223

Phỏng vấn bà Quách Thị Châu File # 223 223 Quê quán Xã Thạch Bình, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình Sinh năm 1930 Chức vụ Tham gia Cách mạng tháng Tám năm 1945 Năm 1946 là tổ trưởng Phụ nữ Cứu quốc thôn[.]

1953 là Bí thư Phụ nữ huyện Lạc Thủy tỉnh Hòa Bình Năm 1954 tham gia đi giảm tô ở

ba tỉnh Hòa Bình, Sơn Tây và Hà Nam Năm 1955 công tác ở Ban Chấp hành Phụ nữ tỉnh Hòa Bình.

Phỏng vấn ngày 13 tháng 5 năm 2010, tại khu Tập thể trường Cán bộ Phụ nữ Trung ương, phố Pháo Đài Láng, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 223 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ chân thành, vui vẻ, thoải mái Chồng bà hiện đã mất Bà hiện đang sống với ngườicháu con của người em họ Gia đình bà theo quan sát thì kinh tế có phần bình thường, đơn giản]

Đấy chúng cháu là ở bên chỗ Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam thì có cái chương trình đi sưu tầm tư liệu về cái thời gian kháng chiến chống Pháp 1945-1954, thì cũng được các bà giới thiệu đến bà, thì trước hết là xin phép hỏi tên bà, bà tên là gì ạ?

Tôi là 223

Thế là bà sinh năm bao nhiêu?

Sinh năm 1930

Thế quê mình là ở đâu bà nhờ?

Thế quê chính của tôi là ở xã Thạch Bình, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình

Trước hết là xin bà kể sơ qua về cái hoàn cảnh gia đình nhà mình cái hồi bà còn nhỏ đấy, ví

dụ như các cụ thân sinh ra mình là làm nghề gì?

Vâng, tôi thì thế này, quê tôi là một miền trung du ở huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, chính

ra đấy, từ thời, từ thời, tôi cũng không biết nữa, từ cái thời ông, các ông từ trước cơ, ông thì quê ở Hòa Bình cơ, nhưng mà bị cái bọn lang đạo đấy, đuổi xuống cái vùng xuôi này, tranh, tranh nhau về ngôi thứ, cho nên là đuổi xuống vùng xuôi, cái vùng Ninh Bình này, đấy, thế nhưng mà xuống cái vùng xuôi này đấy thì không may, thì cái vùng xuôi của tôi là ở huyện, ở

xã Thạch Bình, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, xuống cái vùng này nó lại giáp giới với Hòa Bình, thế cho nên là lặi gặp phải một cái nhà lang ở giáp Ninh Bình, gọi là xã An Bình, huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình, lúc bấy giờ nó về Hà Nam cơ, lúc bấy giờ cái huyện Lạc Thủy về Hà Nam, nhưng sau này nó về Hòa Bình

Thế các cụ nhà mình trước là làm nghề gì ạ?

Chỉ có thuần nông thôi, không có làm cái gì cả

Thế thời nhỏ là bà đi học ở đâu?

Thế rồi tôi nói nốt, thế thì lúc bấy giờ thì tôi mới thì mới, mới, mới đẻ thôi, thế còn các cụ nhà tôi ngày xưa là khổ, là khổ, chuyên môn phải đi làm cho địa chủ, đã bị, ở trên đấy những cái nhà quan lang nó đuổi rồi, thì lại xuống dưới này, nó lại còn cho người đi theo để nó giết

cơ, lại bị một cái, cái gọi là quan Chi Nê, châu Chi Nê đấy mà, thế lại bị bắt đi làm phu, làm

dịch cho hết cả, thế khi mà tôi lớn lên đấy thì tôi chỉ biết là tôi mới có bảy tuổi thôi, thì tôi đã

mồ côi mẹ rồi, bảy tuổi thì tôi đã mồ côi mẹ rồi Ông bà tôi có hai anh em, bảy tuổi mồ côi

mẹ, nhưng mà đến mười ba, ông cụ tôi lấy bà mẹ kế, đấy, đẻ được một cô em gái nữa, thì mười ba tuổi tôi lại mồ côi bố nữa, thế là mồ côi mẹ từ lúc bảy tuổi, mồ côi bố lúc mười ba tuổi, nhưng tôi có ba anh em, thế là có một bà dì ghẻ, bà mẹ kế đấy, nhưng mà cô thì nương nhờ vào đấy, để nuôi tôi lớn lên, thì lúc tôi khoảng độ mười bốn, mười lăm tuổi đấy, thì ở xã tôi là huyện Nho Quan là có cái chiến khu Quỳnh Lưu đấy anh, chiến khu Quỳnh Lưu đấy,

mà là phá cái kho thóc, kho thóc của, của

Nhật à?

Của địa chủ, của Nhật đấy, để mà phát cho dân đấy, lúc bấy giờ ở xã Quỳnh Lưu mới có một cái ấy như thế, cho nên ảnh hưởng đến Tôi ở cái xã Quỳnh lưu nó thuộc về huyện Nho Quan,cho nên là tôi ở cái xã này Lúc bấy giờ tất cả những đồng chí hoạt động cách mạng đấy, hay lên trên này để mà, mà họp chi bộ hay là kết nạp Đảng, hay là làm cái gì cũng lên cái vùng trung du này, thế nên do đó tôi mới ảnh hưởng, đấy, lên khu trung du thì chưa biết cái gì, nhưng mà thấy một cái hội nghị chi bộ, những cái hội nghị chị bộ hay là những cái hội nghị

gì mà các đồng chí họp bí mật đấy mà, thì trẻ con hay chạy long tong, lúc thì lấy cho cái điếu này, lúc thì lấy cho cái phích nước, lúc thì lấy cho cái điếu, cái đóm hay là lấy cho, hái cho nắm chè chẳng hạn, cũng chỉ biết thế thôi, chứ cũng chưa biết rằng lúc bấy giờ hoạt động cách mạng như thế nào cả, lúc đấy mười lăm tuổi Thế nhưng mà dần dần các anh ấy, thì sau

đó các anh ấy cũng toàn là các anh Bí thư, với lại Tỉnh ủy thôi, tôi ở huyện Nho Quan cho nên lúc bấy giờ đấy, thì đến lúc mà tôi mười sáu tuổi thì là tôi đã biết rồi, thì là tôi mới vào đoàn thể Phụ nữ luôn, mười sáu tuổi, mà tôi làm tổ trưởng Phụ nữ luôn, mười sáu tuổi, đấy

À lý trưởng với chánh tổng cái thời trước cách mạng đấy bà, ở làng mình họ hoạt động thế nào?

Úi trời họat động, nếu mà anh hỏi lại thì tôi nói cho anh nghe, ở xã tôi gọi là cái xã, xã, lúc bấy giờ gọi là cái xã Thạch La không phải là Thạch Bình bây giờ, có cái thằng lý trưỏng gọi

là thằng tổng Tác, nó rất là ác, đấy, nó bắt đi, toàn là bắt thanh niên đi, đi Tân Thế giới, cho Pháp mà, thế và đi phu đồn điền cao su, đấy, thế và đồng thời nó, ở xã đấy là nó có cái trươngtuần, nó có phó lý, để nó chuyên môn là bắt sưu, bắt thuế, tôi có một ông, một ông tôi gọi là ông trẻ, mà cái lúc bấy giờ thuế, thuế thân mà, mỗi một nam giới phải đóng thuế cho bản thânmình, thuế thân, ông ấy không có, ông ấy không có tiền, thế lúc bấy giờ mà ở trong lính về, cái lính khố xanh đấy anh, tôi còn nhớ như in đấy, lính khố xanh mà mặc cái quần, quần soóc thế này này, đội một cái nón, nón chỉ bằng cái giỏ nho nhỏ thôi

Như kiểu nón tốt đỏ đấy?

Ừ đấy, đấy, thế là khoác cái khẩu súng này, thế là nó kẹp, lấy cái cặp nọc đấy mà, kẹp cứ để thế này, kẹp cái ông chú tôi kẹp hai cái này, kẹp mà đến nỗi mà nổ hết cái, cái ấy tay này cơ

mà, gãy hết cái này cơ mà, đấy nhưng mà không có tiền mà nộp thuế, đấy, thế thì ông chú tôi

cứ kêu thế nào thì kêu, mà đến lúc mà kêu giời kêu đất lên mà nó cũng chẳng bỏ, thế rồi đượcđâu năm sau thì ông chú tôi, tôi gọi là ông, ông trẻ tôi bị chết

À thế cái hôm mà giành chính quyền Cách mạng tháng 8 thì bà có đi tham gia không?

Giành chính quyền Cách mạng tháng 8 thì lúc bấy giờ là tôi còn đang bé, cũng không phải là

bé, thế nhưng mà là ở xa cơ, ở cái phủ Nho Quan đấy anh, ở phủ Nho Quan, ở xã tôi mà xuống phủ Nho Quan rất xa, nhưng mà có đi tham gia, ví dụ như là đi chăn trâu này, có đi đả đảo, cứ nói là đả đảo cái chính phủ Trần Trọng Kim đấy, lúc bấy giờ nó mới lên cái chính phủđấy đấy, thế mới lại tham gia đi diễn thuyết, lúc bấy giờ mà ai mà diễn thuyết mà giỏi đấy, thì

là, là rất là, thì lên diễn thuyết, tập lên diễn thuyết trước cuộc mít tinh này

Thế bà đi diễn thuyết thế thì ai cử bà ra diễn thuyết?

Lúc bấy giờ thì là, ở quê tôi, ở quê tôi có mấy đồng chí cán bộ hoạt động cách mạng, đi lên

để đi tuyên truyền Việt Minh, tham gia Việt Minh mà, ví dụ tôi có anh Lê Đinh, anh Đinh Công Triệu này, đấy tham gia Việt Minh đầu tiên, mà đấy ở huyện Nho Quan này Thế rồi anh

Lê Tuấn này đấy, thì lên để mà tuyên truyền, để mà giác ngộ, để mà tham gia cách mạng mà, cho nên lúc bấy giờ thì là anh Đinh Công Triệu này, anh Lê Tuấn này, thế rồi lúc bấy giờ thì

là vận động vào tổ Phụ nữ này, tham gia Việt Minh này, rồi thì đi tập quân sự này, tôi nhớ là lúc đấy đi tập quân sự là một hai, một hai đấy, thế mà tôi lúc bấy giờ còn bé mà các anh ấy cứcho đi theo thôi

Cái lúc đấy là mình giành chính quyền chưa bà?

Giành rồi đấy, giành rồi, nó bắt đầu giành rồi, mới có, mới tham gia Việt Minh mà, đấy, đấy giành rồi, đã có cái cán bộ Việt Minh lên, lên trao đổi rồi mà, đã có cái cán bộ Việt Minh rồi

Thế sau khi giành chính quyền xong là bà tham gia những công việc gì?

Thế năm 46 tôi mới bắt đầu là, lúc bấy giờ mười lăm tuổi thì bắt đầu đi rót nước này, đi bưng

bê điếu đóm cho các anh họp thôi, chứ bận họp tổ chức bí mật, cho nên họp cũng không có aicho nghe, mà mình cũng không dám nghe, chỉ biết được ấy, đến năm 46 thì tôi mới làm tổ trưởng Phụ nữ

Tổ trưởng Phụ nữ á?

Kết nạp vào tổ trưởng Phụ nữ Cứu quốc

Của ?

Của ta, Phụ nữ Cứu quốc của mình đấy

Của làng mình ạ hay của ?

À của thôn đấy

Cái lúc Chấp hành Phụ nữ có đông người không bà?

Lúc bấy giờ thì là năm 46, thì tôi tham gia là tổ trưởng Phụ nữ và kiêm Chấp hành Phụ nữ xã,gọi là xã Lạc Hồng, chứ không phải là xã Thạch Bình nữa, bởi vì cái lúc bấy giờ, lúc bấy giờ

xã Thạch Bình lúc bấy giờ nó lại xã Lạc Hồng cơ, lúc Cách mạng tháng 8 thì nó là xã Lạc Hồng, chứ không phải Thạch Bình nữa, ngày xưa đấy, cái phủ Nho Quan đấy, gọi là phủ, phủ Nho Quan, tổng Vô Hốt, đấy ngày xưa nó là thế cơ, nhưng mà sau đấy là nó lại khác rồi, sau cách mạng

Tổng Vô Gốt ạ?

Tổng Vô Hốt, phủ Nho Quan, đấy cả một cái tổng này, các cái tổng này gồm có liên ba xã, gọi là tổng Vô Hốt, đấy cái xã đấy gọi là, bây giờ cái thôn Vô Hốt đấy ở cái chỗ, chắc anh chưa về cái miền đấy nhờ, ở gần cái thị trấn Nho Quan

Cháu Nho Quan cháu về rồi?

À thế à Gọi là tổng Vô Hốt đấy, phủ Nho Quan, đấy lúc bấy giờ là phủ Nho Quan, ở lúc bấy giờ đấy, là, tôi, tôi nói lại một tí, trước cái Cách mạng tháng 8 đấy thì cái, cái thằng tổng Tác đấy, nó mộ đi phu, đi lính, mà không có nó bắt, nó đánh, cho nên ở làng tôi mới cử ông cụ tôi

ra, đấy gọi là phó lý, nhưng mà phó lý mua, phó lý dân cử, gọi là tạm thời, thôi anh ra anh chống đỡ đi, chứ không ai biết chữ, không ai mà nó đánh, nó đập nó ấy, thì ông cụ tôi mới ra, mới ra làm

00 giờ 10 phút 11 giây

Thế cháu tưởng lúc đấy là ông cụ ông mất rồi?

Không, chưa, chưa, trước cơ, mà trước cách mạng cơ mà, đấy trước cách mạng cơ mà, chưa, chưa ấy Thế tôi mới nói nốt, lúc bấy giờ tôi mới 13 tuổi thôi mà, đấy trước cách mạng, thế, nhưng mà nó rất là khổ ở cái chỗ này này, mình mà làm đấy, thì cái bọn lý trưởng, bọn cường hào và cái bọn lý đấy, à cái bọn lính đấy, nó về nó lại có cái chỗ dựa, nó lại về nó vòi này, nào

là gái, nào là rượu lậu đấy, nào là ăn uống gà thiết, tất cả, mà nó bắt đi biếu, đấy tôi còn nhớ lúc mà ông cụ tôi chưa chết cơ, đến gần Tết đấy, nó mới bắt ông cụ phải đi biếu, phải chuẩn

bị một đôi con gà thiến để đi, chưa biếu quan đâu, đấy mà biếu ông thừa, ông lục thôi Tôi đi biếu với ông cụ tôi, đi xuống cái, cái phủ Nho Quan đây này, đi biếu, mang một đôi gà thiến

đi biếu, thế ông cụ tôi mới quẩy, có cái ô, mới quẩy một cái đôi gà thiến đi biếu, biếu ông thừa, ông lục, là biếu, thế xong đấy là nó mời ông vào hút điếu thuốc lá thôi, biếu một đôi gà thiến, thế còn con, thế tôi đứng ở ngoài cửa này, gớm con chó Tây to thế này nó cứ liếm tay tôi, tôi ở ngoài cứ khóc, mà bố ở trong đấy hút thuốc lá mà con ở ngoài này cứ khóc, tôi còn nhớ mang máng như thế mà, tôi ở ngoài cứ khóc, thế mãi mãi ông cụ tôi mới thấy con khóc, bấy giờ mới ra

À thế cái lúc mà mình giành chính quyền Cách mạng tháng 8 thì cái tầng lớp lý trưởng với chánh tổng đấy họ có phản ứng gì không ạ?

Ối trời lúc bấy giờ đấy là dân quân nổi dậy là trói cho là phải biết, ừ cái thằng tổng Tác đấy,

nó đứng dây nó trói, nó trói rồi thì nó, nghĩa là nó chửi, nó trói vào là ấy hết cả, đấy nó làm cho thì biết

Thế bà làm cái tổ trưởng Phụ nữ với Ban Chấp hành Phụ nữ xã là đầu năm 46?

Đầu năm 46, lúc bấy giờ cách mạng thành công rồi, nhưng mà lúc bấy giờ thì ông cụ tôi đến, mất trước cách mạng cơ mà, vào cái khoảng năm 43 gì đấy, 43 gì đấy, mà lúc bấy giờ tôi còn mới độ 13, 14 tuổi đi với ông cụ tôi xuống

Thế cái lúc đấy, công việc của tổ trưởng Phụ nữ là cái gì bà?

Đi tuyên truyền, mời các chị vào tổ Phụ nữ

À thế ạ, mình nói như thế nào ạ?

(Cười)

Mình đi tuyên truyền như thế nào?

Tham gia, tham gia vào tổ Phụ nữ, mang lại quyền lợi phụ nữ, vì được bình đẳng với nam giới, đấy Thế rồi thì hô hào phụ nữ thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau, đấy, thế thì lúc bấy giờ đã

có cái gì đâu, đã có cái gì, chương trình mà đã có cái gì đâu anh, chưa có, cái Huyện hội Phụ

nữ nó cũng đã có cái gì đâu, Tỉnh hội, Huyện hội hay là Ban chấp hành nó

Thế lúc đấy mình tuyên truyền bình đẳng thì bà có thấy có bình đẳng chưa?

Thì làm gì mà đã bình đẳng ngay, lúc bấy giờ đã bình đẳng, nhưng mà bình đẳng ngay, bình đẳng ngay là được đi tập với dân quân, đấy được đi tập với dân quân tự vệ nhớ, thế rồi được

đi họp, mình đi họp thì cầm cái cờ đi, thế mít tinh

Thế là oai lắm đấy?

Oai lắm chứ, lúc bấy giờ oai lắm, thế rồi thì, lúc bấy giờ là, là năm 46 thì tôi bắt đầu làm Tổ trưởng Phụ nữ

Thế lúc đấy phụ nữ mình mới giành chính quyền xong có được chia ruộng không bà?

Chưa, lúc đấy làm gì đã có, chưa có gì cả, là vẫn là phụ nữ lúc bấy giờ vẫn còn đang, đang khổ, bởi vì lúc bấy giờ là, mới năm 46 lúc bấy giờ mà mình, 19 tháng 12 năm 46 lại đi vào cái kháng chiến rồi

Toàn quốc kháng chiến?

Toàn quốc kháng chiến rồi, cho nên không có cái lúc nào mà, mà được nghỉ ngơi, đấy

Cái lúc đấy mình hưởng ứng cái lời kêu gọi của Bác Hồ là diệt giặc đói rồi diệt giặc dốt này, thì lúc đấy mình diệt giặc đói, thì Phụ nữ mình tổ chức như thế nào ạ?

Ối giời, nói đến đói thì là không có ai, ai cản được anh ạ, đói, nó đói là đói ghê gớm lắm, lúc bấy giờ toàn dân đấy, ở cái vùng của tôi đấy, nó lại bán sơn địa, anh bảo cái củ dong riềng đấy, trồng được một lúc như thế này, nhưng mà đào lên ba lần, cứ đào lên một lần thì lại ngắt lấy một quãng đấy, lại nấu để ăm, mà nó đói quá, không có cái gì nữa Củ chuối thì đào hết rồi, ăn cả cái củ nâu mà nhuộm quần áo đấy anh, lấy cả cái quả sung này, quả vả này, mà cái

củ ở trên, trên lưng chừng đồi đấy, gọi là quả bống báng, nó như là cái cây thiên tuế của mìnhđấy, nó cao thế này nó có cả một đoạn củ, mà chặt như thế này là giã ra nấu cháo ăn, mà nó cũng cứ chọc, nó có cái dằm nó chọc, nhưng mà cũng ăn Thế năm 46 đấy, tôi đi họp về thì sản xuất, tôi đi cày, tôi nhớ, tôi đi cày về trưa đấy, thì được có mỗi một người là được nửa cái bát cơm trộn với lá sung, với lại chục quả đậu ván thôi, đấy

À lúc đấy Phụ nữ mình đã có trụ sở chưa bà, cái lúc 46 đấy?

Chưa, chưa làm gì đã có đâu anh, chưa có cái trụ sở, chưa có cái gì cả, hôm nay họp nhà này, mai họp nhà khác, chưa có trụ sở mà cũng chưa có, chưa có cái là cái gọi là hội phí, cái nguyệt liễm, lúc bấy giờ gọi là nguyệt liễm, đấy chưa, chưa có cái gì cả, thì bắt đầu là 19 tháng 12 là bắt đầu toàn quốc kháng chiến nhớ, thế là lúc bấy giờ thì là đi vào, vào chiến đấu

À cái lúc mà ngày 23 tháng 9 năm 45 mà Pháp nó quay trở lại nó gây hấn ở Nam Bộ đấy bà, thì ở địa phương mình có tổ chức những cái đội Nam tiến không?

Lúc bấy giờ là có đội Nam tiến, mà tôi, tôi có mấy cái anh mà hoạt đông với tôi, hoạt động đến làng tôi để tuyên truyền đấy là, là đi Nam tiến Tôi biết có cái anh, tên có cái anh gọi là anh Sùng, mà cái anh, anh Đinh Công Triệu anh ấy về anh ấy lấy đi Nam tiến, nhưng mà không biết được trong cái thời gian tập trung thế nào đấy, anh ấy bị sai lầm cái gì đấy cho nênkhông, không được đi, thế còn đấy ở cái thôn của tôi Thế còn xã thì sau này tôi không thấy

có ai đi, thấy có một người đi, nhưng mà sau đó trở lại, không biết là vì cái gì thì tôi cũng không hỏi sâu về cái đó, thế còn ở đấy, cái xã của tôi là một cái xã nó thuần nông, đấy, ở phía

trên của tôi là bán sơn địa, nhưng mà phía dưới là đồng chiêm trũng, thế cho nên đi là phải đi

đò, đi sang thôn nọ, thôn kia là phải đi đò, cho nên rất là khó khăn, đó hoạt động cũng khó khăn

À khi mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà thì ở địa phương mình có cái phản ứng gì không ạ?

Cái đó lúc bấy giờ nó là một cái nơi dở trung du, dở miền núi anh ạ, cho nên cái đó nó cũng chưa, chưa nắm được

À những cái thông tin đấy mình cũng không nghe được?

Thông tin đó cũng, cũng biết thế thôi, tức là anh Đinh Công Triệu, anh ấy cũng phổ biến cho mình, thì mình chỉ là nghe thôi, chứ cũng không có cái phản ứng gì cả, đấy không có cái phảnứng, không có cái gì cả, cũng chỉ biết và ủng hộ, thế thôi, ủng hộ

Đến khi mà cái Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ đấy bà, thì mình có nhận được luôn không?

Lúc mà toàn quốc kháng chiến, lúc bấy giờ có chứ, các anh, các anh hoạt động cách mạng đấy, lúc bấy giờ các anh ở tỉnh này, các anh ở huyện này, đấy, về, về tuyên truyền cho tổ Phụ

nữ phải làm gì, đấy như chúng tôi đấy là, tuyên truyền cho chị em phụ nữ này, rồi thì đi làm đường này, thế rồi thì tuyên truyền để ủng hộ kháng chiến này, thế, thế rồi thì, tức là, là Nhà nước yêu cầu cái gì thì làm cái đó

Lúc đấy mình ủng hộ kháng chiến là mình có thực hiện cái Tuần lễ vàng không ạ?

Ở làng tôi nghèo, cho nên không có nói đến cái Tuần lễ vàng được, có cái xã dưới cơ, đấy có cái xã dưới có cái Tuần lễ vàng, thế còn ở trên này thì không, không ấy

Chắc là mình thực hiện cái Hũ gạo tiết kiệm?

Hũ gạo tiết kiệm thì có, nhưng mà nó ít thôi, bởi vì phần đông là nghèo Thế mà hai nữa là, ở cái lúc bấy giờ làng tôi là chuyên môn đi cấy, đi cấy tô đấy mà, đi cấy tô cho cái xã dưới, ví

dụ cho là, cấy tô từ, từ tít ở cái xã Thạch Bình cấy tô ở gần Nho Quan cơ, gọi là mấy cái nhà địa chủ ở tổng Nghiễm, nhà tổng Nghiễm đây này, nhà Nghị Thìn này, đấy với cái nhà địa chủ ở dưới, mà lên tít ở trên này này, để nó phát canh thu tô, và nó cho nuôi trâu, đấy, thế thì những cái đó

À cái năm 46, ngày mùng 6 tháng giêng năm 46 đấy bà, mình tổ chức cái Tổng tuyển cử bầu Quốc hội lần đầu tiên đấy, thì ở địa phương mình tổ chức như thế nào, Phụ nữ các bà có hình thức gì đi vận động những cái chuyện đấy?

Có, cái ngày đấy có vận động phụ nữ, ở cái huyện Nho Quan đấy, có một chị gọi là chị Phan Thị Huyến, đấy, là chị của anh Phan Long, Phan Lang, ngày xưa là hoạt động cách mạng ở cái chiến khu Quỳnh Lưu đấy, là vận động phụ nữ chúng tôi đi vận động bỏ phiếu, đấy, ngày xưa đấy, chúng tôi

Đi bỏ phiếu cho cái bà đấy?

Vâng, bà Phan Thị Huyến mà là chị ruột của chị Phan Thị Quế, đấy chị Phan Thị Quế chị ấy chết rồi, bây giờ còn chị Hà Quế thôi

Hà Thị Quế đấy hả?

Vâng, chị Hà Thị Quế thì còn, cũng ở cái quê Quỳnh Lưu đấy, chúng tôi cứ gọi là chị Phan Thị Huyến, về bỏ phiếu, bỏ phiếu cho phụ nữ, đấy thì cái ngày đó thì chúng, cái, cái ý thức của chị em lúc bấy giờ thì thực ra cũng mới chỉ là biết thôi anh ạ, chị Huyến thì là biết, mà

tuyên truyền đến đâu thì biết đến đó, nhưng mà chỉ có một cái là nó thuần nông, nó thuần, vì chị em về văn hóa cũng ít, chúng tôi lúc bấy giờ thì cũng mới, trước cách mạng Lúc bấy giờ chưa Cách mạng tháng 8 đấy, thì là nhà tôi đấy thì là có một cái ông cụ đồ Nho, ông cụ tôi nuôi ông cụ thôi, nhưng mà ông cụ tôi không cho đi học, chỉ ông anh tôi học thôi, ông cụ mớibảo rằng là con là con gái, đấy, không được học, đấy, chỉ có con trai thôi, thế cho nên là ông anh tôi mới bảo là thôi nếu mà như thế thì em cứ đi sản xuất đi, về tối anh mới dạy Về tối ông anh tôi dạy tôi chữ quốc ngữ, đấy cho nên là cái vấn đề văn hóa nó, lúc bấy giờ nó Nhưng mà cách mạng thành công cái là lớp Bình dân mở ra, đấy là chúng tôi bắt đầu đi học, đấy lúc bấy giờ trước cách mạng tôi, thì ông anh tôi dạy tôi chỉ biết đọc, biết viết, đấy dịch được, biết đọc, biết viết thông thạo một tý thôi, chứ còn đi vào thực sự học Bình dân học vụ thì Cách mạng tháng 8 mới học, đấy.

00 giờ 20 phút 14 giây

Lúc đấy bà đi học hay là đi dạy?

Đi học chứ, chứ làm gì đã đi dạy được, bởi vì lúc bấy giờ là, là chúng tôi trước cách mạng là ông anh tôi dạy chỉ biết đọc, biết viết thế thôi

Cái lúc đấy phong trào Bình dân học vụ ở xã mình có rầm rộ không bà?

Rầm rộ chứ, lúc bấy giờ ở xã tôi là rầm rộ lắm, cái, cái, tôi nhớ là các bà, những các bà mà, lúc bấy giờ nó có phong trào học Bình dân học vụ anh ạ, treo những cái, cái đầu chợ đấy mà, treo cái khẩu hiệu, đấy, ai mà đọc được cái chữ đấy thì mới đi vào chợ, đấy

Kiểu hình thức cổng mù đấy hả?

Đấy, đấy, thế thì cái chợ nó họp đang đông như thế này này, ở đằng cuối chợ có một cái khẩu hiệu để mà treo như thế này, đấy đòn, hai người đón hai bên này, thì người ta, ở đấy có hai cáichợ, một cái chợ Mới ở gần Nho Quan sang, và một cái chợ gọi là chợ Động ở Hòa Bình xuống, hai cái chợ đấy, mà tôi biết đấy, tức là ai mà đi chợ đấy là phải đọc, vì cái phong trào bình dân học vụ đấy, thì mở mà, mở nó nhiều ra, cho nên là biết là các bà cũng đọc từng chữ rồi, cho nên mới bắt đầu là, đi, ai mà đã đọc được từng chữ thì là kiểm, kiểm, gọi là kiểm tra

mà, đấy, nhưng mà cũng có người đọc được, có người không đọc được, không dịch được

Phụ nữ lúc đấy có hăng hái đi học không ạ?

Hăng hái chứ, đấy hăng hái lắm, lúc bấy giờ hăng hái, bởi vì là phụ nữ nó, nói chung là bị, bị

áp bức, bị kìm kẹp lâu rồi, đấy, bây giờ mới được, gọi là nhảy ra khỏi những cái, cái vòng xiềng xích đấy mà, cho nên mới được đi học này, được đi mít tinh này, được đi biểu tình này, được đi xuống xã để đi họp, đi hành này, cho nên nó cảm thấy nó cởi mở, kiểu cái, cái người phụ nữ đấy mà, đấy những các bà trung niên này, thế rồi thì những chị em phụ nữ này phấn khởi lắm

Cái lúc đấy mình học thường thường vào thời gian nào trong ngày bà?

Học ban đêm

À thế ạ, chỉ học đêm thôi?

Chỉ học ban đêm thôi, chứ ban ngày đi sản xuất chứ, chứ làm sao mà đi học được

Như bà đi học như thế thì mình có được cấp giấy, bút, sách, vở gì không?

Ai mà cấp cho, lúc bấy giờ có gì mà cấp, nhà mình còn nghèo mà lại, giặc đói, giặc dốt mà lại, còn chống hai cái giặc đó, còn phải làm xóa đi cái giặc nữa

Tức là mình phải tự túc giấy, bút, sách, vở?

Tự túc hết cả chứ

Thế nếu như mà mình không có thì làm sao ạ?

Thì, thì không có thì cũng phải cố thôi chứ, mà lúc bấy giờ đã có cái gì đâu, học a, bê, sê rồi đánh vần, con đối với cha mẹ ta sinh ra ở trên đời, học từ cái vần bằng, vần trắc mà lại, học những cái đó mà học biết, chứ không học tắt như bây giờ Ngày xưa học từ cái chữ cái mà học lên cái đó cơ, bổn phận con người ta đối với cha mẹ như thế nào, thì cũng phải học như thế, học được hết cái đấy rồi thì mới lại học lên, thế đến cuối năm lại đi thi

À cũng có thi cơ à?

Có thi chứ, đấy có thì là xóa được mù chữ chưa, thế thì, thì là chị, tôi mới nhớ rằng là, đi thi nhớ, đi thì xuống cái xã, gọi là xã Lạc Hồng đấy, đi thi đấy

Tức là toàn dân mình đi thi à, những người đi học á?

Không, những người học đấy chứ, đấy những người học đấy, đi thì đấy, tôi cũng buồn cười

mà đi thì mà, mà xuống cái trụ sở Ủy ban, lúc bấy giờ nó là xã Lạc Hồng rồi, không phải xã Thạch Bình nữa, nó lại liên ba xã rồi, thế là đi thi, đi thi mà ai mà xóa được cái mù chữ thì bắt đầu lên, lên cấp

Thế những người mà lại thi không đỗ thì lại phải học lại à?

Phải học lại, thì học lại, tôi là cái lứa tuổi như chúng tôi này, tôi có mấy chị em, sau đó thì đi thoát ly cả, đều đi hết, thế còn thì, sau khi mà tôi tham gia Ban Chấp hành Phụ nữ đấy, cái lúcbấy giờ các phong trào, Thanh niên này, lúc gọi là Nông dân này, thế rồi thì Phụ nữ này, rồi thì các cụ Phụ lão này, thế, thế thì, lúc bấy giờ nó chưa, những cái Hội Phụ nữ là, lúc bấy giờ

là chưa, chưa có Hội Liên hiệp Phụ nữ, mới có Phụ nữ Cứu quốc thôi, mãi đến năm 1950 mà,lúc bấy giờ mới thống nhất Hội Liên hiệp Phụ nữ và Phụ nữ Cứu quốc thống nhất là một

À cái năm 46 đấy thì ở địa phương mình có lập những cái đội tự vệ không bà?

Có, tự vệ chứ, tự vệ đi tập đấy

Bà có tham gia không?

Lúc bấy giờ tôi còn ít tuổi, cho nên các anh không cho vào, đấy không cho vào, còn ít tuổi, không cho vào nhưng mà cứ đi theo, đến đêm người ta tập trận giả, đấy đi các đồi, đi đánh trận giả trên các quả đồi này, sim, ổi nó rụng, mà ong nó đốt lên sưng cả mặt lên nhưng mà cũng thích lắm

Đội tự vệ đấy có súng ống gì không ạ?

Làm gì có súng, lúc bấy giờ toàn gậy thôi mà, thế chứ không có súng

Có được nuôi ăn không bà?

Làm gì mà có ăn hả anh, nó góp gạo, ngày xưa là chúng tôi đi vào Chấp hành Phụ nữ là mỗi một ấy là mang một nửa bò gạo

Thế thì làm thế nào, thì ở nhà có tí nào thì mang đi tí đấy thôi, khi về thì sản xuất ra, ngày xưa thì cứ, ngày xưa là có cái ruột tượng anh ạ, có cái bao gạo, bao gạo vác đây, bao gạo đeo,

mà nếu mà ít thì cho vào cái túi, mang cả bát đi nữa cơ, mang cả cái bát, cả đôi đũa, đấy

Thế đến lúc mà nổ ra toàn quốc kháng chiến rồi thì bà vẫn hoạt động ở xã à?

Năm 46 tôi làm Tổ trưởng Phụ nữ, năm 47, năm 48 thì tôi được kết nạp Đảng, đấy tháng 7 năm 48 thì tôi được kết nạp vào Đảng, kết nạp vào Đảng cái lúc bấy giờ tôi làm Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ liên xã, liên ba xã, xã Lạc Hồng này, Bồng Sơn này, và Đức Lăng, từ ở, ở tít ở quê tôi ở huyện Nho Quan cho đến gần Hà Nam, cho đến gần thị xã Ninh Bình, cái xã nó to thế mà, nhưng mà bây giờ lại cắt ra rồi, đến cải cách ruộng đất lại cắt rồi

Cái lúc bà kết nạp Đảng như thế thì ai giới thiệu bà vào Đảng?

Có hai người giới thiệu, anh Đinh Công Triệu, anh ấy là Chủ nhiệm Việt Minh huyện, nhưng

mà anh ấy mất rồi, với anh Quách Văn Ngữ, ông chú Quách Văn Ngữ giới thiệu

Bà có phải dự bị lâu không?

Từ tháng 7 cho đến tháng 2 năm sau thì được chính thức, tháng 9, tháng 9 năm sau thì được chính thức, chính thức thì là tôi bắt đầu đại hội

mà lại khoác cái túi, cái ba lô mãi đến một giờ sáng thì mới đến cái làng của tôi, thì mới họp được, đấy, tuyên bố chính thức, mà có anh, anh tôi nhớ lại, anh Phượng là Huyện ủy viên, anh ấy công nhận cho tôi là chính thức, tháng 2 năm 49, năm 48 chứ, chứ không phải năm 47,tôi quên đi đấy, năm 48, năm 48 anh ạ, tôi vào Đảng năm 48 mà

Vâng, 25 tháng 7 năm 48?

Vâng, 25 tháng 7 năm 48, mà tháng 2 năm 49 mà

Cái hôm kết nạp là bí mật hay công khai bà?

Thì lúc bấy giờ toàn bí mật chứ làm gì có công khai, đấy, lúc bấy giờ còn bí mật lắm, mà treo cái cờ còn bí mật lắm, mà đến năm 52 mà họp cũng phải bí mật, mà lên họp ở cái hang mà tôicòn bị bắt, Quốc dân đảng mà lại, tôi dự Đại hội mà, năm 52 đấy anh ạ

Sao lại bị bắt là Quốc dân đảng ạ?

Năm 52, 53 cải cách ruộng đất, anh còn nhớ không, đấy tất cả những cái số này là họp bí mật,

là, là toàn là phản Đảng cả, Quốc dân đảng cả, đấy thế anh cứ theo những các đồng chí Trungương, các đồng chí ấy, mình có cái sai mà lại, đấy thế

Cái hôm bà kết nạp như thế làm có long trọng không?

Long trọng, lúc bấy giờ là, long trọng mà cũng có gọi là long trọng lúc bấy giờ, so với lúc bấy giờ thôi, hoa dâm bụt, đấy, mấy cái hoa lấy ở ngoài vườn đấy, làm, thì có cái lá cờ là chính với lại có cái lọ hoa, thì anh Đinh Công Triệu anh ấy giới thiệu, đấy, thế xong có người

giới thiệu họp chi bộ, lúc bấy giờ có mấy đâu, hai anh em, ba anh em tôi, tôi với ông anh tôi, với bà chị tôi, cũng là ba người rồi, đấy với mấy người nữa thôi, mới có đâu sáu người, bảy người gì đó thôi, mới thành lập một chi bộ.

Cái hôm kết nạp Đảng người ta có treo ảnh các lãnh tụ không ạ?

Có Bác Hồ thôi

À có mỗi Bác Hồ thôi?

Ừ, có mỗi Bác Hồ thôi, chứ còn Mác, Lê nin trước đây không có, lúc nào cũng phải có ảnh Bác Hồ

Cái hôm bà kết nạp như thế thì có mình bà kết nạp hay là có nhiều người kết nạp cùng?

Có mình, có mình tôi thôi, còn các anh, các chị tôi kết nạp trước rồi Đấy hôm đấy là có mìnhtôi

Thế là sau khi bà làm Tổ trưởng, rồi Ban Chấp hành Phụ nữ ở xã là bà làm bên Đảng đoàn Phụ nữ của liên xã?

Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ của liên xã, đấy

Thì công việc của mình là cái gì ạ?

Là tổ chức, thành lập, hô hào thành lập tổ Phụ nữ, mời các chị em vào tổ Phụ nữ Cứu quốc, thành lập từng tổ một, để đi tuyên truyền, đi giải thích cho chị em đi học tập văn hóa, học tập chữ, để học chữ, để sản xuất, thi hành chính sách, chủ trương chính sách của Đảng, của Chính phủ, và để ra ủng hộ cái gì đấy, về hũ gạo tiết kiệm, rồi tiền tiết kiệm, rồi tất cả Rồi giúp đỡ bộ đội này, thương binh này, liệt sĩ này, đủ, gạo là cái gì cũng vận động chị em phụ

nữ, mà vận động cho chị em người ta làm từng việc đấy anh ạ Lúc bấy giờ là phụ nữ nhiều việc lắm, đấy, nhất là bộ đội đến làng, đấy bộ đội đến làng, giúp đỡ anh em bộ đội đi kiếm củinày, đấy, rồi thì vá quần áo cho anh em này, rồi chăm sóc thương binh này, rồi thì, lúc đấy phụ nữ nhiều việc lắm, tôi phải vận động chị em đi xuống cái đội điều trị A ở huyện Yên Mô,

ở Ninh Bình đấy, cái trại thương binh to thế này này, để mà đi phục vụ, nhiều lắm, mấy cái, cái

00 giờ 30 phút 54 giây

Lúc đấy mình vận động phụ nữ có khó không bà?

Lúc bấy giờ dễ hơn anh ạ, nó không như bây giờ, thực ra không có, không có tiền, không có cái gì cả, nhưng lúc bấy giờ nó, người ta, người ta là hết lòng vì dân, vì nước, chứ nó không như bây giờ, bây giờ là phải anh có tiền, đấy, nhà phải có cái gì, thế bây giờ nhà nó khó lắm, bây giờ nó khó, đấy, bây giờ là anh lại còn so sánh đi có được phụ cấp không nữa đấy, lúc bấy giờ không có một cái gì cả

Cái lúc bà làm bên Đảng đoàn Phụ nữ thế thì mình đã có trụ sở để làm việc chưa?

Cũng chỉ có một cái nhà đồng chí, đồng chí Thường vụ ở trung tâm xã thôi, vào chứ chưa có một cái, cái, đã có một cái gì đâu

Đã có thiết bị gì để làm việc chưa ạ?

Không, có cái gì đâu mà anh, có cái gì

Ví dụ như máy chữ hoặc là cái gì chưa?

Úi trời ơi, làm gì có cái chuyện đấy, tôi nói ngay chi bộ, bây giờ gọi là Đảng ủy xã đấy, lúc bấy giờ gọi là chi bộ thôi, đấy, nhưng bây giờ là Đảng ủy rồi, thì đã có cái gì đâu, chưa có một cái gì cả, anh tính rằng là, bây giờ đấy, muốn có một cái thông tri, bấy giờ gọi là thông trixuống đến mời các Tổ trưởng, Bí thư đi họp đấy, là viết, viết chữ bằng cái mực tím đấy, viết chữ thật to thế này, thế mới in bằng đất, đấy.

Một bản in được nhiều không ạ?

In, in bằng đất, đây này, cái đất sét đấy, thế in, in thế này, thế một cái bản đất sét này in được

độ năm, sáu tờ, đấy năm, sáu cái thông tri

Rồi lại phải viết lại?

Đấy, đấy thế là, chứ không phải viết nữa, để cho nó đỡ viết mà, đấy lại đưa xuống ông tổ chi

bộ, à Tổ trưởng Đảng bên nọ, Tổ trưởng, cái này cho đến năm cải cách ruộng đất vẫn, vẫn làm cái này đây này, vẫn làm cái hình thức này

Mình vẫn chưa có cái hình thức in khác?

Làm gì ra, năm cải cách ruộng đất anh bảo đến tham gia giảm tô, năm 53 vẫn cái hình thức đi

in chữ thế này, chứ mình làm gì đã có cái gì, nước mình nó nghèo mà, làm gì đã có cái đấy, chứ còn lúc bấy giờ phân công ở xã thì làm, ông Bí thư chi bộ này, đấy là phụ trách chung này, ông Chủ tịch là phụ trách chính quyền này, thế có cái phụ trách Thanh niên này, phụ trách Phụ nữ này, phụ trách tổ kiểm, tổ Kiểm là kiểm tra, tổ chức đấy gọi là tổ kiểm, lúc bấy giờ, chứ không có gọi là Ban Kiểm tra với lại Ban Tổ chức bây giờ, gọi là phụ trách tổ kiểm này

Lúc đấy Ủy ban xã có đông người không bà?

Ủy ban xã thì là, cũng đông chứ, Ủy ban xã, Ủy viên Ủy ban cũng có đông

Có khoảng bao nhiêu người ạ?

Tôi, tôi không nắm được, nhưng mà ít nhất thì cũng phải là, độ hơn mười người, độ mười ba người

Thế lúc đấy bà thấy cái quan hệ giữa bên Ủy ban với bên Mặt trận nó thế nào?

Lúc bấy giờ chưa có cái Mặt trận, đấy, lúc bấy giờ chỉ là, là, mãi về sau này mới có cái gọi là Mặt trận Tổ quốc, mới có, chứ lúc bấy giờ chưa cái

Không, lúc đấy những cái đoàn thể đấy?

À lúc bấy giờ chỉ có cái đoàn thể thôi, thì là phối hợp với nhau, đấy, đi đâu đấy là có đại diện Phụ nữ này, Thanh niên này và Phụ lão này, đấy là chi bộ này, đấy thì có Chẳng hạn như đi,

đi vận động một cái, ủng hộ một cái phong trào gì, hay là đi vận động, gọi là lúc bấy giờ đi tòng quân, đấy, thì là có cả một cái đoàn quân dân chính Đảng, lúc bấy giờ gọi là quân dân chính Đảng

Tức là tổ chức thành một đoàn như thế đi?

Gọi là quân dân chính Đảng, đấy tất cả là thành một đoàn đi như thế, nhưng lúc bấy giờ, từ năm 46 mà cho đến năm 52 tất cả những cái, không có một cái gì cả, cuối năm 52 lúc bấy giờmới, kể cả cán bộ thoát ly, mà kể cả ấy đấy, lúc bấy giờ mới, lúc bấy giờ mới có lương là bằng gạo

À thế ạ, tức là đến năm bao nhiêu mới có lương ạ?

Năm, gọi là lương thì không đúng, năm 52, cuối năm 52, khi mà tôi hoạt động ở xã năm 46 nhớ, 47 nhớ, 48, đầu năm 49, năm 50 thì tôi đi thoát ly rồi, tôi lên huyện rồi, nhưng mà không

có lương, chưa có lương, đấy lúc bấy giờ đấy là, kể cả cán bộ, kể cả các đồng chí Bí thư Huyện ủy, Bí thư Huyện ủy thì là cái, cái cặp ca táp rách sẹo rách sọ đi, chúng tôi là còn toàn

bị, bị cói thôi, đấy, bị cói, hoặc là cái tay nải bằng ấy

Thế không có lương mình lấy cái gì ra mình tiêu ạ?

Thì làm gì có cái gì mà tiêu, có tiền đâu mà tiêu, đi xuống ăn dân

Thế ví dụ mình đi công tác, dọc đường mình cần tiêu thì lấy tiền đâu ra ạ?

Chẳng có dọc đường, mà chẳng có tiền đấy, ăn thì ăn với nhà dân, xuống thì là không có cái

gì, thì vào nhà dân uống nước thế thôi, ăn với nhà dân, cho nên chúng tôi mới bảo là có ngày phải nhịn tới ba bữa, tôi mới đến nhà này, tưởng là đến nhà này người ta chưa ăn cơm thì mình ăn với người ta, nhưng mà đến người ta lại ăn rồi, người ta bảo thế chị ăn cơm chưa, thì

là xấu hổ, ngại bảo tôi ăn rồi, thế là có ngày nhịn hai bữa, ba bữa liền, đấy, không có, không

có, không có cái gì mà ăn cả

Cái lúc bà đi công tác như thế thì mình có phương tiện gì để đi lại không?

Chỉ có chân không, năm 52 tôi mua được một đôi guốc, cái đôi guốc bằng mộc đấy, nhưng

mà đi nó đau lắm, đi nó đau chân, nó ấy, thế là lại vứt nó đi thôi, làm mãi đến cuối năm 52 mới, về mới xin nhà tiền mới mua được đôi dép cao su, úi giời bấy giờ sướng lắm, đôi dép cao su nhưng mà đi đến đâu phải mang cái que, để nó tuột ra để mà xâu lại

5 mét là một năm hay là thế nào ạ?

Chỉ được có một đợt đấy thôi, mới được có một đợt đấy thôi, chứ có nói là năm niếc gì đâu

Tức là nó cũng không thường xuyên à?

Không, mới năm 52 mới được, từ ngày

Thế còn trước đấy là mình không được phát cái gì cả?

Không, nếu mà ở huyện đấy, thì mỗi người được, tùy theo, ví dụ như là tôi là Bí thư Phụ nữ, năm

Tức là năm 50 là bà thoát ly lên huyện?

Tôi thoát ly rồi, lên huyện rồi, đến năm, năm, đến tháng, đến tháng 1 năm 53 thì tôi điều động

về làm Bí thư Phụ nữ của huyện Lạc Thủy, đấy

Nhưng năm 50 bà thoát ly lên huyện là ?

Lên huyện Nho Quan

Là bà làm chức vụ gì ạ?

Làm Chấp hành thôi, Chấp hành Phụ nữ

Cái lúc đấy Chấp hành có đông không bà?

Chấp hành là lúc bấy giờ nó có cả bán thoát ly và thoát ly, đấy, thì nó phải mười mấy người chứ.

À thế ạ, lúc đấy đã có trụ sở chưa ạ?

Có huyện thôi, lúc đấy huyện nó thành ra cả Ủy ban huyện này, rồi các ngành của huyện nó

đã có trụ sở rồi

Tức là mình ở chung với một trụ sở luôn?

Ừ, không mỗi một người một nhà đấy, đấy, nhưng lúc bấy giờ có bếp ăn tập thể, đấy, mỗi mộtbữa quy định là, là 18 đồng, mỗi bữa ăn 18 đồng, lúc bấy giờ không có lương, nhưng mà ở huyện có cái mậu, lúc bấy giờ gọi là mậu dịch, lúc gọi là mậu dịch, có cái người để mà làm kinh tế cho huyện, để mà nuôi cái số cán bộ ở nhà ăn thôi, chứ không xuống dân đi ăn rồi, ăn với dân rồi, nhưng mà cái số văn phòng, mà đi công tác về huyện thì được ăn, được ăn, gọi là cái kinh tế huyện, lúc bấy giờ cứ về thì là có, có cấp dưỡng, cấp dưỡng nấu, được ăn, độ 6 người một mâm, thì một mâm đấy thì gồm có một đĩa rau muống với một đĩa cái thịt ba chỉ với mắm tép, quê tôi là có cái mắm tép đồng chiêm đấy mà, đấy thì kho với mắm, kho với mắm tép, với một đĩa rau muống luộc

Cái làm kinh tế ở huyện đấy thì là người ta đi buôn với vùng tề à bà?

Lúc bấy giờ thì tôi cũng chẳng hiểu là, tôi cũng không hình dung được, nhưng mà biết là có kinh tế của huyện, thì cũng có buôn, có bán, cũng có đong thóc, đấy cũng có đong thóc, cũng

có buôn, có bán, đấy, cũng có xoay sở, thì mới có tiền để mà nuôi cái số mà ở xã, mà đi công tác rồi là về huyện ăn, mà số các đồng chí ở nhà trực đấy, mới được ăn, hay là chẳng hạn, thỉnh thoảng có hội nghị, các chi bộ của xã về huyện họp thì được ăn, nhưng mà đi xuống đấy, lúc đầu đấy là chỉ được ăn với dân thôi, nhưng mà mãi đến sau này, mãi đến năm, khi màbắt đầu cán bộ có lương rồi đấy, à cán bộ có gạo đấy

Tức là được bao nhiêu cân gạo bà nhờ?

Lúc bấy giờ thì, người thì được hai chục cân một tháng, như tôi thì được ba chục cân

Tức là theo chức vụ à bà?

Đầu ngành, ừ đầu ngành, đúng rồi, đấy ví dụ tôi là Hội trưởng, Hội trưởng của huyện tôi được ba, lúc bấy giờ tôi về huyện Lạc Thủy rồi cơ, nó giáp Hà Nam rồi, thì tôi được ba chục cân một tháng Thế thì mình đi xuống đấy, dân đấy, thì lại mang cái bao gạo, vác đi ăn với dân, đấy thì còn, nếu mà ăn, mình về rồi thì ăn, thì cái anh cấp dưỡng đấy nó có nhiệm vụ nó thanh toán cho mình, đấy đi về thì ăn, thì hết bao nhiêu, cuối tháng rồi, thì nó thấy rằng mình mang đi cơ sở bao nhiêu, bao nhiêu mình về ăn, còn bao nhiêu thì nó lại thanh toán cho mình bằng tiền

00 giờ 40 phút 07 giây

Có bao giờ mình ăn vượt quá cái suất đấy không ạ?

Không, bởi vì mình đi cán bộ phong trào mà, có ở nhà luôn đâu mà ăn, thế mà được vác xuống ăn với dân, thì là người ta thấy mình nghèo, người ta thương, bảo thôi không phải thanh toán nữa, cứ để cho nhà khác chứ nhà em không lấy, nhà em năm nay được mùa, chẳnghạn như thế, người ta không lấy, chứ nếu mà nhà người ta nghèo đấy, người ta nói như thế nhưng mình vẫn phải đong cho người ta, mình ăn mà, mình cứ đong cho người ta

Thế là đến năm 53 là bà lên Lạc Thủy?

Đầu năm 53 là tôi làm Hội trưởng Phụ nữ ở huyện Lạc Thủy tỉnh Hòa Bình