Trò chuyện Triết học (Tập 7): Phần 2 trình bày các nội dung chính sau: Triết thuyết giáo dục khai minh; Triết thuyết giáo dục duy tâm đức; Triết thuyết giáo dục dụng hành; Triết thuyết giáo dục hiện sinh; Triết thuyết giáo dục của triết học phân tích; Triết thuyết giáo dục hậu hiện đại; Xã hội tri thức và triết thuyết giáo dục tân tự do. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.
Trang 1TriBt muyBt gi8o 11\IC Kltai lllinlt
�·
\
Trang 2
-138 + Bbl YAN NAM SON
24 GIAO DUC KHAI MINH:
THONG DIEP CUA THE KY
Ta vita lam quen voi triet thuyet giao dt;tc "tlj nhien"
phu, nhung tac d9ng quan tr9ng cua ong l<J.i la O slj d9c dao cua nhieu van de do ong gQ'i ra hdn la o nhung giai phap do ong de xtiong
Rousseau d�t ra hai phlidng huong giao dt;tc:
- Giao dt;tc cong CQng dao t<].O "nguoi cong clan"
(citoyen): chi d<].t dliQ'C khi ca nhan la bQ ph�n ctia CQng dong va hQ'p nhat voi no;
- Giao dgc rieng tli dao t<].O "con nguoi tlj nhien"
khoang each voi xa h9i, nha nlioc
Hai quan ni�m hoan toan khac nhau ay d�t ra hai cau hoi Cd ban cho the h� sau:
- Lien quan den ban tinh ctia con nguoi va mt;tc tieuctia giao dt;tc: thich nghi ho�c tlj chti?
Trang 3TRO CHUY(N TRlfT HOC + 139
-v e SU m�nh va cau true n9i t�i cua giao dt;1c: leo lainguoi h9c ho�c phat huy ban tinh ca nhan?
Hai cau hoi am anh va giay VO suot ca the ky 18: "the
ky Anh sang" xet nhu m9t thoi d�i, va "the ky cua SU
ph�m h9c", xet rieng ve phudng di�n giao dt;1c Nhung, truoc khi buoc vao the ky 1� lung va n;ic ro nay, ta khong nen quen m9t khu6n m�t tien b6i, "ngu'oi hung" cua the
ky 17, nha tien phong vi d�i, vua gqi hung vua kheu gqi
sv phan bi�n: John Locke ( 1632-1704)
TABULA RASA
John Locke, d�i triet gia Anh, dong thoi la b�c "SU
bieu" dich thvc trong tu' tu'ong giao dgc La triet gia,
trong "M(>t nghien cuu ve giac tinh con nguoi" (An
Essay Concerning Human Understanding, 1689) ( 1), 6ng cho rang tinh than con ngu'oi khong he c6 nhung y ni�m barn sinh nao ca nhu' Descartes da nham tu'ong, ma nhu m9t to giay trang Nh�n thuc c6 duQ'c la nho giac quan
va kinh nghi�m Tri giac ay se duQ'c giac tinh :xu ly, nhung khong c6 gi o trong giac tinh ma trtidc d6 khong phai la nhung tri giac V�y, phai "d9n s�ch het" ( tabula rasa) de tiep nh�n tri thuc Nhu m<)t cai ban da d9n s�ch, n6 cho dqi nhung m6n an tu'di ngon dtiqc d9n !en Tu dau? Thi 6ng da n6i: tu moi truong song, tuc tu giao dgc!
La nha giao dgc h9c, trong '"'Vai tu tuong ve giao dgc"
1 Xem: Bui Van Nam San: "Chat" vai John Locke", NXB Tre & NXB DHQG TP HCM, 2016
Trang 4140 + BUI VAN NAM iON
(Some Thoughts Concerning Education, 1693 ), Locke ket lu�n nhat quan: con nguoi tot hay xau, gioi hay do la do giao dl;lC Vi the, can dinh huong SOm cho tre em Ve Ca
ba phudng di�n: tri dl;lc, due dl;lC va the dl;lC Ong co tu tliong tien bQ di trlioc thoi dq.i khi chu trlidng giao dl;lC binh dang cho m9i giai tang, nhung ly tliong giao dl;lC CUa
ong dong quy ve mau nguoi ''English Gentleman", m9t
"quy ong Ang-le" c6 day du: due hq.nh, tri thuc, nang Ive Xem tre em la "nguoi Ion d\i b( can ren c�p, Locke hung chiu nhieu loi phe binh gay gat cua Rousseau nhu
ta da biet, nhung khach quan ma n6i, triet thuyet giao dl;lC cua John Locke la quan tr9ng nhat va c6 anh huong
"thong soai" trong suot thoi Khai minh
THI/C TE CHAP CANH
Tu tuong trong thap nga de tro nen vien md neu
khong duQ'c th\ic te chap canh S\i h(>i ng(> hy huu giua
tti tliong Va CUQC song da tq.O nen dq.i V�n hQi cho the ky Anh sang M(>t vai cu li�u th�t thuyet ph\lc:
- Ve h� thong giao dl;lC: a ntioc Anh, ti 1� clan so bietchu nam 1640 chi la 30% Con so da tang len gap doi ( 60%) m<)t the ky sau do Tudng ung la nuoc Phap: nam
1690, til� biet chu: 29% (nam) va 14% (nu), tangv9tlen 48% (nam) va 27% (nu) vao giua the ky 18
Cong lao truoc het thu<)c ve nen giao dl;lC ton giao, nhung tu the ky 18 la nho nha ntioc, nhu la thanh qua Cua CUQC Cq.nh tranh gifia nha tho ( tin nguong CO truyen)
Va nha ntiOC (nhu cau the tl;lC hoa)
Trang 5TRO CHUY(N TRlfT HOC • 141
- Ve van h6a d9c: the ky 17, sach ton giao chi em50%, bang tieng latinh Sang the ky 18, sach ton giao chi con 10%, va lay tieng Phap lam chuyen ngu chinh khap chauAu
- Thu vi�n cong c9ng va nha bao tang m9c len khapnoi, pho c�p cho m9i nguoi, Ian truyen tinh than "khai dan tri"
- D�c bi�t nhat la slj n6' r9 sinh ho<;1.t h9c thu�t va cachinh thuc tlj to chuc cua xa h9i dan slj Nhung quan ca phe, noi m9i nguoi trao doi thong tin va thao lu�n thoi slj ( 6' Anh, quan ca phe dau tien 6' Oxford nam 1650 da
tro thanh "huyen tho<;1.i" "Penny University" ("D<;1.i h9c"
m9t xu) o Luan Don the ky 18 la hinh anh d�p di vao Itch SU: chi voi m9t xu, ai cung c6 the vao uong ca phe, d9c sach bao, trao doi, thao lu�n du thu tren do'i Nhieu
phong khach (salon) van chu'.ong cua cac m�nh ph1:1 noi
tieng loi cuon gioi thuc gia tinh hoa va dong dao tao nhan m�c khach Cac Vi�n Han lam Ian h:iQ't ra doi N oi noi soi d9ng tinh than "chan dan khi" nhu' nhung nam dau the ky 20 d nu'.oc ta voi Dong Kinh nghia th1:1c: "buoi dien thuyet nguoi dong nhu' h9i, ky binh van khach toi
h "
n u' mu'.a
- Nu quyen cung bat dau duQ'c khang dinh tronggiao d1:1c The ky 17, bat dau c6 tru'.ong nu, tuy chua duQ'c h9c khoa h9c va chinh tri! Tuy nhien, neu tru'.oc Ca.ch m<;1.ng Phap chi moi c6 55-78 tac pham cua nu tac gia, thi tu 1719-1800, con soda tangv9t len 329 tac pham! Mary Wollsl:onecraft (1759-1797) m<;1.nh me lu�n
Trang 6142 + BUI VAN NAM SON
chien, bao v� quyen h�n cua nu gioi Tac pham "Bi�n chinh cho quyen cua ph\l nu" ( A Vindication of the Rights
of Woman) ( 1792) cua ba la cong trinh kinh dien ve nu quyen Tac pham bao v� tinh than va cac nguyen tac cua D�i Cach m�ng Phap; ap d\lng tu tuong I<hai minh vao
nu gioi va giao dl;lC Ba khang dinh stj binh dang ve nang h;ic ly tri, h9c van va nghe nghi�p giua nam va nu, vtiQ't
xa quan ni�m cua Rousseau, Kant va Hegel! Ba ciing la nguoi dau tien chu tnidng tniong h9c hon hQ'p nam nu
BA MVC TIEU CUA "KHAI MINH"
Khai mao tu the ky 17, phat trien rtjc ro vao the ky 18
va luu l�i dau an lau dai den t�n ngay nay, phong trao Khai minh vua danh dau m9t thoi d�i lich SU bat hu cua chau Au, vua mang y nghia pho quat nhu m9t "tu the" moi cua con nguoi hi�n d�i N 6i th�t khai quit, phong trao Khai minh ky Cung la no ltjc giao dl;lC: giao dl;lC ban than, giao dl;lC CQng dong va, r9ng hdn Ian tham VQng hdn, giao dl;lC nhan lo�i xet nhu toan b¢ giong loai Ba m1;1c tieu chinh yeu cua Khai minh tu di san cua nhieu the h�: Hobbes, Locke, Diderot, Voltaire, Rousseau, Montesquieu, !(ant, Mill la:
- Giao dl;lC la chia kh6a de vtiQ't qua stj dot nat, SQ' hai
va me tin, huong den xa h9i binh dang va coi mo, khoi
di tu hai niem xac tin: ly tri con nguoi bat nguon tu ban tinh ttj nhien va nghi ngo m9i "chan ly" c6 san;
- Khang dinh nhan quyen va dan quyen, dan den:Tuyen N gon Nhan quyen va Dan quyen (Phip, 1789);
Trang 7TRO CHUYlN TRlrT HOC • 143
Tuyen ngon Dc)c l�p cua Hoa IZy ( 177 6); Tuyen ngon Pho quat ve Nhan quyen (Lien Hi�p Quoc, 1948);
- De xuong t\i do, chong cu6'ng quyen Chong kiemduy�t, bao v� tlj do tu tuong, tlj do ng6n lu�n va hj do h9c thu�t
Chung ta se di vao triet thuyet giao dl;lC khai minh voi nhan v�t trl;l c9t: Immanuel Kant ( 1724-1804), con nguo'i mang thong di�p cua ca hai the ky
Trang 8144 • BUI YAN NAM �ON
cfing la linh hon CUa giao dl;IC Va Slj khai minh dau OC Xin hay lam quen voi Immanuel I(ant ( 1724-1804) Tu tuong giao dl;IC cua ong - duqc man d� t�p hQ'p l�i tu cac khoa giang Ve giao dl;IC hQC ma chung ta
se tim hieu - khong the so sanh voi tu tuong triet h9c cua ong ve be r¢ng Ian chieu sau Ly tuong giao dvc hi�n d�i ket tinh trong y tuong ve slj tlj tri cua moi ca nhan se khong the hieu duqc, neu khong duqc d�t vao trong toan canh triet h9c cua ong Vi the, ta khong the khong nhac qua hanh trinh tu tuong khi gioi thi�u doi net ve CUQC doi
Trang 9TRO CHUY(N TRlrT HOC • 145
CHANG DQC THAN "KHO TiNH" ?
Kant sinh nam 1724 t�i Konigsberg, thanh pho mien Dong Pho, nay la Kaliningrad thu9c Nga Thanh pho nay hau nhu bi tan pha hoan toan vao cuoi The chien 2, ke
ca ngoi nha ndi !Zant sinh ra Nay chi con Bao tang !(ant trong d�i h9c va ngoi m9 noi tieng cua ong dang sau giao duong do nat nhu la di tich tu6'ng ni�m Nhung trang tieu SU Ve ong thuong cho ta hinh anh Ve mQt CUQC song h9c gia kha ddn di�u, buon te, thieu vang nhung bien co
ca nhan:
- Xuat than gia dinh ngheo, nhung may man duQ'chu6'ng nen giao d-t;IC chu dao Nam 16 tuoi, vao d�i h9c, sau d6 lam gia SU kem tre Tot nghi¢p, duQ'c lam giang vien khong ludngJ phai dQ nh?t nho chan ph6 thu thu Thu vi¢n hoang gia Mai den nam 46 tuoi moi on dinh CUQC song nho duQ'c bo nhi�m lam giao SU thtjc thl;l Tu d6, ong chi giang d�y, viet sach ( c6 hie lam vi�n tru6'ng d�i h9c) va mat nam 1804 voi cau n6i an nhien luc lam chung giong nhu Nguyen Du cua chung ta: "The la tot!"
- Sinh ra, an h9c, lam thay giao va qua doi t�i thanhpho que hudngJ khong den ndi nao khac, du c6 nhieu loi moi Sinh ho�t tr9n doi theo m9t "thoi kh6a bieu" nghiem ng�t cua doi song d¢c than: d?y th?t somJ giang bai cfrng rat som de c6 thoi gian viet sach Dung 4 gio chieu, di d�o, m9t minh, tren cung m9t con duong Dan thanh pho cu cho ong ra khoi nha di d�o de len day c6t dong ho! ( Chi hai Ian ong tre gio: nh?n duQ'c quyen
Emile cua Rousseau va nghe tin Cach m�ng Phap bung
no)
Trang 10146 • BUI VAN NAM �OH
Hinh anh kha buon te va nghiem nghi nay th�t ra chi dung m9t nua! I(ant su6t doi khong ra khoi thanh ph6 que hudng va tu choi ghe giao SU d nhieu d�i h9c khac con c6 ly do khach quan: thanh pho heo lanh ngay nay, vao thoi Kant, khong chi la kinh do cua Dong Pho
ma con la trung tam van h6a va tri thuc cua khu Vljc n6i tieng Due, lon hdn ca Berlin Quan h� cua Kant voi thanh ph6 phong nha nay con la m9t quan h� "tham my", vi ta khong quen rang, hen c�nh m9t triet gia cua ly tinh, !(ant con la triet gia ve sd thich, ve tri tudng tu()'ng
va slj lich thi�p cua do thi Dieu nay the hi�n ngay trong phong each cua ong, trai voi hinh dung thong thuong:
an m�c sanh di�u, thong th�o cac mon giai tri, vui ve va
la khach moi dti()'c yeu chu9ng trong cac "phong khach van chtidng" danh gia nhat
Ong co y chi danh buoi sang cho cong vi�c chu nghia (giang d�y va viet sach), con ca buoi chieu de giao du thoai mai voi b�n be: buoi an trtia keo dai, dip de thudng thuc htidng vi cua thuc an va rti(ju ngon, dam d�o va c�p nh�t thong tin tren m9i linh Vljc Buoi toi d9c sach van chudng va du ky Giai tho�i cho biet ong am tuong den tung chi tiet nhfing cay cau tren dong song Seine hdn ca dan Paris!
Nhung, chinh doi song tinh than phong phu moi th�t slj lam nen ten tuoi bat hu cua Kant
Nam 1783, ong viet: "Chinh David Hume [ triet gia Anh] da danh thuc toi khoi giac ngu giao dieu" Vi Hume
la nha hoai nghi, va, hoai nghi la khdi diem Cua ffiQi S\i phe phan Ngoai Hume, con c6 J ] Rousseau va Pierre
Trang 11TRO CHUY(N TRlrT HOC • 147
Bayles St;i "thuc tinh" cua Kant, duoi anh huong cua ha
tac gia tren, bat dau tu 17 60 va da chuyen S\l quan tam cua ong tu linh vt;ic khoa h9c tt;i nhien (I(ant von la nha thien van h9c va toan h9c c6 tieng) sang triet h9c va vi�c phe phan nang lt;ic nh�n thuc n6i chung St;i hoai
nghi khong tt;i dung ma C0 1 no ciing can m9t Cd h9i ben ngoai, thuong la noi that v9ng lon hay m9t tham h9a Ngay 1.11.1755, m9t tr�n d{>ng dat da tan pha thanh pho Lisbon (Bo Dao Nha), m9t trong nhung trung tam thudng mai Ion cua chau Au thoi bay gio 30.000 nguoi mat m�ng Giong nhu nhieu tham h9a "phi ly" ve sau, tr�n d{>ng dat Lisbon danh m9t don m�nh vao phong trao Khai minh va long t\i tin cua chau Au the ky 1 s.
N guoi ta g9i d6 la "cai chet cua long l�c quan" Tu d6 nay sinh m9t each tiep c�n khac, m9t "dien ngon" m6'i:
tu nay can nghien cuu tham h9a va nguy cd: thay vi chi ban ve tQi loi va trung ph�t, nghien cuu ve dia chat va dia tang thay vi chi n6i ve cdn d�i hong thuy than tho�i N 6i
each khac, khai minh can di vao chieu sau v6'i tu duy va tri thuc khoa h9c vung vang
TINH THAN SOCRATES
Doi thu chinh yeu cua Kant la ca hai phia ct;ic doan: thuyet duy ly giao dieu ( tuong rang c6 the dung ly tri
de giai thich m9i vi�c, ke ca cai sieu nhien, VO hinh) va thuyet hoai nghi giao dieu (khong con tin tu6'ng vao nang lt;ic giai thich nao het)
Kant cho rang m\}C tieu va phudng phap cua thuyet hoai nghi giao dieu khong the be gay duQ'c thuyet duy
Trang 12148 • BUI YAN NAM �ON
ly giao dieu ! Trai l?i,· theo ong, van de la lam the nao
de ngay trong S\i hoai nghi tri�t de, van CO the xay dl;ing duQ'c tri thuc vung chac N ghi ngo each ly giai giao dieu CUa than hQC, van CO cho danh cho due tinj nghi ngo S\i
"foan tri" CUa giao h9i, van CO the ban Ve luan ly, dC;lO due
0 phudng di�n nay, c6 the so sanh Kant voi Socrates co d?i, m9t S\i tudng dong mang y ngrua giao dt.JC va SU
ph?m h9c sau sac Thoi Socrates, da tung c6 nhung nha bi�n si tai ba pha do tat ca, va Socrates la nguoi da no ll;ic
di tim tri thuc c6 gia tri pho quat va ca nhfing quy ph?m khong kem pho quat cho hanh d9ng dC;lO due M9t tinh the moi kieu Socrates dang d�t ra cho Kant: vua phai pha huy, vua phai cuu van de dua khoa hQc tien buoc vung chac len m9t cap d(> moi me
Kant thua biet day la cong CUQC suy tliong het sue n�ng ne va phuc tC;lp Am tham om ap moi hoai nghi tu nam 36 tuoi (1760), mai hai mudi nam sau (1781), ong moi giai dap duQ'c cau h6i dau tien: "Toi c6 the biet gi ?" bang ki�t tac Phe phan ly tinh thuan tuy Va roi con ba cau hoi lon khac nfia can duqc lan luqt giai dap: "Toi phai lam gi?"; "Toi duQ'c phep hyv9ng gi?", va, sau cung quy
ve cau hoi: "Con nguoi la gi?"
Bon cau hoi noi tieng ay cua Kant se la cai gia do
va nguon duong chat cho tu tuong giao dvc va phudng phap giao dvc "khai minh" dung theo nghia den cua tu nay
Trang 13TRO CHUY(N TRIH HOC • 149
26 KANT: GIAODUC LA.GI?
Ta vua biet qua bon cau hoi cot l6i cua triet h9c !(ant:
Toi c6 the biet gi? Toi phai lam gi? Toi duQ'c phep
hy v9ng gi? va, sau cung, theo ong, ca ba cau hoi quy
ve cau hoi thu tu: Con ngudi la gi? Chua di sau, ta c6 the nh�n ra rang cau hoi thu tu khong nham den nhfing cau tra ldi truu tuQ'ng, vien vong, trai l�i, la cau hoi nang d¢ng : "Con ngudi chi c6 the trd thanh ngudi thong qua giao dvc Con ngudi khong gi khac hdn la nhung gi duQ'c giao d\lC t�o nen" (Ve' giao dt:tc, 1803 ) "Con ngudi la gi
hay v�n m�nh cua con ngudi ra sao, theo nghia d�o due
la thi�n hay ac, la do chinh con ngudi lam lay, ca bay gid
va trong qua khu" ( Ton giao trong ranh giai cua lf tinh
nghia tham sau nhat, triet h9c Kant la m¢t triet thuyet giao d\lc!
Kant tiep c�n cac van de d�t ra trong cac cau hoi n6i tren o ca hai binh di�n tu tudng:
- Thu nhat, trong tinh than phe phan va khai minh,
Trang 14150 + BUI VAN NAM �ON
Kant co lam ro tiem nang lan gioi hsin cua ly tinh con nguoi Bieu nay giai thich slj "khiem ton" lsi thuong khi Kant cho rang ta nen vua long v6'i tiem nang ma kinh nghi�m c6 the mang lsii cho ta ("nhung hi�n tu'qng")
Trong tac pham tru danh Phe phan ly tinh thuan tuy, 6ng bi�n minh cho dieu ayva chung minh slj phi lyva bat kha cua nhung "tin dieu" xuat phat tu tham v9ng muon dung
"ly tinh thuan tuy" ( vu'qt khoi phsim vi kinh nghi�m) hong xay dl;tng tri thuc "khoa h9c" ve "nhung v�t hj than"
ma ta khong tai nao dsit den du'qc
- Nhung, m�t khac, l(ant khong muon tr6i bu9c connguoi trong phsim vi ch�t h�p cua kinh nghi�m giac quan, cat cgt doi canh hu'ong thu'qng trong tam hon phong phu cua con nguoi Ong nhin nh�n nhung kha the VO hsin cua con nguoi trong kich thu'oc dc}.o ly va nhan sinh £)6 la kich thu'oc cua tlj do n9i tam, cua hanh d9ng luan ly, cua due tin vao cai sieu vi�t Tuy nhien, nhung due tin c6 the mang lc}.i an vui, hc}.nh phuc cho con nguoi nay tuy�t nhien khong du'qc phep bien thanh nhung "h9c thuyet" giao dieu de rao giang, nhoi SQ vi nham tu'ong rang CO the "chung minh" du'qc chung !(ant canh bao rang, neu gia SU chung du'qc chung minh theo kieu khoa h9c thi tlj
do tri tu�, tlj do htdng tam at khong con c6 ly do ton tc}.i ! Lam sao "chung minh" duqc slj tlj do khi ta hang ngay hang gio o trong vong vay cua nhung dinh lu�t tlj nhien tat yeu? Cung the, lam sao "chung minh" duqc nhan pham neu ta chi xem xet con nguoi ddn thuan o phu'dng di�n sinh v�t? The nhung hiem c6 ai dam phu nh�n tlj
do va nhan pham ! V�y, giai quyet nhu' the nao? Kant cho
Trang 15TRO CHUY(H TRl(T HOC + 151
rang ta nen quan ni�m con nguoi dong thoi la" cong dan" cua ca hai the gi6'i: the gi6'i kha giac va the gi6'i sieu cam giac Ta khong the va khong can chung minh, trai l�i ta the nghi�m va song th�t v6'i hai the gi6'i ay qua VO van vi dl;l trong doi song thuong ngay Khong ai "bat" ta phai CUU nguoi bi n�n khong quen biet ngoai S\( t\i do ltidng tam cua ta I<hong ai c6 the ngan can ta len tieng va phan khang neu ta cam thay nhan pham minh bi xuc ph�m hay cha d�p Qµan ni�m cua Kant la m9t phien ban m6'i cua
ly thuyet "hai the gi6'i" v6n quen thu9c trong lich SU tu tuong: ho�c mang tinh than h9c trong cac nen ton giao l6'n, ho�c mang tinh huyen h9c trong nhieu triet thuyet ( chang h�n ndi Platon va Plotius, v.v ) Phien ban cua I(ant la m6'i me, boi n6 khong phai la than h9c Ian huyen h9c ma la triet h9c, theo nghia the tl;lc, dt;ta hoan toan vao ban tinh con nguoi nhu m9t sinh v�t c6 ly tinh va t\i do Khi I(ant viet: "Toi thay can thiet phai d�p bo tri thuc de danh cho cho long tin", ong khong muon n6i gi khac hdn la can phan dinh r�ch roi tham quyen va ph�m
vi cua "biet" va "tin", mo duong cho nhung dieu xac tin
ve d�o ly trong khong gian sinh ho�t nhan sinh VO cung phong phu cua con nguoi C6 the n6i, h9c t�p de biet each lam nguoi "cong dan" xung dang cua hai the gioi la mgc tieu cua triet thuyet giao dgc khai minh cua Kant
KANT VA "cAc BAI GIANG VE GIAO ovc"
Tu tuong giao dl;!C cuaKant bang b�c trong nhungtac
pham chinh yeu cua ong (ba quyen Phe phan noi tieng)
du chung khong trt;ic tiep ban ve giao dl;!C Nhung cong trinh khac cung rat quan tr9ng gom m<)t s6 nhung bai
Trang 16152 • BUI YAN NAM 10N
viet ngan ma tieu bieu la: "Y ni�m ve lich SU pho quat vo'i m1;1c dich lam cong dan the gi6'i" ( 1784) j "Phong doan
ve khdi nguyen cua lich SU loai nguoi" ( 1786) j "Tra loi cau hoi: Khai minh la gi ?" ( 1784) va m9t so tac pham dai hdn: "Hu6'ng den nen hoa binh vinh cuu" ( 179 S) j
"Nhan h9c du6'i giac d9 tht;ic tien" ( 1798) va "Ton giao trong ranh gi6'i cua ly tinh ddn thuan" ( 1793)
La giao SU triet h9c, ong thinh thoang du'Q'c yeu cau phai giang chuyen de ve triet h9c giao d1;1c Kant
da giang vao hon l1;1c ca nguy�t tu 1776/1777, 1780, den 1783/1784 va 1786/1787 Nhu ta da biet, cac bai giang nay duQ'c man d� t�p hQ'p L�i, cong bo nam 1803
v6'i nhan de "Ve'giao d1:tc" Trong khuon kho gi6'i hq.n, ta
se tim hieu tu tu'dng giao d1;1c cua Kant dtja tren cac bai giang nay, xung quanh ba cau hoi chu yeu: giao d1;1c la gi? giao d1;1c cho ai? va giao d1;1c nhu the nao? Ta se khong quen lien h� ba cau hoi nay vo'i cac tac pham khac, neu xet thay can thiet de hieu ong hdn
Y NIEM GIAO DUC
L�p tru'ong giao d1;1c cua Kant dtja tren nh�n dinh Cd
ban sau day: giao d1;1c la m¢nh 1¢nh d6i vo'i slj phat trien cua nhan loq.i Chinh vi con nguoi co "xu hu6'ng mq.nh
me hu6'ng den tlj do", nen con nguoi "can phai lam quen ngay tu tuoi au thd de chap nh�n m¢nh 1¢nh cua ly tri" Neu con nguoi ( ca nhan ciing nhu gi6ng loai) khong gi khac hdn la san pham cua giao d1;1c, thi can nh�n r6 rang
"con nguoi luon du'Q'C nguoi khac dq.y do Va ban than nhfing nguoi nay ciing tung duqc dq.y do tru6'c d6" V�y,
Trang 17TRO CHUY(N TRIU HOC • 153
giao dl;lc co the du'.Q'c xem nhu la slj ki�n thu'.ong nghi�m,
<lien ra trong m<)t hoan canh lich SU nhat dinh, nhung dong thoi, can du'.Q'c xet theo be sau nhan h9c trong sl,i lien h� m�t thiet voi m<)t "Y ni�m" mang tinh quy phc.im
"Y ni�m" la thu�t ngu then chot cua triet h9c Kant, va khong c6 nghia gi khac hdn la khai ni�m ve m<)t sl,i hoan hao ma ta khong bao gio c6 the trai nghi�m tr9n vt;n duQ'c Y ni�m la ngoi sao Bae dau dan duong, dong thoi
la duong chan troi chi c6 the ti�m c�n va cang den gan cang luixa
Do d6, Y ni�m ve giao dl;lC la thu'.oc do cho vi�c thl,ic hanh giao dl;lC Chinh n6 moi la cd Sci cho phep ta tien hanh m9i slj phe binh, danh gia doi voi nen giao dt;1c noi chung cung nhu' doi voi nha tru'.ong cung nhu' vi�c d�y
va h9c Du kh6 thl,ic hi�n ho�c chi c6 the thl,ic hi�n tung buoc, Y ni�m giao dt;1c, theo Kant, chinh la "vi�c phat trien toi da m9i to chat va tiem nang thien phu cua con nguoi, vi slj thi�n hao"
N en giao dl;lC thi�n hao la gi va n6 nam giu chia khoa
bi m�t nao cho slj thang tien cua nhan loc.ii noi chung va cho con ngu'.oi voi tu' each" cong clan the gioi"?
Trang 18154 • BUI YAN NAM �ON
GIAODUC
Ngay sau The chien 2, de g6p phan xay dt;ing h�i nen
dai hoc Due da bi che do doc tai toan tri cua chu
nghia quoc xa tan pha, l(arl] aspers neu nhung y ttiong cua minh trong quyen sach noi tieng voi nhan de y ni�m
dq.i h9c (ban tieng Vi�t cua Ha Vii Tr9ng va Mai Sdn,
Ban Tu thti D<.1i H9c Hoa Sen, 2013 ) Ong da si'i d1 1ng
l<.1i thu�t ngu "Y ni�m" theo nghia cua l(ant nhti la "linh hon", "ngoi sao Bae dau clan duong" nay can khoi ph1 1c
l<.1i sau khi da bi lam cho lu mo, bien d<.1ng ( slj d9c l�p tti duy va khach quan khoa h9c) Ta da biet rang, voi Kant,
"y ni�m giao d1 1c", theo nghia trQn v�n nhat, la "phat huy toi da mQi to chat va tiem nang cua con nguoi" Nay, trong ph<.1m vi d<.1i h9c, theo ] aspers, y ni�m d<.1i h9c la phat huy toi da "long hieu tri nguyen thuy" Long hieu tri thong thtiong th6a man va dung l4i khi m1 1c dich nao do
da d4t dtiQ'C N gtiQ'C l4i, "long hieu tri nguyen thuy" thi
VO h4n, VO vi lQ'i, khong bao gio thoa man hay ket thuc
Trang 19TRO (HUY(N TRlfT HOC • 155
N 6 la chan troi vay g9i, la le song va sue song dao d�t cua doi song d�i h9c M9i lll\}C dich khac, du chinh dang ( dao t�o va cung ung nguon nhan h.jc cap cao cho kinh
te, xa h<)i ) phai d�t duoi "y ni�m d�i h9c'\ neu khong, d�i h9c se thoai hoa va sa d9a
Nho tiep thu Kant,] aspers da gop phan cuu van va tai t�o nen d�i h9c hi�n d�i Ve phan minh, Kant hieu "y ni�m giao d\lc" trong chan troi con r<)ng Ion hdn nua, khi ket hQ'p voi hai "y ni�m" khac: y ni�m ( ve) hj do va y ni�m ( ve) nhan lo�i tren quy mo "toan hoan vu".
NEN GIAO DUC THIEN HAO
"N en giao d\IC thi�n hao la nguon suoi cho m9i dieu
thi�n hao tren doi nay" (Ve'giao dt:tc, 1803 ) Tu do clan
!(ant den d�i nguyen ly ve giao d\}c: "tre em khong phai chi duQ'c d�y do de d�t toi duqc cap d<) hi�n t�i, ma con huong den cap d9 cao hdn trong ttidng lai cua loai nguoi, hay n6i each khac, phai luu tam den y ni�m ve nhan lo�i
va v�n m�nh chung cua con nguoi"
M<)t trong nhung phan bac cua !(ant doi voi nen giao d\IC dudng thoi, chang h�n trong gia dinh, la chi lo
"trang bf' kien thuc cho con cai de "thich ung v6'i ngay horn nay, cho du n6 t� h�i den dau" Trong khi d6, nen giao d\IC thi�n hao dung ra phai gop phan thang tien Va cai thi�n the gi6'i n6i chung Tat nhien, d6 la nhi�m V\l
cua nhieu the h� noi tiep nhau, va moi the h� tien bu6'c tren con duong hoan thi�n, "hu6'ng t6'i sl.j phat trien can doi hdn'' mQi thien hu6'ng tl.j nhien H�nh phuc va bat h�nh tuy thu<)c vao chinh moi ca nhan tren chieu hu6'ng
Trang 20156 • BUI YAN NAM 10N
chung ay "Vi the, giao dt;1c la van de lon nhat va kh6 khan nhat ma con nguoi phai du'.ong dau, boi stj thong sang tuy thu9c vao giao dt;1c, va giao dt;1c, den lu'.Q't n6, tuy thu9c vao stj thong sang, thuc tinh" !(ant xem ho�t d(>ng giao dt;1c la sinh ho�t van h6a nen tang, hieu nhu' stj phan tinh ve toan b9 than ph�n con ngu'.oi, qua d6, xae l�p moi quan h� trtjc tiep gifla giao dt;1c va sinh ho�t chinh tri: "Hai phat minh cua con nguoi phai du'.Q'c xem
la kh6 khan nhat: d6 la ngh� thu�t quan tri nha nu'.oc va ngh� thu�t giao dt;1c"
BON THACH VU GIAO DUC
Kant phan bi�t b6n trach V\l va cung la b6n hinh thuc cua giao dt;1c: ky lu�t h6a, van h6a h6a, van minh h6a va d�o due h6a Quan ni�m kha phong phu ngay nay
ve cac "lo�i hinh tu' duy" trong giao dt;1c tu ky nang den phe phan, sang t�o va y thue traeh nhi�m deu bat nguon
it hay nhieu tu each phan lo�i nay cua !(ant
"I(y lu�t h6a" n6i den stj ren luy�n va cham soc than the, nhat la cho lua tuoi nho, nhu'.ng luon gan lien voi vien canh m9t sinh the tlj tri, vi the phai luon c6 m�t y ni�m ve ttj do
"Van h6a h6a" la cac ky nang van h6a ( n6i, d9c, viet, cu' xu ), ndi d6 vi�c h9c khong mang tinh may m6c, trai l�i tu slj thong sang, thuc nh�n Nhung ky nang van h6a co' ban ay ciing phai d�t trong vien canh eua "chan troi van h6a, gia trt va quy ph�m mang tinh nhan each"
"Van minh h6a" la tiep thu nhung thai d(>, cung each,
Trang 21TRO CHUY(N TRlfT HOC + 157
gia tri, quy tac luan ly de co nang hjc ho�t d9ng xa h9i
No cung giup ren t�p hanh vi chinh tri va xa h(>i voi y thuc trach nhi�m ca nhan, do do, khong don thuan la vi�c xa h9i hoa
Va, sau cung la "d�o due hoa" ( d�t toi tung buoc trong tuong lai) noi len slj dao luy�n nhan each cua moi
ca nhan, nhat la vun boi nang lljc "phan doan d�o due"
ve nguoi va vi�c Day la m1:1c tieu va y ni�m ve nen "d�o due h9c tlj trf', tuc cua hanh d(>ng du<;jc huong dan m9t each tlj giac bang nguyen tac d�o due
Kant du thljc te de cho rang thoi d�i cua ong chi moi thljc hi�n du9c ha trach V1:1 dau tien, con trach V1:1 thu tu thi "con rat xa voi" ! Hon hai tram nam sau !Zant, tuong lai ay con mu mit hon nua ! Tuy nhien, trong "Nhan h9c duoi giac dQ thljc tien", !(ant to ra rat trai doi va khong
bi quan: trong thoi ky "van minh hoa", "ngay ca vi�c con nguoi dong tro voi ve ngoai due h�nh gia t�o, thi voi thoi gian, due h�nh se dan dan thljc slj danh thuc con nguoi
va h9 se di den du9c slj xac tin n9i tam" Triet h9c giao d1:1c cua l(ant chia se niem tin l�c quan vao slj tien b9 cua ca thoi I<hai minh tren ca ba binh di�n: binh di�n ca nhan la Slj tlj hinh thanh nhan each trong SUOt CUQC doi; binh di�n xa h9i trong slj tiep noi cua cac the h�; va binh di�n nhan lo�i "trong dien trinh Itch sit".
CON NGlldl: SINH THE MO NGO
Hai d�c diem khac trong quan ni�m giao d1:1c cua l(ant: con nguoi la sinh the mo ngo va tinh "bi�n chung" cua giao d1:1c "Tinh ban nhien cua con nguoi la thi�n
Trang 22158 • BUI VAN NAM �ON
hay ic? !Zhong phai ca hai, vi, tu ban tinh, con ngu'oi von khong phai la sinh the d�o due" "Vi the, con nguoi chi tro' thanh tot nho due h�nh, tuc tu slj tlj cu'ong che trong khuon kho nghia V\l v6'i chinh minh va v6'i nguoi khic" V�y, chinh quan h� "bi�n chung" giua tinh m6' ngo cua ban tinh con nguoi va slj b6 bu9c cua nang ltjc van hoa
la khong gian va co s6' cho ho�t d<)ng giio d\lc Giio d\lc, theo Kant, vua phai g6p phan phit trien va hoan thi�n ca nhan, vua phai g6p phan duy tri va hoan thi�n van hoa lanxa h<)i
Tuy nhien, ca hai thong nhat trong "y ni�m nhan lo�i'' "N ghia V\l v6'i ban than chinh la 6' cho con nguoi bao ton pham gia cua nhan Jo�i 6' trong nhan each cua minh" Dong thoi, "nghia V\l v6'i ngu'oi khac la ton tr9ng
va hanh d<)ng phu hqp v6'i nhan quyen" Cao diem cua giao d\JC la Slj hqp nhat giua ngrua V\l, Slj tuan thu Va ly tri tlj do: "ch9n ltja hanh d9ng theo nghia V\} la tuan theo slj chi bao cua ly tinh"
T\i do va nghia V\l la hai m�t cua m9t dong tien Ta khong the di xa hdn vao triet thuyet giao d\IC cua Kant neu khong dung l�i doi chut de tim hieu tti tu'o'ng d�o due h9c cua ong
Trang 23TRO CHUY(N TRIIT HOC • 159
Ta da biet hon trach V\l chu yeu CUa giao dl;lC theo
Kant: ky lu�t h6a, van h6a h6a, van minh h6a va d4o due h6a Ta c6 the nh�n ra cung each suy nghi Cd ban cua I(ant thong qua trach V\l thu tu ( d4o due h6a) thue1ng bi ngQ nh�n do khong hieu dung hay hieu qua h4n h�p ve khai ni�m "d4o due" N di Kant, "d4o due" ham nghia rat r9ng, nhti la m9t slj cam ket doi voi "the gioi d40 ly trong tudng lai" D4o due h6a c6 nghia la lam cho con ngue1i
- thong qua giao dl;lC - CO thai dQ htiong thi�n va bietIva ch9n nhung ml;lC dich tot d�p "Ml;lC dich tot d�p lanhung gi nhat thiet duqc slj tan dong pho quat va dongthdi la ml;lC dich cua m9i ngue1i" Nhu the, vi�c giao dl;lc,vun boi pham chat d4o due, theo Kant, gan lien voi phamgia cua mQi con ngue1i Trong each hieu ay, "d40 due h6a"nhat thiet mang tinh than cua vi�c lam "ngtidi cong danthe gioi", chong l4i mQi hinh thuc cha d4p pham gia conngudi cua chu nghia vi chung, chu nghia thgc dan, chu
Trang 24160 • B01 VAN NAM SON
nghia ba quyenJ chu nghia d�c tuyen v.v D6 la ly do khien !Zant cho rang trach V\l thu tu' nay la kh6 khan nhat
va la nhi�m V\l tru'dng ky ma nhan lo�i phai phan dau trong tu'dng lai lau dai
Triet thuyet giao dl;lC cua Kant bat re sau trong toan b9 triet h9c cua ongJ nhat la trong tu' tu'ong d�o due h9c
"M�NH L�NH NHAT QUYET"
"M�nh l�nh nhat quyet" ( cung thudng duQ'c dich la
"m�nh l�nh tuy�t doi'') la thu�t ngu trung tam cua d�o due h9c !Zant M�nh l�nh la ten g9i chung cho nhung
gi ta nen lam ho�c khong nen lam trong linh Vljc hanh d<)ng, khi tra ldi cau hoi: Toi phai lan1 gi? The nhung t�i sao lc;ti la "m�nh l�nh"? Ddn gian chi vi ta khong phai hie nao cung san sang va ttj nguy�n lam dieu dung va dieu tot m9t each ttj d9ng, vi the, can phai du'Q'c yeu cau lam the nay chu khong phai the khac, ho�c khong du'qc phep lam neu thay (ho�c c6 the thay) rang d6 la khong on, khong dung ve m�t d�o due Nhu ta da biet, theo Kant, con ngu'di dong thdi la "cong dan" cua hai the gidi: the gidi kha giac, thu'dng nghi�m va the gidi sieu cam giac hay kha ni�m ( the gidi cua ly tinh, c6 the suy xet duqc)
N gu'di ta thu'dng gQi d6 la "thuyet hai the gioi" La sinh the xac thit, c6 nhu cau, ta hoan toan thu<)c ve the gioi kha giac va ph1;1 thu9c vao vi�c thoa man nhung nhu cau Nhung, m�t khac, la sinh the c6 ly tri, ta lq.i c6 the - du m9t phan nao d6 - vu'qt len khoi ranh gioi cua the gioi kha giac, va it ra ciing c6 the hanh d<)ng nguQ'c lq.i voi
XU huong, dl;lC VQng tnjc tiep cua minh Chinh nang ltjc
Trang 25TRO CHUY(N TRlrT HOC • 161
ma ai cung thua nh�n nay, theo l(ant, la bang chung cho thay ta c6 the la nhfing tac nhan luan ly, dq.o due, nghia
la, ky cung, ta c6 the la tl;i do, tl;i tri, tuc co the quyet dinh m<)t hanh d<)ng can thiet ve dq.o due ma khong chiu anh hu'ong tu ben ngoai (ho�c ben trong) a day, ta khong nen VQi hieu lam Kant khong he chu tru'o'ng rang cu phai chong h�i XU hu'ong, ham muon moi la tot theo kieu "di�t dgc", trai lq.i, ong chi nhan m�nh den nang ll;tc vu'Q't len khoi XU hu'ong, ham muon tl;i nhien, nhat la Ve phu'o'ng di�n d�o due
M¢t vi dg: khi nguoi than yeu cua ta g�p n�n, vi dg ro'i xuong nu'oc, ta lam m9i each de cuu song Nhung, neu do khong phai la nguoi than ma lake xa I�, th�m chi
ke thu cua ta thi sao? Cu de m�c cho nguoi ay chet duoi
la vi�c de dang, khong ai biet va cung khong ai trach moc Trong hai tru'ong hQ'p, tinh chat" dq.o due" co khac nhau khong? Theo Kant, chi trong tru'ong hQ'p sau, ta moi chung to rang minh c6 nang ll;ic lay thai d9 d�o due
va hanh d¢ng tu'ong ung voi nghia vg d�o due Trong tru'ong hQ'p tru6'c, dieu ay khong b9c 1¢ ro Tat nhien, trong ca hai tru'ong hQ'p, ta deu du'Q'c keu g9i phai lam het sue minh de cuu nguoi bi nq.n Loi keu g9i nay, hay dung hdn, "m�nh l�nh" d90 due nay deu la "nhat quyet", doi voi ai c6 the cuu giup va cho nhfing ai can du'Q'c cuu giup Th�m chi, Kant khong chi n6i ve "con nguoi", ma cho ca m9i "sinh v�t hfiu hq.n va co ly tinh" n6i chung Nghia la, m�nh l�nh nay cfing "nhat quyet" co gia tri khi gia dinh ta g�p m9t nguoi ngoai hanh tinh bi lam n9n! Bay gio, them m9t tinh huong khac Trong luc khan
Trang 26162 + 801 VAN NAM 10N
cap, ta nem cho nguo'i bi n?n ( du la nguo'i than hay ke
thu) m¢tkhuc go deh9 barn vao I<hong may, khuc go ay roi dung vao dau n?n nhan ! Ta c6 the cho rang vi�c nem
ay chiu trach nhi�m ve cai chet cua n?n nhan? D9c l�p voi vi�c quy ket trach nhi�m nhli the nao thi ve phuong di�n d?O due, khong the quy ket va len an duqc, b6'i ai cung dongy rang, trong tinh huong ay, d¢ng co cua hanh d9ng la nham cuu giup chu khong phai de giet nguo'i !
DQNG ca VA THACH NH If M
Tu khi Max Weber, trong lu�n van "Chinh tri nhu la nghe nghi�p" ( 1919) J phan bi�t gifia d?O due h9c trach nhi�m va d?o due h9c d¢ng co, !(ant duqc xem nhu nguo'i chu soai cua d?O due h9c d9ng co, chu trliong phan xet d?O due chu yeu dtja VaO d9ng CO hay y do chu quan hon
la vao nhung h�u qua cua hanh d¢ng S\i phan bi�t nay
co anh hu6'ng khong nho den nhung tranh cai trong linh v\f C lu�t hinh S\i ( chang h?n, chu nha may hoa chat lam 0 nhiem nguon nlioc va moi trlio'ng c6 the thoai thac trach nhi�m vi�n co khong biet hay khong mong muon?) M(>t khao sat thu vi: tre em thliong bat dau tu d?O due hoc trach nhiem roi dan dan se den dao due hoc
d¢ng co M<)t em be hang hai giup m� lam bep va la tay danh VO ca dong chen bat M(>t be khac khong chiu giup m� ma con gi�n doi nem VO ly nlioc Hai nhung dua be
5 tuoi, chung cho trliong hqp tru6'c la xau, trong khi cac
be Ion hon thi danh gia ngu9'c l?i, ro rang tu vi�c xem xet d¢ng co cua hanh d¢ng! Vi�c doi l�p tri�t de gifia hai lo�i d�o due h9c chac han khong the giai quyet van
Trang 27TRO CHUY(N TRln HOC • 163
de d�o due v6n rat phuc t�p va !(ant cfrng khong muon ro'i vao m9t S\i l\ia ch9n C\IC doan Tuy nhien, qua th�t l(ant rat xem tr9ng d<)ng co' cua hanh d<)ng, ma 6ng g9i
la "nhung cham ngon", tuc nhung co' sd chu quan cua y chi Trang m<)t tinh huong quan tr9ng ve d�o due va ta t\i hoi phai lam gi, thi theo !(ant, dieu h� tr9ng la phai xet xem cham ng6n huong dan hanh d<)ng c6 the dtiQ'c pho quat h6a ma khong g�p mau thuan hay khong VtiQ't qua dtiQ'C CUQC trac nghi�m nay Se la m�nh l�nh nhat quyet Tat nhien, khong phai la trac nghi�m nhung quy tac Ct;l the ( vd; muon cuu nguo'i, phai nem cho m9t khuc go!)
Va l�i, khong phai cai gi c6 the pho quat hoa cfrng co y nghia d�o due, vi ben c�nh m�nh l�nh d�o due, con co nhung lo�i m�nh l�nh khac ma 6ng g9i la m�nh l�nh gia thiet, mang tinh ky thu�t hay th\ic dt;tng, khong xet deny chi cua con nguo'i ( vd: muon lam giau, phai kinh doanh, nhung chua chac ai cung muon lam giau ! ) Chung la c6 dieu ki�n, khong phai VO dieu ki�n, la ttio'ng doi, khong phai tuy�t doi
"M�nh l�nh nhat quyet" cua Kant khong kho khan, khac nghi, trai l�i, la tien de cho (giao dt;tc) t\i do va t\i tri, nhti ta se thay
Trang 28164 • BUI YAN NAM �ON
29 T\J''KH(JC G6CONG Q!JEO
CUA CON NGUOI"
Cl) Khong c6 le la nguoi dau tien dung hinh anh nay
khi che trach mon d� la chang Te Du c6 t�t xau la ngu ngay: "Te Dti ngu ngay, cay go ffil)C khong the ch�m tro gi duqc" (Te Du tru tam, hu m<)c bat kha dieu da) ! Kant khong phai la nguoi md m<)ng; ong nhin nh�n thtjc
te dang buon ay ndi m9i con nguoi chu kh6ng chi ndi
ca nhan nao "Tu khuc go cong queo t�o nen con nguoi, khong the deo g9t ra cai gi thang thorn ca!" Ong viet tiep: "Ta chi co the ti�m c�n y ni�m ve m<)t xa h¢i cong dan tlj do va cong bang ma th6i" Chi c6 the ti�m c�n, vi sinh v�t c6 ly tri nhti ta bao gio' cfing mang theo minh "xu htiongvi ky cua d<)ngv�t'', vi the, can c6 ke "cam dau" de
tioc thuc The nhung, ke "cam dau" nay - du la m¢t t�p
the ho�c m<)t ca nhan - cJ dau ra? Cung phai tu nhung con nguoi Cl) the ( tu the gioi dtiQC phan doi) ma ra, Va, giong nhti m9i sinh v�t tran tt;1c, c6 nhu cau khac, som hay mu<)n, se 1�m dt;1ng slj tlj do cua hQ
Trang 29TRO CHUY(N TRlrT HOC + 165
Vi the, can phai c6 "m�nh l�nh nhat quyet" hay quy lu�t d�o due de dinh huong cho con nguo'i May thay, quy lu�t nay khong phai do quyen uy xa 1� nao ban b6
ma do chinh con nguo'i h;l d�t ra cho minh
BA "CONG THUC" CUA M�NH L�NH NHAT QUYET
Nhu da thay, m�nh l�nh nhat quyet hay quy lu�t d�o due do con nguo'i hj d�t ra cho chinh minh, duQ'c the hi�n bang nhung "cham ngon" chu quan, n6i len "d9ng
Cd cua ta moi khi hanh d9ng d�o due I(ant Ian luQ't phit bieu thanh ha cong thuc noi tieng:
- Cong thuc Cd ban: "Hay chi hanh d9ng theo chamngon, qua d6 b�n dong tho'i c6 the muon rang n6 tro thanh m9t quy lu�t pho quit!"
- Cong thuc quy lu�t ttj nhien: "Hay chi hanh d()ng
quy lu�t tlj nhien pho quit thong quay chi cua b�n!"
- Cong thuc cuu cinh tv than: "Hay hanh d9ng
sao cho luc nao b�n cung xem con nguo'i ndi ban than b�n va ndi nguo'ikhic nhu mt;tc dich (tvthan) chukhong ddn thuan nhti phtidng ti�n"
Hang ngay hang gio' ta van SU dt;tng ban than ta va ngtio'i khic ( vd: thue muon nhan cong ) nhu la phudng ti�n ( vd: de ginh, vie ) !Zich thuoc d�o ly, theo I(ant, chinh la (J cho khong chi" ddn thuan" nhti the! Quy lu�t d�o due khong xa 1�; n6 chi cao ca N 6 la thuoc do de trac nghi�m xem m9t cham ngon c6 gii tri pho quit, xung danh la m�nh l�nh d�o due ho�c chi la m9t m�nh
Trang 30166 • BUI VAN NAM iON
l�nh gia thiet, c6 dieu ki�n trong ph?m vi thl;ic d\lng N 6 khong gi khac hon la "trung d?O vang" ("dieu ta khong muon thi dung lam cho ngu'o'i khac") du'Q'c nang len cap d9 hoan chinh hon
SI/ "Tl/ TRf' LA MVC TIEU HAY TIEN DE CUA GIAO DVC?
Van de kh6 khan nhat cua giao d\lC la gi? l(ant viet:
"M9t trong nhung van de kh6 khan nhat cua giao dl;1C la lam sao hqp nhat vi�C con ngu'o'i VUa phai ph\lC tung Slj cu'ong che cua quy lu�t, vua c6 nang ll;ic SU d\lng slj tlj do cua minh? Cuong che la can thiet! V�y lam sao t6i vun boi sl;i t\i do khi bi cu'ong che? T 6i phai lam sao cho h9c sinh vua chap nh�n slj cu'ong che, dong tho'i hu'ong dan h9c sinh SU d\lng th�t tot slj tlj do !Zhong lam du'Q'c dieu nay, tat case tro' nen "may m6c", va ngu'o'i h9c ra tnio'ng khong biet each dung slj tlj do cua minh"
N 6i g9n, giao d\lC nham tro' nen tlj do va tlj tri phai chang tl;i n6 la m9t slj mau thuan? B6'i the c6 khac gi dung nguo'i h9c nhu' m9t phu'ong ti�n ( thong qua ky
}u�t, cu'ong che) de ph\lC V\1 cho m\}C dich du cao ca den dau ( d?O due h6a), trong khi "m�nh l�nh d?O due" doi phai xem con nguoi nhu' "cuu canh tlj than"?
C6 the ph6 m�c cho dua tre du'Q'c "t\i trf' trong m9i linh vljc? Tat nhien la khong! Dua tre t\i n6 chua du sue phan doan va ch9n h;ia hanh d9ng, trong khi khong m9t
xa h9i, c9ng dong hay t�p the nao khong c6 nhung lu�t I�, quy tac ung xu bu9c n6 phai ton tr9ng va tuan thu Chinh vi the, trong truyen thong giao d\lC xem tr9ng sl;i tl;i tri cua ca nhan, ngu'o'i ta m�c nhien xem slj tlj tri (hay
Trang 31TRO CHUY(N TRl[T HOC • 167
quyen ttj do quyet dinh theo ly tri cua minh) la ml:lC tieu
can hu'.ong den cua giao d1=1c chu khong phai la tien de hay diem xuat phat So voi m1=1c tieu ay, dua tre du'.Q'c xem
la con "bat c�p" N 6 can vase tr6' nen "ttj tr( trong tu'.dng
lai, chu hi�n t�i chua phai la ttj trt
Kant c6 each nhin khac ve stj ttj trt Ttj tri, theo nghia cua Kant, la nang ltjc ttj ban bo quy lu�t va quy tac hanh d9ng cho chinh minh, dtja vao nh�n thuc cua chinh minh, d9c l�p voi m9i stj quy dtnh tu ben ngoai, du den
tu dau Tue la, phai gia dinh nhu' la dieu ki�n tien quyet rang ta c6 nang ltjc tra hoi va d�t l�i m9i van de von da du'.Q'C xa hQi chap nh�n
Trong thtjc te, nang ltjc ay phai chang chi la ao tu'.6'ng? Vang, co the la ao tu'.6'ng, nhung, nhu' nhieu nguoi hieu
!Zant da nh�n dtnh, do la "ao tu'.6'ng tich ctjc va can thiet''.Chinh tien de nay moi g6p phan lam cho CUQC doi dangsong Va lam cho CUQC song chung CUa con nguoi CO thetien h6a va "d�o due h6a" Kant thua nh�n rang thoid<;1.i cua ong chu'.a d<;1.t toi du'.Q'c cap d9 d�o due hoa The
nhu'.ng, hay "lam nhu tht' rang cap d9 ay la co th�t va
con nguoi hay song va hanh d9ng theo phu'.dng hu'.ong
ay "Lam nhti the"' la khai ni�m ctjc ky h� tr9ng va sau sacndi Kant N 6 la vien tu'.Q'ng khai phong, m6' r9ng chantroi cho kiep nhan sinh va cho stj xung dang lam nguoi,khong phan bi�t tuoi tac va h9c van
"" "" 7 - � ,
BA CHAM NGON CUA TAM HON LANH M�NH
Trong Phe phan nang htc phan doan 1 Kant neu ha cham ngon cho "tam hon lanh m�nh":
Trang 32168 • BUI VAN NAM �ON
- "Suy nghz bang dau 6c cua minh", tuc cung each tuduy khong bio thu, giao dieu, dinh kienj
- "Suy nghz trong vt tri cua nguai khac", tuc cung eachtu' duy khoang d�t, r9ng mo', thong cam va san sang doi tho�ij
- "Suy nghi nhat quan v6'i chinh minh", tuc cung eachtti duy ch�t che, trung thljc va thau dao
Qua ba cham ngon, ta thay !(ant khong d�t n�ngvi�c giao dt;tc d�o due suong cho bang lam cho con nguoi
mqnh me len 1 voi "tam hon lanh m�nh" Vu tien hang dau khong phai 6' cho gia ttio'ng rang ta c6 the tro' nen hoan toan trong sang, chi hanh d9ng theo ly tri sang suot cho bang vun boi nang ltjc de c6 the c6 y kien, quan diem rieng va du dung cam the hi�n y kien, quan diem rieng
ay trong c¢ng dong xa h9i chu khong tach roi voi n6 N6i each khac, tlj do, tlj tri, trong triet thuyet giao
dl;lC cu.a Kant, khong phai la m¢t pham chat von c6 cu.a con nguoi, trai l�i, la m9t nghia VtJ phai phan dau thljc hi�n Vi the, th�t hftu ly lzhi nen dQC triet thuyet giao dl;lC cu.a I(ant khong phai bang c�p mat cu.a nha d�o due ho�c cu.a ke bi quan, trai l�i, cu.a nha hien triet biet rang slj nghi�p giao dt;tc co the that b�i, rang mt;tc tieu toi h�u c6 the khong bao gio d�t dtiQ'c tron v�n, dong thoi biet phai lam gi de 1¢i nguQ'c dong, trong slj kien nhan va tinh thuc
Trang 33TRO CHUYlN TRl£l HOC • 169
· - l1"UN.-o-.-1s,uu
30 GIAODUC: GI0ATUD0
Vin on l�i nh�n dinh Cd ban cua l(ant: "M<)t trong An.hung van de kh6 khan nhat cua giao dl).c la lam sao hQ'p nhat vi�c con nguoi vu'a phai phl).C tung Slj cu'ong bach, vua c6 nang lljc SU dl).ng slj tlj do cua minh ( ) I(h6ng lam du'Q'C dieu nay, tat case tro nen "may m6c", va nguoi h9c ra truong khong biet each dung slj tlj do Can phai s6'm cam nh�n slj de khang khong tranh khoi cua xa h<)i de thay het slj kh6 khan cua vi�c giu minh du'Q'c d<)c l�p" De an chi tiet trong h9c thuyet giao dl;IC khai minh cua Kant chu yeu xoay quanh van de Cd ban ay
Dang chu y la nhung y kien va giai phap cua 6ng doi v6'i m9i lo�i nguoi va m9i lua tuoi
VUN 801 Y THO'C Tl/ DO TU LUC AU THO
Dong y v6'i Rousseau, theo l(ant, nen hieu tre em theo lua tuoi, chu kh6ng nen danh gia qua cao hay qua
Trang 34170 • BUI YAN NAM �ON
thap ve tre em n6i chung "Dua be chi can thong minh, lanh lQ'i nhli m9t dua be!" "Dung lan1 cho dua be SQ' hai", nhling dong thoi "khong vi�c gi phai lam hai long n6, neu n6 kh6ng lam hai long ta" M(>t each doi xu song phang la buoc dau cua y thuc ve hj do va trach nhi�m:
"Het sue nguy hiem neu t�p cho tre em th6i quen xem mQi chuy�n chi la tro chdi", m�c du vi�c chdi dua la can thiet biet bao !
V�y, lam sao de giup cho tre em som tiep thu m9t chuy�n tho�t nghe rat la d�i slj, d6 la: "ly tinh khai minh pho quat vi nen hoa binh nhan lo�i"?
Khong gi khac hdn la giai quyet van de: SU dl;lng tlj
do ca nhan va cam nh�n "Slj de khang khong tranh khoi cua xa h9i" bu9c ta phai tuan thu bao nhieu thu lu�t 1�, Khong y thuc dieu ay tu som, Se khong thay S\i kh6 khan cua vi�c bao v� tlj do va d9c l�p Kant neu ba quy tac Sli ph�m giup tang tien y thuc tlj do:
1 Tre em dliQ'C tha ho hu6'ng m9i tlj do tu tam be,mien khong gay nguy hiem cho ban than ( vd chdi voi v�t hen nhQn ) va khong can tro' nglioi khac cung duQ'c t\i do;
2 Tre em can hieu rang n6 chi c6 the d�t duQ'c dieu
no mong muon neu Cung de cho nglio'i khac d�t dliQ'C Slj mong muon cua hQ
3 Tre em clan clan nh�n ra rang vi�c n6 phai tuanthu m9t so ky lu�t la de giup n6 som dliQ'c huong tlj do, ngrua la khong con phai ph\l thu9c vao S\f cham SOC Cua nguoi khac D�c bi�t, nen giao dl;lC cong c<)ng (ngoai
Trang 35TRO CHUY(N TRl(T HOC • 171
phc;1m vi gia dinh) tuy�t nhien khong du'.Q'c danh bat ky
slj bi�t dai hay d�c quyen nao cho tre em con nha giau hay quyen the, neu khong muon tc:10 ra nhung nguoi cong dan toi t� va th6i nat trong tu'.dng lai
Lam vi�c va chdi dua la bieu hi�n khac cua cu'.ong bach va tlj do Con nguoi la sinh V?t duy nhat phai lam vi�c, dong thoi khong bao gio ngung vui dua, nghia la khong bao gio ngung la tre em Thay vi cu'.oi con nglja
go, h9 cu'.oi con nglja th?t "rong chdi ngoai ng6 lieu" ma thoi ! Nhung, Adam va Eva so di roi khoi vu'.on dia dang
co khi chi vi chdi mai cung chan ! Vi the, slj nghi ngdi, vui dua chi" su'.ong" nhat la sau khi da lam vi�c Nha tru'.ong, theo I(ant, chinh la ndi t?p lam vi�c Chi co dieu, luon hoi va giup tre em tlj hoi va tra loi: lam vi�c nay de lam gi? T �i sao lam? Giao dl;lC bao gio cung it nhieu mang tinh cu'.ong bach, nhu'.ng khong the de bien thanh cong vi�c kho sai, no l�, VO y thuc
TRE NGIIOI NHllNG KHONG NON D�
Doi voi lua tuoi thanh thieu nien, dieu h� tr9ng b?C nhat, theo I(ant, la xay dap va bao v� tinh than phe phan
va kha nang ttj de khang, d<)c l�p tu' duy va ttj do h9c thu�t, huong den nen giao dt;tc nhan ban va khoan dung
de "lam cong dan the gioi"
Tntoc het la ngan ngua loi men cua tu' duy giao dieu,
bi�t phai I(ant viet trong tac pham Phe phan ly tfnh thuan tuy tru danh: "Th?t la phi ly khi muon nho ly tri mang l�i slj khai minh, ma ngay tu dau, cac b�n lc;1i bat bu<)c no phai nhat thiet dung ve mQt phia do cac b�n
Trang 36172 • BUI YAN NAM �ON
quyet dinh" Do do, "hay de yen cho moi nha tu tuong
di rieng con duong cua hQ, hay de cho h9 the hi�n het tai nang, de hQ minh chung cac tu tuong tham tram va
moi me ( ) , va nhu v�y, rut eve, chi c6 ly tr{ baa giif cung
la nguifi thang cu¢c" Ong d�t cau hoi: "phai chang ta can
khuyen cao cac b�n tre tranh xa cac tac pham ay, ngan can khong cho h9 biet duQ'c l�p truong nguy hiem nay bao lau ta cho rang phan doan cua hQ chua du vung vang
va h9c thuyet ta muon nhoi nhet cho h9 chua du ham re sau trong tri nao ?" Roi ong tlj tra loi: "Neu ban than ta tiep tvc dung mai trong tu duy giao dieu, thi c6 le truoc mat chi co h� sach ay thoi Nhung ve lau dai, khong gi
VO ly va kem hi�u qua hdn bang vi�c muon gifi mai tinh than cua thanh nien duoi slj giam h9 cang lau cang tot
Vi, som mu9n hQ cung se tiep c�n cac tac pham tren va li�u h9 c6 giu vung niem tin thoi trai tre? Nhung thanh nien khong duQ'c trang bi gi khac ngoai nhung vu khi giao dieu, khong the phat hi�n duQ'c slj sai lam tiem tang ngay trong nhung quan diem cua chinh minh cung nhu cua d6i phudng, at se nghi ngo va bat man rang truoc day nhung nguoi Ion da lqi dvng long ngay thd, ca tin cua h9" Va, do chi quen voi l6i tu duy giao dieu, h9 l�i tiep tvc rdi vao vong Ian quan khong 16i thoat ay Ong de nghi: "Do d6, trong giao dvc, nguoi ta nen di con duong hoan toan nguqc l�i Dieu ki�n tien quyet la hay huan luy�n thuan thvc cho thanh nien tinh than va phudng phap phe phan ly tinh" Tinh than va phudng phap phe
phan ly tinh khong gi khac hdn la lam mat kha nang gay
ao tuo'ng cua m9i l�p lu�n giao dieu bat ke tu dau toi"
Trang 37TRO CHUY(N TRIU HOC • 173
"DQN MiNH"
VtiQ't bo ao ttiong giao dieu la dieu ki�n can ban cho slj tang tien ve nh�n thuc ly thuyet Roi, bang kha nang phan tich, so sanh nhung hanh vi m9t each tinh tao, khong dinh kien, con nguoi tlj vun boi nang lljc hanh d9ng d�o due Them vao do, ren luy�n nang l1;tc phan doan VO vi lQ'i trong linh vljc tham my, con nguoi "d9n minh" de cam thl;l cai d�p va cai cao ca trong tt;i nhien va ngh� thu�t Tat ca nhung dieu ay mo r9ng chan troi cua
con nguoi, chuan bi cho h9 lam ngtioi "cong dan the gi6'i"
voi day du slj tlj tri va chu quyen Theo !Zant, do la vien ttiQ'ng cua "lich SU pho quat" cua nhan lo�i trong m9t nen "hoa binh vinh cuu" ma ml;lC dich toi Cao la phat huy bet "m9i tiem l1;tc cua con nguoi" Phai chang do la m9t giac md? Tat nhien, nhting, theo Kant, do cung la m9t van de d�t ra cho "nhan lo�i" nhti m9t nghia Vl;l.
T 6m l�i, man h9c "tu duy phan bi�n" va "khoa h9c lu�n" dang thtnh hanh ngay nay, do la chtia n6i den Tuyen ngon Pho quat ve Nhan quyen cua Lien HQ'p Quoc (xem vi�c hai hoa cac ml;lC dfch trong tlj do Va hoa binh la SU m�nh trung tam cua giao dl;lc) chtu dn Kant rat nhieu, va khong phai chi c6 the
Trang 3817 4 • BUI VAN NAM SON
VA DAN QUYEN
Ban Ve phu'.dng phap giao dl;lC, l(ant nhan ID?nh:
"Moi ca nhan h9c h6i va ghi nho sau sac nhat nhfing
gi hau nhti chi h9c cho chinh minh" Vi the, vi�c h9c ndi con ngtioi khac ve chat voi vi�c huan luy�n ndi thu v�t
PHIIONG PHAP SOCRATES
Thu v�t dtiQ'C huan luy�n de bat chu'.oc Con nguoi can h9c de biet suy nghi "N en giao dl;lC tu'.dng lai nhat thiet phai dva tren phtidng phap Socrates", nhu ong khang djnh ID?nh me Cot loi cua "phu'.dng phap Socrates" la tin vao nang Ive t\i d�t cau hoi cua moi nguoi Va chi nhfing cau tra loi nao den tu "ben trong"
ta, moi th�t la cua ta va cho ta Do do, nhi�m V\l cua giao dl;lC khong phai la rao giang, thuyet ph\lC, ap d�t, trai l?i, bang phu'.dng phap va ky thu�t d�t cau h6i, giup m9i nguoi hj tim thay le phai, chan ly von bi che phu bdi slj me mu<)i, dinh kien Khong l? gi khi phu'.dng phap
Trang 39TRO CHUY(N TRl(T HOC • 175
ay du\J'c m�nh danh la phtidng phap "h9 sinh tinh than" Bon buoc CQ xat thong qua doi tho<;1i: - gia VO khong biet
de nho nguoi doi tho�i giang cho Roi bang nhung cau hoi trung dich, chung minh nguoi doi tho�i th�t ra cung chang biet gi chinh xac ca! - tiep theo, dung phtidng phap quy n�p de xay dtjng tung buoc cai biet vung chac
Do la phan tich chinh xac cac vi d\l, tu d6 rut ra nhung ket lu�n va dinh nghia t�m thoi - bang phtidng phap tong hQ'p, lam cho nhung dinh nghia t�m thoi ay ngay cang tinh viva chinh xac hdn - sau cung, co duqc nhung dinh nghia r6 rang, chinh xac ve van de dang ban "hau nhu c6 san tu chinh minh" V�y, biet nghe va biet hoi la yeu to Cd ban de thanh cong Nhung, hoi khong phai de bat bi ma de nguoi duqc hoi co dip suy nghi va ttj tra loi: cau tra loi la do chinh h9 tim ra N en m6ng cua doi tho�i
la la s\i trung th\ic, minh b�ch va tin c�y Ian nhau, cung nhu tranh mQi ctjc doan va luon kiem tra c6 phe phan stj hieu biet cua chinh minh
HOC LA HOC CACH HOC
Kant la tac gia cua cau n6i noi tieng: "Ta khong bao gio CO the hQC triet hQC ma cung lam chi la hQC each triet ly" (Phe phdn ly tfnh thuan tuy) Tat nhien, ta van co the
va can h9c triet hQc ( va khoa h9c n6i chung) voi tu each
la kien thuc vung chac ve ljch SU tu ttiong Nhung, kien thuc c6 tinh "lich su" ay chtia chung to duQ'c nang ltjc phan doan tu chinh dau 6c cua minh Ta chi moi dttQ'c
"dao t�o theo ly tri cua nguoi khac" nhti m<)t "khuon dau song" ma thoi Do d6, ai muon hQC each triet ly thi phai xem "m9i h� thong ( tu ttiong) chi nhu la Itch SU ve vi�c
Trang 40176 • BUI YAN NAM �ON
SU dvng ly tri", va ta hay dung chung nhu la chat li�u cho
slj ren luy�n cua chinh minh "Nguifi h9c tro khong h9c
nhang tu tuang ma h9c tu duy", va vi the, "th�t la m<)t slj lq.m dvng chuc trach SU phq.m khi thay vi mo r<)ng nang ltjc suy nghi cua h9c sinh va dao luy�n hQ de c6 duqc slj thuc nh�n truong thanh trong tudng lai thi lq.i lam cho
hQ lam tuong rang da c6 san m9t kho kien thuc da hoan tat, khien tu d6 nay sinh bao ngQ nh�n ve khoa h9c"
TiNH CONG KHAI
Doi voi giao dvc ciing nhu voi "hien chudng cua doi song clan slj" n6i chung, tfnh cong khai la yeu to quyet dinh, boi vi ban chat cua ly tinh la tinh co the thong bao duqc m<)t each khong bi hq.n che doi voi chinh minh
va voi nguoi khac Triet h9c, khoa h9c hieu tam quan tr9ng ay nen luon tq.O ra "y chi thong bao" Ly tinh se chet ngq.t neu khong CO bau duong khf cua Slj truyen thong
Di vao chi tiet, Kant Vq.ch r6 rang m9i hinh thuc cua ly tinh deu can den tinh thong bao cong khai Nhung khai ni�m (khoa h9c) la deu c6 the thong bao duqc, khac voi nhung cam giac rieng tu cua ta Phan doan ve hanh vi
de;10 due ciing can duqc thong bao m9t each pho bien qua nhung khai ni�m cua ly tinh thljc hanh nhu tot, xau, thi�n, ac Phan doan tham my tuy khong can den "khai ni�m cua ly tri", nhung van duqc tien hanh nho vao y ni�m ve m<)t "cam quan chung" hau nhu la phan doan nhan danh cam thuc chung cua con nguoi
Chi nho slj thong bao cong khai thi moi mo r<)ng va kiem tra ly tinh duqc Vi the, Kant g9i tinh cong khai