BỒI DƯỠNG học SINH GIỎI PHẦN SINH học cơ THỂ

Kỹ năng thu thập và xử lý thông tinKỹ năng thu thập thông tin: Học sinh biết lọc bỏ các thông tin không cần thiết, tập trung ghi nhận những thông tin có ý nghĩa; biết đánh dấu vào những

BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ

TRẦN MẠNH HÙNG THPT CHUYÊN HÀ TĨNH

CÁC KỸ NĂNG TƯ DUY LÝ THUYẾT CẦN BỒI DƯỠNG CHO HỌC SINH GIỎI

Thu thập

Xử lý

Lưu trữ

Vận dụng

Thông tin

1 Kỹ năng thu thập và xử lý thông tin

Kỹ năng thu thập thông tin: Học sinh biết lọc bỏ các thông tin không cần thiết, tập trung ghi nhận những thông tin có ý nghĩa; biết đánh dấu vào những thông tin quan trọng, biết tìm các từ khóa của

đoạn thông tin

Kỹ năng xử lý thông tin: Học sinh biết sắp xếp thông tin một cách có hệ thống, tìm ra được mối liên

hệ giữa các khái niệm, từ đó có khả năng xây dựng các bản đồ tư duy hợp lý, sáng tạo.

Để rèn luyện kỹ năng này, GV cần xây dựng các câu hỏi, bài tập chứa nhiều thông tin lạ, chi tiết và

yêu cầu học sinh phải thu thập, xử lý, tìm mối liên hệ giữa các thông tin với nhau từ đó mới giải quyết được yêu cầu bài ra

Ví dụ: Tiến hành thay đổi nồng độ CO2 của môi trường thí nghiệm để xác định ảnh hưởng của nồng độ CO2 đến cường độ quang hợp của 3 loài cây A, B và C ở cùng một điều kiện chiếu sáng như nhau, người

ta thu được số liệu như bảng dưới

a) Thí nghiệm này nhằm xác định chỉ tiêu sinh lí nào của cây? Giải thích

b) Khi sống ở vùng có khí hậu khô nóng thì loài cây nào trong 3 loài cây A, B, C phát triển kém nhất? Giải thích

c) Hãy trình bày các giai đoạn cố định CO2 ở loài C.

2 Kỹ năng lưu trữ thông tin (ghi nhớ)

Để có thể ghi nhớ được lượng thông tin lớn ngoài khả năng bẩm sinh của các em thì cần có

phương pháp thu thập, xử lý thông tin và cách ghi nhớ phù hợp, hiệu quả Nếu thông tin thu

thập không đầy đủ, xử lý không khoa học thì rất khó có thể ghi nhớ lâu dài.

Các câu hỏi kiểm tra kỹ năng này thường là câu hỏi yêu cầu học sinh phải huy động các kiến

thức cụ thể, chi tiết.

Ví dụ: Dưới đây là sơ đồ tiêu hóa prôtêin ở động vật nhai lại Hãy điền vào các nội dung thích hợp vào các ô từ số 1 đến số 8

3 Kỹ năng quan sát, phân tích sơ đồ, hình ảnh, đồ thị

Biểu hiện: HS có khả năng quan sát hình ảnh, sơ đồ, đồ thị, phân tích và lựa chọn các thông tin có giá trị để giải quyết các yêu cầu của đề thi

Ví dụ: Gỗ của các cây mọc ở vùng ôn đới có vòng tròn sinh trưởng hàng năm phản ánh các điều kiện sinh trưởng khác nhau giữa các năm và giữa các cá thể Thân của 3 cây lá kim cùng loài được cắt ngang ở cùng độ cao thân và cùng năm.

Hãy sắp xếp các cây trên tương ứng với môi trường sống phù hợp:

- Đủ nước và ánh sáng.

- Đủ ánh sáng và thiếu nước.

- Đủ nước và thiếu ánh sáng.

Giải thích.

4 Kỹ năng vận dụng giải quyết vấn đề

Học sinh biết vận dụng các kiến thức sẵn có hoặc được cung cấp để phát hiện và giải

quyết trọn vẹn một vấn đề nêu ra.

Ví dụ: Insulin là một loại hoocmon được tiết ra bởi các tế bào Bêta đảo tụy Nó đi đến các tế bào, kích thích các tế bào tăng cường hấp thu glucose, do vậy có tác dụng làm giảm đường huyết Khi đường không được hấp thu hoặc hấp thu ít, nồng độ của nó ở trong máu tăng cao, chúng sẽ được thải ra qua thận Những người bị chứng này gọi là bệnh Đái tháo đường.

Có hai bệnh nhân biểu hiện đái tháo đường, tuy nhiên việc bổ sung Insulin chỉ làm giảm các triệu chứng bệnh ở người thứ nhất mà không có tác dụng ở người thứ hai Hãy giải thích.

5 Kỹ năng đề xuất giả thuyết giải thích quy luật, hiện tượng

Bằng các kiến thức và kỹ năng tư duy, phân tích các hiện tượng học sinh đưa ra được các giả thuyết phù hợp nhằm giải thích, chứng minh các quy luật, hiện tượng sinh học

Ví dụ: Một người có nồng độ hooc môn Tyroxin trong máu cao bất thường, các kiểm tra về mặt di truyền cho thấy người này bị đột biến hỏng một gen duy nhất

a) Theo em, gen bị đột biến có thể có chức năng gì? Giải thích

b) Làm thế nào để kiểm tra các giả thuyết nêu ra ở câu a là đúng?

6 Kỹ năng tính toán định lượng

Ví dụ: Hệ số hô hấp (RQ) là tỉ lệ giữa số mol CO2 cơ thể thải ra trên số mol O2 cơ thể tiêu thụ Trong cơ thể, axit panmitic (C16H32O2) và glucôzơ (C6H12O6) đều có thể được sử dụng làm nguyên liệu chuyển hóa theo phương trình sau:

C16H32O2 + 23 O2 → 16 CO2 + 16 H2O + 129 ATP (1)

C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O + 38 ATP (2)

Một người phụ nữ trưởng thành có RQ = 0,7 Biết hàm lượng ôxi trong khí quyển là 210ml/1 lít không khí, hàm lượng ôxi trong khí thở ra của người này là 170ml/lít.

a) Tính RQ của cơ thể ở các trường hợp (1) và (2).

b) Số ml khí CO2 do cơ thể tạo ra có trong 1 lít khí thở của người này là bao nhiêu?

CÁC KỸ NĂNG THỰC HÀNH CẦN BỒI DƯỠNG CHO HỌC SINH GIỎI

1 Kỹ năng lựa chọn mẫu vật, dụng cụ, thiết bị thí nghiệm

HS biết cách lựa chọn các mẫu vật, dụng cụ, thiết bị cần thiết và phù hợp với thí nghiệm Đặc biệt, việc lựa chọn mẫu vật rất quan trọng, nếu học sinh không có kinh nghiệm trong thực hành thí

nghiệm sẽ không lựa chọn được mẫu phù hợp, cho kết quả chính xác

Ví dụ: Cho các thiết bị mẫu vật sau:

a) Hãy lựa chọn các mẫu vật, thiết bị phù hợp để tiến hành thí nghiệm chứng minh

b) Để kết quả thí nghiệm được chính xác, cần sử dụng các mẫu vật/thiết bị đảm bảo những yêu cầu nào?

2 Kỹ năng lắp ráp, sử dụng các thiết bị, hóa chất, dụng cụ thí nghiệm

HS nắm rõ cấu tạo, chức năng, nguyên lý sử dụng của các thiết bị, hóa chất, dụng cụ cũng như các nguyên tắc về an toàn thí nghiệm từ đó có các thao tác nhanh, gọn, đảm bảo cho các dụng cụ, thiết

bị hoạt động hiệu quả, chính xác

Ví dụ:

Nếu bạn lắp vào kính hiển vi một vật kính 10X và một thị kính 40X, mẫu vật mà bạn quan sát được qua kính hiển vi này được phóng đại bao nhiêu lần?

3 Kỹ năng thực hiện thí nghiệm và thu thập số liệu thí nghiệm

HS phải thực hiện chính xác, nhanh gọn các thao tác thực hành theo đúng quy trình khoa học chặt chẽ, biết cách ghi các số liệu thu được một cách chính xác Điều này phụ thuộc vào cách đo, cách ghi, thời điểm ghi số liệu

Ví dụ:

 Trong thí nghiệm Nếu không thực hiện thao tác Thì kết quả thí nghiệm thay đổi như thế

nào?

4 Kỹ năng xử lý số liệu, rút ra kết luận và viết báo cáo

 HS biết các sắp xếp các số liệu vào các bảng biểu một cách khoa học.

 Xử lý số liệu bằng các phép toán thống kê hoặc vẽ biểu đồ, đồ thị phù hợp

 Biết rút ra nhận xét về kết quả thí nghiệm dựa trên các số liệu thu được.

 Nêu được các giả thuyết giải thích kết quả thí nghiệm

5 Kỹ năng xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình thực hành thí nghiệm

HS cần nắm vững quy trình và ý nghĩa của các bước trong thí nghiệm, từ đó có thể xác định được những thao tác sai, xử lý được các sự cố xảy ra trong quá trình thí nghiệm

Các bài thực hành có thể tổ chức thi

Thí nghiệm về thoát hơi nước

Thí nghiệm về hô hấp ở thực vật

Thí nghiệm phát hiện diệp lục và carotenoit

Đo một số chỉ tiêu sinh lý ở người

Bài tập

Hãy dựa vào hình dưới đây để xây dựng các câu

hỏi phát triển các kỹ năng cho học sinh giỏi

1: Tế bào nguồn (ở lá)

2: Dòng mạch gỗ

3: Tế bào chứa (ở rễ, củ, quả )

4: Bản rây

5: Dòng mạch rây