Trò chuyện Triết học (Tập 1): Phần 2

Trò chuyện Triết học (Tập 1): Phần 2 tiếp tục trình bày các nội dung về khoa học trong giáo dục: Sống trong sợ hãi; Người phụ nữ thách thức bạo quyền; Đừng tin vào ngẫu tưởng; Chiếc kính vạn hoa; Bóng mát của một vĩ nhân;... Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

106 • BUIVANHAMm

"Sai Gan dang lun", "Mekong se chet'', "tham ho9 bun do", "lo tll'than", "thvc pham nhiem d9c", "d90 dU'c xuong cap" Chung ta dang bi bao vay b&i nhCJ'ng nguy CO' r1nh r�p M9t "xa h(>i nguy CO'" da co m�t O' m(>t dat nl.J'O'C chlfa hoan thanh Cong CUQC Cong nghi�p hoa, SO'm hO'n dlf kien va phan tfch cua nhieu nha khoa h9c, tieu bieu la Ulrich Beck (Xa h(>i nguy CO' Tren dlfang den m(>t hi�n dc;ii khac, 1986 )

Logic ciia Slf "san xual nguy ca"

Lu�n diem chinh yeu cua Ulrich Beck la: chung ta dang chung kien bucJ'c ngo�t cua xa h9i hi�n d�i, di tu xa h9i cong nghi�p co dien chuyen sang hinh thai m6'i: xa h9i ( cong nghi�p) nguy cd, gi6ng nhu xa h9i cong nghi�p da the cho xa h9i nong nghi�p trlio'c day de hinh thanh nen "hi�n d�i thu nhat': Neu nen hi�n d�i thu nhat tuan theo logic cua vi�c san

Neu ve m�t ky thu�t, tu may th�p ky truck, con nguoi dahoan toan co the tlj sat, thi cho den nay, triet hc;,c van chU'.a th\f c S\f tim dU'.Q'C cau tra loi thich dang cho cau hoi tren Va cac cau hoi co lien quan trong ky nguyen khoa hc;,c - cemg ngh¢.

Mot the gioi "trat illrong ray"

Con tau thuong tr�t duong ray vi ch.J.y qua nhanh tren

· m<)t duong ray khong vung chac Tuong tv nhu the, nenkinh te the gioi - bat ke theo mo hinh nao - da phat trien

i nhanh chong dt,ta chu yeu VaO vi¢c khai thac C<).n ki¢t tai

- nguyen thien nhien Trong khi do, ban chat cua hanh d<)ng

TRO (HUYIN TRlfT HOC + 115

THACH THUC B�O Q_UYEN

N hac den "nguyen tac trach nhi�m" cua Hans Jonas

(Chi co the hy v9ng khi biet SQ'!, trang 111), ta kh6ng the kh6ng nh& den m9t nhan v�t cung thO'i: Hannah Arendt (1906 - 1975), khu6n m�t nU' kha hiem hoi trong hang ngu nhCJ'ng nha tlf tLYO'ng hang dau the ky 20, chung quanh moi quan h� giCJ'a quyen It.ye va trach nhi�m

"SIJ tam thuong cua cai ac"

Goe Do Thai, ba phai hai Ian chc}.y tranh hoc} phatxit: nam 1933, sang Phap sau khi Hitler len cam quyen, roi nam

1941 sang My khi m.tck Phap bi Hitler chiem dong Tu trai nghi�m ban than, ba di sau nghien CUU cac Cd che quyen h;tc, suy ngam ve nhung h�u qua cua chung va d�t }qi van de trach nhi�m cua xa h9i truck nhung h�u qua ay Theo d6i phien toa xet xu Eichmann, tay tnim phatxit than tin cua Hitler, ba dua ra nh�n xet noi tieng: Eichmann la m9t tay quan lieu day

TRO CHUYIN TRlfT HOC + 117

V\l" ma hiem khi t\i d�t minh tnio'c trach nhi�m dc,10 due Eichmann cung da l�p lu�n nhu the, nhung khong the thoit khoi S\i trung phc,1t Arendt rut ra ket lu�n tu nhfing phan tich cua minh: "S\i th�t ding bu6n la phan 16'n nhung tham ho;;t deu do nhfing ke khong he biet can nhac den thi�n ic gay ra': Dieu de thay: khi ket qua ro rang la t6i t�, nguoi ta lc,1i vi�n ly

do rang quyet dinh ban dau deu da dtiQ'c m9i ngtioi nhat tri

ca, va vi the: "Khi ai cung c6 loi, thi khong ai c6 loi het':

Lao dijng, l{lo tac va hanh dijng

Cic hinh thuc bc,10 h,tc khung khiep trong the ky 20, theo Arendt, deu nham chung to con nguoi hoan toan c6 the khong che duQ'c! Muon the, chung phai tieu di�t ban nga, tinh da dc,1ng va tinh t\i khoi cua con nguoi Chang hc,1n, trq.i t�p trung cua che d<;> phatx.it nam ben ngoai m9i h� thong trung phc,1t hay thi hanh in binh thuong N6 khong chi nham tieu di�t con nguoi ve the xic

ma con tieu di�t

con nguoi phip

ly: ttio'c b6 quyen

hc,1n la dieu ki�n

tien quyet de

khong che toan

"TRONG NGON NGG CUA THE

KY 18, cAc NGUYEN TAC CUA TINH THAN CACH MANG LA: TLJ DO CONG CONG, H�NH PHUC CONG CONG VA TINH THAN CONG CQNG"

Hannah Arendt

di�n con nguoi Tiep theo d6, la tieu di�t con nguoi luan ly: cii chet tro thanh VO danh va mQi hanh vi luan lfi mQi quyet dinh lu'dng tam deu khong the thtjc hi�n du'Q'c Vi the, theo Arendt,

de ngan can vi�c bien con ngu'oi thanh "nhfing cii xic biet di", chi con each phai hQ'p ll;ic de bao V� "ban nga Va StJ khac bi�t" cua con nguoi Thay vi xuat phit tu y thuc ve cii chet nhti lab� ph6ng hu6'ng den ttiong lai nhu Heidegger, Arendt xuat phit

tu S\i sinh ra cua con nguoi Tu khi chao doi, con nguoi bat dau nang ll;ic kien tc,10 cua minh Ci nhan c6 trich nhi�m xay dt,tng

TRO CHUY!N TRlfT Hij( + 119

Gan 20 nam tn.tocLu4n van ve'phudngphap (1637) cua Rene Descartes, 70 nam truck LuJn van ve' szJ hie'u biet cua

con nguifi ( 1689) cua John Locke, m(>t the ky ruoi tru<J'c Phe phan ly Unh thuan tuy ( 1781) cua Immanuel Kant, Bacon da d�t vien da dau tien cho tu duy khoa h9c hi�n d�i voi tac pham Congcl:l mai (Novum Organum - 1620)

Bon ngau ltrgng bat Iii binh

T�i sao d�t ten la Cong Cf:' m6'i? Ro rang Francis Bacon muon bien so�n m9t cong trinh de doi tr9ng voi b9 Cong c�

TRO (HUY!N TRl(T HOC + 123

M U'Q'n h)nh anh con CO( va cai hang, ta chi muon nh&

l9i than ph�n tu tung va tam nh)n thien c�n cua m6i ngU'O'i chung ta nhU' nhU'ng tu nhan bi tr6i ch�t, mat chi dU'qc nhln ve m(>t hU'&ng trong dt,1 ng6n Hang d(>ng noi tieng cua Platon (Platon va vi�c thl/C hi�n y tU'6'ng, trang 33) Francis Bacon dl!a vao an dt,1 nay de ban tiep ve nguon g6c th(J' hai gay nen nhLI'ng sai lam cua ta: ng�u tU'qng Cai hang

Tu trong hang toi

Ben q.nh vi�c qua tin vao giac quan nhu th6i quen thu9c ban tinh chung cua loai ngu6'i (ngau tuqng B9 l�c), ngau tuqng Cai hang n6i len cac d�c diem va cac chien lu<Jc tu duy tieu bieu cua moi ca nhan Chung se dan dat ta den cho ph�m sai lam do nhung nguyen nhan chu quan "Moi nguoi chung

ta deu c6 m9t cai hang hay m9t sao huy�t cua rieng minh" va

TRO CHUY(N TRlfl HOC + 127

LUOI KHONG XUONG

"Trang l�n M�t trO'i mQC ", each noi quen thu9c vaday hrnh tU'qng ay th�t ra khong dung M�t trO'i chang tU' dau mQC len Va m�t trang chang l�n di dau het! Nhfrng "sai lam" mang l9i st)' linh ho9t, hap d�n cho ngon ngfr va van chU'O'ng ngh� thu�t se khong con VO h9i khi di

vao the gi&i khoa hQC

Hieu ngon ngu nhu la phudng ti�n truyen thong, Francis Bacon yeu cau stj chinh xac va g9i nhung sai lam ay la ngau tuQ'ng cai ChQ' Tu gQ'i y cua Bacon, the ky 20 con nh�n ra rang ngon ngu khong chi la phudng ti�n truyen thong ma con la khong gian hanh d9ng xa h9i t�o nen stj cam thong, doan ket cung nhu gay ra bao thi phi, xung d<)t va ap buc Ng6n ngu an giau nguy Cd to Ion: kha nang xuyen t�c, lua d6i va thong tri,

Trong ggng kem ngon ngu

Tu duy cua chung ta gan lien voi vi�c SU dt;mg ngon ngu

TRO CHUY!N TRl(T HOC • 131

BJT MAT BAT DE

Tro chO'i "bit mat bat de" khong mat di cung v&i tuoi

thO'! Khi l&n len, thay VI chiu bit mat bang manh vai de vui dua, ta l9i tl;f nguy�n de cho nhfrng djnh kien va nhfrng niem xac tf n chac nich lam cho mlnh co mat nhU' mu

Khac voi ba ngau tu'.Q'ng truoc day (ngau tu'.Q'ng Be) l�c, ngau tu'.Q'ng cai Hang, ngau tu'.Q'ng cai ChQ') c6 nguon goc tu ban tinh tt;t nhien cua con ngu'.oi va nhung gioi h<}n khach quan cua ngon ngu, sai lam lan nay do ta tt;t chuoc lay m<)t each tlj nguy�n Francis Bacon g9i d6 la ngau tu'.Q'ng San khau

Cui)c hi trarong

Bacon viet: "Toi d�t ten la ngau tu'.Q'ng San khau, vi, theo toi, tat ca nhung h� thong ( triet h9c va tri thuc) ma ta tiep thu deu chi la nhung Vd lqch nhieu hoi duQ'c dan dt;tng theo S\i hu cau': Ca.ch viet kha C\!C doan va gay gat ay thgc ra la de

TRO CHUY(N TRlfT HOC + 135

"TRONGLUC �

ClJA TINH THAN"

Arthur Eddington, trong Triet h9c cua v�t ly h9c, 1939

( d§n theo Hans Poser, Khoa h9c lu�n, 2001), ke m9t vf

dv thu vi: m9t ngLI'ai danh ca bang tam IU'&i co mat r(>ng nam phan Lan nao tr& ve, chang cGng do chieu dai cua nhung con ca danh dU'Q'C: khong con nao nh6 hO"n nam phan ca Chang ben neu ra m9t djnh lu�t tl)' nhien:

"Khong co ca nho hO'n nam phan" Cau chuy�n lien quan den nhieu van de triet h9c cua khoa h9c!

Truoc "dinh lu�t" ay, ta c6 the c6 may th.ii d(>? ft nhat la c6 ha Thai d(> thu nhat: "Chuy�n ay dau c6 h� tr9ng gi! Va l�i, toi khong thkh an ca!': Thai dQ thu hai: "6, thien nhien

ky di�u th�t! Cho ta toan la lo�i ca d�t tieu chuan xuat khau" ( quen rang neu the cfing se mat di m6n mam ! ) Thai d9 thu ba mang hinh thuc m9t cau hoi: "Ngttoi danh ca lam each nao de bat ca?'� hay n6i khac di: "Lam sao c6 the neu duqc m9t dinh lu�t nhu the?"

TRO CHUYIH TRlfT HOC + 139

" � ,,,, .,.,

TV TIENG HAT NHAN NGV

0 dysseus - trong trU'ang ca Odyssee cua Homer - langU'ai dau tien biet each de phong tieng hat me hon

ma chet choc cua cac my nhan ngU' Chang ra l�nh cha thuy thu bit tai bang sap ong, con m1nh th) t(! troi vao CQt buom de chi nghe ma khong bi h9i Tieng hat quyen

ru da bi VO hi�u hoa, trO' thanh doi tU'Q'ng dO'n thuan cua St/ thU'bng ngo9n Ngh� thu�t va khoa h9c ra dai tLr cau chuy�n day tfnh an dl,J ay

Chia lay than lho�i

Trong the gioi quan than thoc,1i, than linh con dong nhat v6'i quyen nang, c6 the tnjc tiep ban phuc giang hoc,1 Odysseus la bieu tu'Q'ng ctia con nguoi dau tien du'Q'C khai minh, vi chang biet kiem che minh mc;>t each khon ngoan Chu the ttj giai ph6ng khi biet giu m9t khoang each: tieng hat nhan ngu' trd thanh doi tu'Q'ng VO h�i nhu' mc;>t buoi bieu dien

TRO CHUY!N TRl[T HOC + 143

� ,.,

CHIEC KINHVAN HOA

N eu kh6ng the nhet Paris vao m(>t cai chai th1 cang kh6ng

the hieu khoa h9c trong m(>t h1nh thai va m(>t each nh1n duy nhat Khoa h9c la m(>t hi�n tlfQ'ng phll'c hQ'p chlfa tll'ng co! Moi m(>t St/ v�t, hi�n tlfQ'ng di vao khoa h9c deu dlfQ'C soi sang tll' nhieu giac de) Roi ban than khoa h9c cGng can dU'Q'C chia nh6 thanh nhieu khfa qmh de khao sat Ta co trU'O'C mat h)nh anh muon mau CUa chiec kfnh Vc;)n hoa long vao trong m(>t chiec kf nh Vc;)n hoa!

Cac khoa h9c ve khoa h9c

- De biet ve dien trinh phat trien ctia mot khoa h9c,

ta phai dung phuong phap ctia nha SU h9c Mon Heh SUkhoa hQC CO nhi�m V\} khao CUU Slj bien doi Cua nhftng ly

thuyet khoa hc;,c Nhung ly thuyet ay dung hay sai, huu d\lng hay VO nghfa tu cai nhin o thoi diem hi�n t�i khong phai

la dieu quan tn;mg Cung khemg quan tr9ng d vi�c xet xem cac phuo'ng phap da duQ'c SU dl;lng trong cac ly thuyet ay c6

TRO mum TRl(T HOC + 147

CAI THUO BAN DAU

"Cai thu6' ban dau llfu luyen ay11 la cua tlf duy khoahQC Va khoa hQC lu�n! (au chuy�n CO Ve khong CO g1 thO' mc;mg, nhlfng rat h� tr9ng, VI no lien quan den d�c diem, cau true Va h1nh anh CU a khoa hQC tlf CO d9i sang C�n d9i va den hi�n d9i Cai nh1n hi�n nay cua ta ve the gi&i da thay doi va phong phu hO'n nhieu Nhlfng, tat ca b�t dau tlf "cai thu6' ban dau" ay

Tir qua cam den hinh Iron IV tuang

La b9 ph�n cu.a nh�n thuc lu�n, khoa h9c lu�n ban ve m9t d�ng nh�n thuc d�c bi�t: nh�n thuc khoa h9c Do la m9t mang, m¢t nhat cat cu.a the gioi chung quanh, thu9c cai phan chi co dung dau oc de suy nghI chu khong the mat thay

tay sc:J Th�t the, hai nguyen ly ban dau cu.a nh�n th{ic khoa

hQC la: khoa hQC khong chi khang djnh S\i ki�n ma con tim nguyen nhan cua chung Roi khong chi tim nguyen nhan ma con tim cac cau true va quan h� pho bien cua chung

152 • BUI VAN HA� �ON

CHAN TUONG CUA CHJ HANG

M o h1nh khoa h9c lu�n co dc;ii (Cai thu6' ban dau ,

trang 145) g�p kho khan, nhU'ng van tiep tl)C phattrien trU'O'C khi dU'Q'C thay the bang mo h1nh khoa hQC c�n dc;1i Th�t thu Y! khi theo d6i qua tr1nh bien doi quanh co cua no TrU'O'C het, hay thll' xem m6 h1nh co dc;ii nay da mang lc;1i nhfrng h� qua nao

Ben dUoi va hen tren chi Hang

Nhu da thay, d6i tu'Q'ng dich thvc cua khoa h9c co d�i

la cac cau true phi v�t chat du'Q'c m�nh danh la mo thuc hay

y ni�m ( tu "y ni�m" du'Q'c hieu nhu la "hinh thuc" hay "phac do" khach quan chu khong dinh liu gi deny tu'ong chu quan trong dau 6c con nguoi ! ) Kho noi, ai cung thay: cac cau true hay mo thuc ay khong bao gio the hi�n tr9n v�n hay thuan khiet trong the gioi kha giac cua chung ta: khong c6 hinh tron du'Q'C Ve tren giay hay v�t tron nao tu'dng ung chinh xac voi hinh tron toan h9c H� qua thu nhat: c6 m9t sl,f khac bi�t

156 + BUI YAN NAM m

TRUOC NGA BA DUONG

M O h1nh khoa hQC C�n d9i nh1n nh�n m9t the gi&i thong

nhat nhU'ng Van giU' VU'ng yeu sach CUa mo h1nh CO d9i ve tfnh chan ly cua khoa hQC (Chan tlf&ng cua chi Hang, trang 152) Muon the, phai co mc'.;>t CCI SCI nh�n thll'c th�t YU'ngvang cho thay mQi phat bieu dung dan CUa khoa hQC deu thUQC ve CCI SCI ay ho�c deu dU'Q'C suy ra Ur no

Van de gay go la: Cd so ay la gi? C6 ba con duong bi�n minh thi rut C\l.C deu dan den ngo C\l.t, lam S\lp do ca m<;>t mo hinh day hua ht:n!

con duong duv Iv: tu "nguoi doc than" den "toi tu duy "

Cac nha duy ly tin rang ly tinh con nguoi co cau true giong voi cau true cua thgc t<;1i Do do, Cd so cua mQi nh�n thuc la o trong cac phan doan cua ly tinh chu khong a dau khac ca Tat nhien ta van c6 VO so nhung phan doan den tt't tri giac va kinh nghi�m, nhung chung chi co gia tri t,}.m thoi,

TRO CHUY(N TRl{THOC + 161

G iong nhU' loai ong cung can an m�t de t90 ra m�t, con

ngU'O'i SU' d1:mg nhfrng ly thuyet khoa hQC CUa chfnh m1nh va cua ngU'ai khac de t90 ra nhfrng ly thuyet m&i bang each phat trien ho�c, neu can, pha bo chung Nh�n thU'c mO'i me ay mO' dau cha mo h1nh khoa hQC hi�n d9i

Truac khi tiep h;1c cau chuy�n vao dau nam m6'i, xin tran tr9ng giai thi�u m9t trich doc).n tieu bieu tu tac pham

Tri thuc khach quan cua Karl Popper, nha khoa h9c lu�n noi

tieng cua the ky 20, nhu mc;,t m6n qua cu6i nam gui den bc).n d9c Chan thanh cam dn dich gia Chu Trung Can da hoan

hi cho phep trich dang tu ban dich cong phu se duqc NXB Tri Thuc cho ra mat trong thoi gian tai Cac ti.ta nho la cua chung toi - Bui Van Nam Sdn

Ke l{IC loai

"Con nguoi, nhu mot s6 triet gia hi�n dc}.i nh�n dinh,

la ke lc}.c loai trong the gioi cua minh: y la m9t nguoi dung,

TRO CHUY!N TRl(T HOC + 165

THIEN NGA DEN

B U'&c vao thO'i hi�n d�i, cac mo h1nh bi�n minh cho khoa

h9c rO'i vao khung hoang, VI khong the giCr vCrng yeu sach truyen thong cua m1nh ve tf nh pho quat va tat yeu dU'Q'C nU'a NhU'ng, neu tri thll'c khoa h9c khong con la bat bien va bat kha xam phc;1m, trai lc;1i, luon co the bl phe phan

Va chinh SU'a, v�y phai Chang no chi con la tuy ti�n Va ng�u J nhien? Mo h1nh khoa h9c hi�n d9i t1m each giai quyet bai

toan khcS: bac bo yeu sach chan ly tuy�t doi, dong thO'i giCr vCrng tf nh hqp ly cua khoa h9c

Kho khan nan giai cua phep quy n�p

Trang doi thuong va nhat la trong khoa hqc, ta thuong dung hai lo�i suy lu�n chu yeu: quy n�p va dien dich Xin thu nhin ba vi d1.1 tieu bieu duoi ciayve suy lu�n quy n�p:

1 Tien de: Tu thuo cha sinh m� cie, t6i thay m�t troi

ffiQC hang ngay Ket lu�n: ngay mai m�t troi ciing se ffiQC.