xã Nghĩa Hiệp, rồi vào cái xã Tinh Tiến, những cái xã gần đường 5 đấy anh ạ, tôi vào cái xã Nho Lâm, thế một hôm thì đi vào đấy thì bị thế này, đi tôi với hai anh nữa là ba, thế lạc mất một ông kia, chỉ còn có tôi với một anh nữa thôi, nhưng anh ấy lại quê chính ở thôn Nho Lâm, Nho Lâm ở cái, cái bốt có tiếng đấy, Tây về đóng ở đấy đấy, thế thì cùng quá mất rồi, 12 giờ đêm rồi, không về được, nếu mà

về không, không đò, hầu nó không chở, thế mà lội thì không lội được, thế, thế anh ấy mới bảothế này, anh là thôi anh ấy bảo, chị ơi, thôi chị về nhà tôi đi, thì ta đánh du kích ta về, thế rồi thì tối mai ta tính sau, tối mai về Thế thì hôm ấy là về nhà anh ấy, về nhà anh ấy thì gớm bà

mẹ anh ấy sướng lắm (cười), cứ tưởng rằng thì là con giai mang được người yêu về đấy, thế

bà cụ thổi cơm ăn cơm xong bà cụ mới bảo, thôi tao đi sang hàng xóm ngủ, chúng mày ở nhà nhá Tôi bảo không, cụ ơi, chúng tôi là cán bộ với nhau của huyện, tôi không, chưa là cái gì

cả cho nên là cụ phải ngủ ở nhà, nếu mà cụ không ngủ ở nhà với tôi thì tôi đi luôn bây giờ, thế bà cụ sợ Thế anh ấy bảo không, bà ơi bà ngủ ở hàng xóm đi, à bà ngủ, con, con ngủ ở hàng xóm, còn mẹ cứ ngủ ở đây Thế, thế thì như thế cũng có những cái thời như thế đấy anh

ạ, tùy cái lúc đấy

À cái lúc mà Pháp nó, nó chiếm Hưng Yên mình là khoảng năm nào bà nhỉ, chiếm cái chỗ xã của bà đấy là khoảng năm nào?

Chiếm xã tôi là vào cuối năm 49, cuối năm 49 sang đầu 50 rồi, cuối năm 49 thì tôi nhớ mang máng thế thôi chứ còn bây giờ nhớ thì phải nhìn sổ thì mới không, không thể biết được

À cái lúc mà cách mạng mình vừa mới giành chính quyền, mình lập cái Ủy ban lâm thời đấy

bà, thì cái, cái Công giáo đấy nó có chống đối mình không? Nó có những hình thức chống đối như thế nào ạ?

Nó không ra mặt chống đối nhưng mà nó cũng tham gia ít thôi, nó tham gia ít thôi, nhưng mà cái Công giáo nó thân với nhau, nó thân tình với nhau, nó chỉnh nhau nghe cứ răm rắp đấy anh ạ, thế là nguyên, về sau nó phản động rồi thì cái chị Cúc chị ấy giết được một thằng đấy, đấy, anh hùng Nguyễn Thị Cúc đấy Thế còn nguyên cái thôn đấy thì nó tin quá, xong có một lần tôi không nhớ ngày, có một lần làng nước chạy hết rồi, ở ngoài là chạy hết nhưng riêng Công giáo nó vào cái nhà thờ đấy nó trốn, thì như thế là nó vào nó bắt, nó bắn một ngày 24 thằng mà toàn thanh niên vạm vỡ, tôi tính ra còn những đứa ấy thì nó còn phản động bằng mấy nữa ấy.

Tức là ai bắn ạ?

Hả, thằng Pháp nó còn, nó càn về nó vào nhà thờ nó bắt, bắt xong rồi nó bắn ra

Thế Công giáo đấy cũng không theo Pháp à bà?

Bảo người ta không theo Pháp à mà Pháp lại bắn?

Lúc bấy giờ chưa, nó, nó càn bấy giờ chưa, chưa đóng bốt ở đấy, chắc là nó cũng không biết,

nó cũng nhiều thằng, nhiều đơn vị các thứ thế nào nó không biết được, nó bắn nguyên cái Công giáo đấy thế là mất 24 thằng thanh niên

Sau này bên Công giáo đấy họ có những hình thức chống đối gì bà? Ví dụ như thế nào?

Nó cũng, nó cũng không phải ra hình thức chống đối gì nhưng mà đại khái là ít tham gia, rồi

ăn nói nó cũng không, không được cẩn thận lắm, thế đến nỗi mà bắt mấy thằng đi xuống để cải tạo thì trong đó anh tôi lại phải nhét cả ông bố tôi vào chẳng sợ nó nghi ngờ, bảo như thế tức là những cái ông mà già hay là những cái ông nói linh tinh là nó bắt đi, thế là mình thế luôn cả bố đi đấy Ông bố tôi về ông bố tôi giận, giận con, giận con khốn khổ về giận con

Thế ngoài cái Công giáo đấy ra có Việt Nam Quốc dân đảng ở làng mình không ạ?

Hả?

Ngoài Công giáo đấy ra có Việt Nam Quốc dân đảng nữa không ạ?

Không có, không thấy, tôi không thấy, nó, nó là tổ chức cái gì với nhau thôi thì không, không biết được, nó kín đáo không biết được

Cái lúc mà bà làm cái Hội trưởng Phụ nữ ở xã đấy thì thấy Ủy ban mình có đông người không?

Ủy ban đông người không á Ủy ban thì tôi lại không làm ở Ủy ban, đấy chỉ có mấy người thôi chứ, tôi không làm ở bên đấy thành ra tôi cũng không, không biết, thế còn bây giờ tôi cứ nói chuyện với anh thế

Thế còn cái Hội Phụ nữ của bà lúc đấy là có đông người không?

Cái Ban chấp hành của nó thì chỉ độ mỗi một tháng là, à mỗi một xã là có năm, sáu người, năm, sáu, bảy người thôi, thế tôi khai hội thường là khai hội thế, với là đi xuống từng thôn một họp với chị em phụ nữ thôi, chứ tôi không làm công tác khác

Cái nhiệm vụ của Phụ nữ lúc đấy là cái gì bà, cái Hội Phụ nữ đấy?

Úi giời đi vận động ủng hộ bộ đội, thổi cơm cho bộ đội, gánh bánh chưng bánh chiếc các nhân dân người ta ủng hộ đấy gánh cho bộ đội, thổi cơm cho bộ đội, xin rạ xin rơm cho bộ đội để thổi cơm, các chị em cũng tham gia nhiều lắm, còn ngoài ra như thế tức là tổ chức đi phá hoại, vận động từng tối một thế này tổ chức đi phá hoại, mà có khi chúng tôi lên cả đường 5 phá hoại, thế đấy là riêng Phụ nữ là làm như thế Tôi ở Phụ nữ là tôi lúc bấy giờ là tôi năm 47 tôi được kết nạp Đảng rồi thì là tôi còn là chính trị viên đại đội, à chính trị viên xã đội cơ mà, thế là cũng cứ chỉ huy chị em đi

Tức là mình lại có một cái đội du kích riêng à? Nữ riêng à?

Ô nữ đi, vận động nữ là nữ đi làm thôi, đấy là tổ chức riêng, thường là chúng tôi tổ chức riêng Đấy nói đến đâu rồi lại quên, tôi hay quên lắm

Vâng, đang hỏi về cái đội mà bà lúc làm Chính trị viên xã đội đấy, thì cái đội của bà có đông người không, cái đội du kích đấy? Gọi là đội du kích hay là tự vệ ạ?

Vâng, đấy, lúc bấy giờ cứ hô hào đi thôi, tổ chức thành từng đội một thì cứ là một đội là cũngkhông, cũng chưa tổ chức thành từng đội một, tiểu đội, trung đội chưa, chưa có thế đâu

Nhưng mà một đội đấy có đông người không ạ?

Đông, bấy giờ nó tham gia đông lắm anh ạ, thế mà đi, đi diễu quân, tức là đi dạo quân khắp cái cánh đồng của tôi đi, cánh đồng Tam Thiên Mẫu xong đi qua cầu Tu rồi mới lại lên trở lại,thế đến cái, đến gần làng cầu Tu đấy thì nó có một cái gò ở đấy, thế tôi mới bảo cái anh Xã đội trưởng lúc bấy giờ cho tôi bắn một phát súng (cười), thế, thế là cho bắn một phát, súng thật đấy, thế bắn ở đấy là vì xa làng nước các thứ, thế chúng nó cứ chế bảo hôm nay chị, chị được bắn một phát súng, chị nhớn lên bao nhiêu đấy Bảo ừ (cười)

Cái đội đấy có được nhiều súng không ạ, trang bị nhiều súng không ạ?

Không, hình như cũng có mấy, tôi cũng không rõ lắm, không nhớ đâu

Nhưng có được huấn luyện về quân sự không bà?

Có chứ, cũng tập tành các thứ ra phết đấy chứ, một hai một hai đi đều ra trò, cái phong trào lúc bấy giờ nó cao, cái xã đội

Cái đội đấy có được nuôi ăn không bà?

Ai?

Cái đội du kích đấy, có được nuôi ăn không?

Thuộc gì?

Có được nuôi ăn không ạ?

Nuôi ăn đấy à, ai nuôi, thì còn ủng hộ thêm đấy chứ

Ủng hộ thêm cho ai ạ?

Ủng hộ thêm cho Nhà nước đấy, ủng hộ thêm cho bộ đội chứ, đấy, cứ quyên các thứ cho bộ đội, bộ đội về đóng ở đấy là thiếu cái gì thì giúp đỡ cái đó chứ

À bộ đội chính quy có hay về đóng ở đấy không ạ?

Vâng, hay về đóng ở đấy lắm, là vì cái thời kỳ giáp Tết đấy là cái hồi mà Lê Tôn Huy ở đại đội Lê Tôn Huy bị chết ở Văn Giang đấy, đấy bắn chết ở Văn Giang đấy là cái thời kỳ đấy

đông nhất đấy, đông nhất, vận động cũng dễ dàng, người ta thấy là cũng cần phải vào như thếnào, nhưng mà rồi thì cũng chóng tan (cười) Đến năm 49 thì thôi, thì cũng tan.

Tức là 49, từ 49 trở đi là Pháp nó chiếm rất nhiều rồi đúng không?

Không còn bao nhiêu, đấy, không, không còn lại bao nhiêu, thế thì chuồn hết, đến cái năm đấy thì anh tính rằng 49, 50, 51 50 thì như thế thì cái xã của tôi nó, nó khủng bố tợn quá

Tức là nó chiếm hoàn toàn đấy ạ?

Nó chiếm hoàn toàn rồi, nó chiếm ra cả Cống Tráng nữa, thế nguyên thôn tôi nó đóng bốn cáibốt, nhà tôi này là nó đóng bốt

Thế thì mình, những cái hoạt động sản xuất của mình như thế nào ạ?

Chắc cũng làm kiếm bữa ăn thôi chứ

Thí dụ như cày cấy còn hoạt động được không ạ?

Tôi có dám ở nhà đâu mà, không dám ở nhà, nhưng mà chắc là thế chứ không ai dám đi đâu cả

Thanh niên ở địa phương mình cái lúc đấy có bị bắt đi lính cho Pháp nhiều không ạ?

Thế xong tôi nói chuyện anh nghe là lúc bấy giờ mà nó khủng bố, nó càn quét nó khủng bố nhiều lắm, cho nên cán bộ trước thì còn từ năm 45 mà cho đến năm 49, phải kết nạp được tất

cả ba cái thôn, thôn Cảnh Lâm là một, Đồng Mỹ là hai, Xu Xá là ba, ba cái thôn đấy thì phải kết nạp Đảng cũng phải được đến hơn trăm đảng viên, tôi ước thế thôi chứ còn bây giờ cũng không nhớ được hoàn toàn đâu anh ạ, thế thì như thế là đến lúc nó khủng bố thì những người

mà không có tai tiếng gì thì chuồn về, chuồn về sống ở đấy với nó thôi

Lại chạy vào tề đấy?

Thế còn những anh nào mà ra cái mặt hoạt động nhiều đấy thì chuồn, chuồn xuống Thí Trúc công ty dưới đấy thì tự đi làm sinh sống mà ăn với gia đình gọi là ủng hộ thôi Thế thì anh tôi lúc bấy giờ mới làm Bí thư chi bộ kiêm Chủ tịch, thế rồi cái anh, ở đấy có một cái anh gọi là anh Từ nữa là chỉ có hai anh, hai người mà gọi là đầu sỏ nhất thì cái anh Từ thì dao động bỏ vào thành, thế rồi cái anh Khai ở Xu Xá đấy là cũng là cái tay đắc lực chính trị viên đại đội đấy, chính trị viên của xã đội thì đầu hàng, đầu hàng để đi dõng cho nó, đi lính dõng cho nó,

mà từ ngày đó cho đến bây giờ gia đình không tìm thấy tin tức ở đâu, không biết chết ở đâu

mà không biết còn hay chết ở đâu, thế, thế thì cái anh đấy Còn thì những một số thì nằm im, một số thì nằm im, phần lớn là nằm im không

Cái lúc mà Pháp nó chiếm hết xã mình rồi thì cái Công giáo người ta có theo Pháp không bà?

Ôi giời bấy giờ nó ra mặt chứ, bấy giờ nó ra mặt nó lại dụ dỗ đi đạo chứ, ối giời ơi nó tuyên truyền nó dụ dỗ đi đạo mà đến ông bố tôi ở nhà mà còn phải đi đạo cơ mà

Tức là bắt buộc đấy à?

Ừ, bắt buộc, nó bắt buộc phải đi đạo, thế cơ mà Thế nhưng có một điều là nhà tôi thì cũng gọi là không giàu lắm nhưng cũng gọi gia đình là vào cái loại trung nông cao

Trung nông lớp trên đấy?

Thế, thế, cho nên là ông bố tôi thì biết điều, ủng hộ những cái sự làm của cách mạng, thế nhưng mà bà mẹ tôi thì, bà cụ một là sợ tôi chửa, hai là mất việc, là vì lúc bấy giờ chỉ còn có mình tôi ở nhà thôi, tôi chỉ huy cày cấy các thứ này khác nên không cho đi, cho nên là ruộng

nương không làm thế nào, của cải không làm thế nào để cho bà cụ rời ra được một ít, thế mới khổ chứ.

Cái thời Pháp mà nó chiếm hết mình như thế thì cái lúc mà Chính phủ mình ban hành cái thuế nông nghiệp năm 51 đấy bà, thì mình có thu được cái thuế đấy không?

Thu làm sao được cái xã đấy

Bởi vì Pháp nó chiếm rồi à?

Không thể thu được, vâng, không thể thu được Thế thì cái năm 50 đấy, anh tôi đã chết rồi

mà, thế thì giữa cái lúc mà dao động chạy như thế đấy thì anh tôi mới làm Bí thư, Bí thư chi

bộ kiêm Chủ tịch xã, thế thì đi từ ở cái chỗ sơ tán mà về đến cái thôn Tử Dương đấy thì từ cáithôn Tử Dương thì nó rỗng thì để mới quay trở lại để về thì về đến thôn Tử Dương đấy thì thường là người ta cứ bảo cái thằng, gọi là thằng Khai đấy là nó báo, cho nên là ông này, ông anh tôi bị bắt

À cái ông chính trị viên đấy?

Vâng, vì nó, nó lại là cháu, con rể chị gái tôi, cho nên tôi cũng cứ phê qua đi cho nó nằm im

đi, không nói năng gì nữa

Thế Pháp là nó đóng ở chỗ địa phương mình, ở xã mình đến năm nào ạ?

Đấy, cuối năm 49 đầu năm 50

Cho đến bao nhiêu lâu ạ?

Cuối năm 49 đầu năm 50, năm 49

Cho đến hết năm 54 luôn à?

Hả?

Cho đến năm 54 luôn à bà?

Đến năm 54, nghĩa là ký kết, hội nghị ký kết xong bấy giờ nó mới đi cơ mà, nó đi thì nó mang theo hết cả Công giáo đi

Thế những cái việc như giảm tô với cải cách ruộng đất thì mình có thực hiện được không?

Có thực hiện, nhưng mà bấy giờ ở đấy đã thực hiện đâu, mãi năm, năm bao nhiêu đấy mới thực hiện cải cách ruộng đất

Tức là lúc đấy Pháp nó tạm chiếm thì mình không thực hiện được?

Không, không làm được cái gì, anh bảo, khó

Cái lúc mà cải cách ruộng đất sau này thì có nhiều địa chủ bị đấu không bà?

(cười) Tôi cũng không ở nhà nhưng mà cũng nhiều, nhiều, nguyên cái họ nhà mình cũng nhiều lắm, giàu lắm Dân nghèo, ngày xưa có những nhân dân không có ruộng làm, chết ra đường đấy, khổ lắm, trông cũng thảm hại lắm

Thế bà nhớ cải cách đấy là khoảng vào năm bao nhiêu, khi mình phát động giảm tô và cải cách đấy?

Không biết là năm bao nhiêu

Tức là phải sau kháng chiến à?

Sau chứ, sau hòa bình, sau hòa bình mới làm

Tức là Pháp nó rút đi thì mình mới làm được?

Vâng, sau năm 54 thì cũng phải là 55 hay là 54 gì đó đấy, vì tháng, tháng mấy năm 54 thì hòabình đấy nhỉ?

Tức là giã 27 cối gạo là thế nào ạ?

Nói điêu, nói điêu chứ không phải

Cái ông mà bị tố như thế ông ấy tên là gì ạ?

Hả?

Cái ông mà bị tố đấy tên là gì ạ?

Tên là ông Cường, nhưng mà bình thường thôi, ông ấy cũng chỉ có đủ ăn thôi, trung nông thì cũng trung nông dưới, có một con bò

Thế trong cái thời gian kháng chiến như thế thì cái việc thu thuế của mình có thu được không ạ? Pháp nó chiếm như thế thì bên mình có thu được thuế không?

Không thu nổi đâu, theo tôi thì không thu nổi

Tức là mình lại phải đóng cho Pháp?

Không thôn nào thu nổi nhá, từ ở cái thôn đầu cái thôn Xu Xá mà nó đóng ở Thổ Hỏa nhưng đầu cái thôn Xu Xá giáp gần nhau này, xuống Cảnh Lâm, xuống làng Tráng, Cống Tráng thì chỉ độ hai cây số thôi mà hai bốt, ba bốt, anh bảo ai, ai mò về đấy mà thu thuế được, không thu được đâu

Tức là mình lại phải đóng cho Pháp?

Vâng, thế mà khổ nhất là, là khi mà nó đóng một cái như thế là mất liên lạc đi hết, cho nên xãtôi không còn là bao nhiêu, thì đến cái năm 50 thì, giữa tháng 10 năm 50 thì anh tôi bị bắt, bị bắt thì là nó giết luôn, nó giết mà nó chôn sống dưới này, người ta nói chuyện thảm hại lắm,

nó để ở bốt Cống Tráng bao nhiêu ngày đấy rồi nó mới cho về, nhưng mà ông ấy có cung khai gì đâu vì biết là chết rồi nên không nói năng gì, không cung khai, không khai báo một tí

gì, thế thì đấy là cái năm 51, à năm 50 Thì đến tháng 10 năm 51, tháng 10 năm 51 vì tôi vừa mới xem cái lịch sử Đảng của cái xã Tân Việt, thì tháng 10 năm 51 thì xã Tân Việt mới nhận cái thôn Cảnh Lâm về, về sáp nhập về xã, còn Đông Mỹ với Xu Xá thì sáp nhập vào Lý Thường Kiệt, thế là cái xã tôi bị cắt đôi, thế xã tôi bị cắt đôi từ năm 51

Cái lúc mà kháng chiến như thế thì cái việc buôn bán nó có diễn ra bình thường không bà?

Cái làm ăn của dân thì vẫn bình thường thôi, nhưng mà người ta cũng cứ e dè, nhất là ngoài lương thì thôi kiếm ăn được thì ăn thôi chứ còn đi xa xôi cũng không dám đi

Có đi vào vùng tề buôn không ạ?

Hả?

Có đi vào tề buôn không ạ?

Đi được, vì là tôi có một, tôi ở Hoàng Hữu Nam mà tôi vẫn thường xuyên tôi nắm được cái tình hình của gia đình tôi cơ mà, thì các chị cứ xuống đấy, các chị ấy buôn gạo buôn giếc các thứ về, thế về sau một cô thì lại thành cô em dâu của tôi

Cô đấy tên là gì đấy ạ?

Nguyễn Thị Thiêm, chị ấy chết thảm hại lắm, Nguyễn Thị Thiêm

Bà ấy lúc đấy buôn cái gì đấy ạ?

Buôn đâu, nó cứ giả danh nó đi đấy chứ, nó cũng làm giao thông của tôi, tôi làm Phó Ban giao thông thì nó cũng làm giao thông của tôi, thế rồi sau thì nó cũng khá lắm, nó về sau nó khá giả, nó lém lỉnh các thứ, nó nhanh nhẹn mà nó, nó có những cái năng khiếu thuyết phục được mọi người lắm, thế các ông ấy cho nó sang địch vận, nó sang địch vận nó nắm được địch vận của Lực Điền, nó nắm được địch vận của Lực Điền, thế thì đến cái cô em tôi nó cũng chủ quan, người ta đã báo rồi, ngay ở Lực Điền đấy có những cái tay chân mà nó tốt đấy, nó báo nó bảo trốn nhanh không thì nó xuống nó bắt chết mà hòa bình còn có hôm trước hôm sau, đấy, còn có hôm trước hôm sau, thế là cô này lại không trốn lại đi ra, đi ra tiếp nó, thế là nó bắt, nó bắt rồi nó giết thảm hại lắm

Pháp nó bắt ạ?

Pháp bắt, rồi nó giết thảm hại lắm anh ạ, đấy là cô dâu, cô em dâu tôi đấy

Cái lúc mà làng mình bị chiếm như thế thì nó có lập tề không ạ?

Xã nào chả có tề, thôn nào chả có tề, còn có thôn nào nắm được hay không nắm được thôi, chứ còn thôn nào cũng có tề hết

Nhưng mình, bên Việt Minh mình có nắm được cái tề đấy không?

Không nắm được, Công giáo làm sao mà nắm được nó, cho nên cái thôn ấy cứ coi như chết

Về, về sau mãi rồi mới, mới nắm được tình hình mới đi về để liên lạc các thứ đấy, thì bố trí đi

về thì nó bắt mất đấy, nó bắt mất

Thế là năm 46 là bà làm Hội trưởng Phụ nữ ở xã này?

Không 41 chứ, à 50, 50 anh tôi đã chết rồi

Sau đó bà lên huyện Tức là lên huyện là bà làm cái chức vụ gì đấy nhỉ?

Tôi lên huyện là tôi ở Phụ nữ, ở Phụ nữ xong rồi thì cái lúc đen tối như thế thì các anh mới quyết định tôi sang làm Phó Ban giao thông

Cái lúc Phụ nữ trên huyện là làm việc gì đấy bà?

Làm việc gì á?

Vâng, cái lúc mà bà làm ở Phụ nữ ở trên huyện đấy?

Tôi không làm Phụ nữ nữa, sang giao thông, sang phụ trách Phó Ban giao thông, thì tôi phụ trách những cái này này, đường dây đi tỉnh, đường dây đi liên tỉnh, đường dây liên huyện và đường dây trong xuống xã, thì nguyên phụ trách chắp nối đường dây đấy là tôi làm cả Thế còn tuyển nhân viên các thứ thì cái anh trưởng nó làm, nhưng mà cái anh trưởng thì nó có dám đi đến đâu đâu, không dám đi đâu, họp hành không dám đi Thế họp tỉnh cũng không đi, lên Việt Bắc cũng chỉ sang

Ông đấy sợ Pháp bắt à?

Sợ gian khổ thôi, chứ còn ai chả sợ Phâp bắt, nó nằm ở nhă đấy có khi cũng bị Phâp bắt chứ

có gì đđu

Ông đấy tín lă gì đấy ạ?

Tín lă Nguyễn Mạnh Hồng, chết rồi

Thế lă lúc đấy bă lăm giao thông như thế thì mình có những phương tiện gì để hoạt động ạ?

Chả có phương tiện gì, toăn lă phương tiện chđn mă nhảy thôi chứ còn không có câi gì, tôi thìlúc bấy giờ câc anh ấy cho đi chụp thẻ tề

Chụp thẻ tề ạ?

Thẻ tề, thế mă câi đường dđy xuống huyện đấy, ă xuống tỉnh đấy thì, nếu mă đi công khai thì đấy sang Mỹ Hăo xong rồi xuống Sặt, xuống Sặt rồi xuống lăng Chđm lăng chiếc, qua lăng Chđm lăng chiếc đấy thì mới xuống Thanh Miện, xuống Thanh Miện nếu mă có hôm thì phải xuống Thâi Bình họp đấy, thế, thế đấy lă tỉnh Thế còn liín tỉnh thì phải lín Hă Bắc, ă Bắc Ninh, Bắc Ninh lă câi thôn gọi lă, câi huyện gọi lă gì không biết nhưng lă ở câi chỗ nó lă lăngLim lăng liếc gì gần câi núi Thiín Thai đấy, đấy, thế lă bọn tôi lín đấy, thế thì tôi hôm về tôi cũng bị một cú nó vđy, bị một cú nó vđy thế lă đến lúc đi lảng ra, đi lảng ra về thì gần giâp của câi huyện Văn Giang đi xuống, thế xong cuối cùng thì lă mấy người lại phải ở cânh đồng một đím chứ không có không đi được, thế ở cânh đồng thì nhịn đói thế thôi

Bă lăm giao thông như thế thì bă thấy những công văn giấy tờ lúc đó lă người ta đânh mây hay lă viết tay?

Phần lớn lă viết tay chứ lăm gì có mây

Câi lúc bă lăm thế lă có mây chữ để hoạt động không?

Có, Huyện ủy thì có một câi mây chữ, Ủy ban có một câi mây chữ, chứ còn bọn tôi thì không

có câi gì cả, bọn tôi trơ ra thì có bốn người, về sau thì đấy, kết nạp cả em dđu tôi với câc thứ năy khâc, từ lúc tôi sang thì có ba người thôi, thì có trưởng phòng, phó phòng với một nhđn viín, nhđn viín thì lă lăm văn phòng rồi thì tiếp nhận câc thứ công văn đi, công văn đến câc thứ năy khâc

Như câi lúc bă lăm như thế thì có hay họp không?

Hay họp, lă vì đi phải đi họp nhiều lắm, đi chắp nối đường dđy tôi cũng nói với anh lă vất vả lắm, vất vả lắm vì thế năy, câi đồng chí Phó Ban giao thông của tỉnh thì mới định bắt một câi đường dđy từ Khoâi Chđu về Yín Mỹ, thế lă hai chúng tôi, câi anh Phó ban đấy thì quí anh

ấy ở, ở Tử Dương

Bă cũng lă Phó Ban của huyện đúng không?

Tôi lă Phó Ban của huyện nhưng anh ấy lă Phó Ban của tỉnh, lăm Phó Ban của tỉnh, thế thì anh ấy về anh chịu trâch nhiệm câi đường dđy đấy, thế anh ấy bảo nó đê có câi mối ở đấy rồi thì cứ đi xuống thì lă, thì lă thănh Anh bảo đi có sướng gì đđu, nghĩa lă qua sông như thế tức

lă, lă tôi không biết bơi, mă anh ấy lă phải kĩo tôi đấy để mă đi, đi sang đến nơi về, về câi nhẵng bố thì câi năm đấy lă đương gặt, thế ông cụ mới bảo thôi chết rồi, chúng măy về bđy giờ không gặp thời rồi, Cảnh Lđm nó vừa mới, vừa mới quđy hôm nay, hầm hố nắp hết rồi Thế chắc lă thấy chúng tôi thờ thẫn ra thì ông ấy bảo thôi, yín tđm, tao sẽ có hầm cho chúng măy

ở, không sợ gì, vì con trai ông ấy mă, có hầm cho chúng măy ở, thế chị ăn cơm đi rồi đi ngủ Bảo thế tôi ăn cơm rồi, thôi cho tôi đi nghỉ đi thôi Thế thì định gặp câi chị Bí thư ở Lý Thường Kiệt đấy, thế thì bảo mai thì mới gặp được chứ còn bđy giờ không gặp được Thế mă anh có biết thế năo không, không có hầm hố gì cả, thế thì cho lín câi cổng của nhă câi thằng