Hỏi đáp về môi trường

Nh ng quy nh chung... cao giá tr các c nh quan.. Du l ch sinh thái là gì?... Do tác ng c a tia t' ngo i, các phân t' không khí loãng trong t ng b phân hu- thành các ion nh... CFC có tính

H i B o v Thiên nhiên và Môi tr ng Vi t Nam

Tr n Th , Hoàng H i và nhóm các chuyên gia t ng h p

B tài li u

1.Môi tr ng là gì?

2.Môi tr ng có nh ng ch c n ng cơ b n nào?

3.Vì sao nói Môi tr ng trái t là nơi l u tr và cung c p thông tin cho con ng i?

4.B o v môi tr ng là vi c c a ai?

5.Ph i làm gì b o v môi tr ng?

6.Khoa h c môi tr ng là gì?

7.Khoa h c môi tr ng nghiên c u nh ng gì?

8.Môi tr ng và phát tri n kinh t xã h i có quan h nh th nào?

9.Vì sao nói Môi tr ng là ngu n tài nguyên c a con ng i?

16.Suy thoái môi tr ng là gì?

17.Tiêu chu n môi tr ng là gì?

36.Ô nhi m không khí là gì? Vì sao không khí b ô nhi m?

37.Các tác nhân nào gây ô nhi m không khí?

38.M c ô nhi m không khí c bi u th nh th nào?

39.Các khí nhân t o nào gây ô nhi m không khí nguy hi m nh t i v i con ng i và khí quy n trái t?

40.T ng Ozon là gì?

41.Nguyên nhân nào d n n th ng t ng Ozon?

42.M a axit là gì?

43.Vì sao bu i s m, không khí trong thành ph l i b ô nhi m r t n ng?

44.Vì sao không khí trong nhà c ng b ô nhi m?

45.Không khí trong thành ph và làng quê khác nhau nh th nào?

57.N c trên trái t có hình thái nh th nào?

58.N c óng vai trò quan tr ng nh th nào?

59.Các v n môi tr ng liên quan t i tài nguyên n c g m nh ng gì?

60.Tài nguyên n c c a Vi t Nam có phong phú không?

61.Các v n môi tr ng liên quan v i tài nguyên n c c a Vi t Nam g m nh ng

67.N c b ô nhi m kim lo i n ng nh th nào?

68.N c b ô nhi m vi sinh v t nh th nào?

69.N c b ô nhi m b!i thu c b o v th c v t và phân bón hoá h c nh th nào?

77.Vì sao không nên bi n bi n thành thùng rác?

78.Bi n Vi t Nam ng tr c nguy cơ b ô nhi m nh th nào?

89.Trên trái t có bao nhiêu loài sinh v t?

90.Nh ng loài thú m i nào c phát hi n ! Vi t Nam ?

91.Con ng i có gây ra s tuy t ch ng c a các loài trên trái t không?

92.Vì sao trong t nhiên có nhi u loài sinh v t mà v n ph i quan tâm n các loài s p

b tuy t ch ng?

93.Côn trùng có ích hay có h i?

94.B o t n các qu n xã sinh v t là gì?

95.Các khu b o t n c phân lo i nh th nào?

96.Vi t Nam hi n có bao nhiêu V n qu c gia?

97.Vì sao c n xây d ng nh ng khu b o v t nhiên?

98.Gi a các qu n th sinh v t có bao nhiêu m i quan h ?

99.Con ng i tác ng n các h sinh thái t nhiên nh th nào?

100.Sinh h c b o t n là gì?

101.Vì sao ph i tr ng cây gây r%ng? Ph i b o v r%ng?

102.Vì sao r%ng b tàn phá?

103.T i sao nói r%ng là v s& c a loài ng i?

104.Vì sao nói r%ng là v s& c a loài ng i?

105.Tài nguyên là gì? Có nh ng lo i tài nguyên nào?

106.Tài nguyên r%ng g m nh ng gì?

107.Ph i làm gì b o v và phát tri n tài nguyên r%ng Vi t Nam?

108.Tài nguyên khoáng s n là gì?

109.Có nh ng v n môi tr ng gì liên quan n khai thác khoáng s n?

115.Cơ s! tri t h c c a qu n lý môi tr ng là gì?

116.Cơ s! khoa h c - k) thu t - công ngh c a qu n lý môi tr ng là gì?

117.Cơ s! kinh t c a qu n lý môi tr ng là gì?

122.Các công c( kinh t trong qu n lý môi tr ng g m nh ng lo i nào?

123.Thu và phí môi tr ng c quy nh nh th nào?

124.Phí d ch v( môi tr ng là gì?

125.Cota gây ô nhi m là gì?

126.Hi u th nào v ký qu) môi tr ng?

140.Vì sao m*i gia ình ch+ nên có 2 con?

141.Vì sao th ng xuyên ti p xúc v i ami ng l i có h i?

142.Vì sao m a phùn m t chút thì có l i cho s c kho,?

143.Ng'i mùi thơm c a các s n ph m hoá ch t có h i cho s c kho, không?

144.Thu c b o v th c v t gây tác h i n s c kho, nh th nào?

145.Vì sao DDT b c m s' d(ng?

146.Vì sao ch+ d a vào thu c tr% sâu hoá h c không kh ng ch c sâu h i cây

tr ng?

147.Vì sao c n s n xu t rau xanh vô h i?

148.Vì sao có Ngày Th gi i không hút thu c lá?

149.Máy thu hình có nh h !ng t i s c kho, không?

150.T l nh có h i cho s c kho, con ng i không?

151.Vì sao trong thành ph c n có nhi u cây c#, hoa lá?

152.Th nào là ô nhi m th c ph m?

153.Ch t c màu da cam hu- di t môi tr ng ! Vi t Nam nh th nào?

154.Rác có ph i là th b# i, vô giá tr không?

155.Các n c phát tri n thu gom rác nh th nào?

156.Môi tr ng có ph i là m t thùng rác l n không?

157.Rác th i ô th c thu gom nh th nào?

158.Phòng ch ng ô nhi m ch t d,o ph th i nh th nào?

159.Ch t th i c h i là gì?

160.Ch t th i c h i ã c quan tâm nh th nào?

161.Các ch t th i c h i gây ô nhi m môi tr ng theo nh ng con ng nào?

162.Có th dùng n c th i c a thành ph tr c ti p t i ru ng c không?

163.Giáo d(c môi tr ng là gì?

164.Truy n thông môi tr ng là gì?

165.Có th th c hi n truy n thông môi tr ng qua các hình th c nào?

166.Gi i th !ng Global 500 là gì?

167.Vì sao có ngày Môi tr ng Th gi i?

168.Vì sao có chi n d ch Làm s ch Th gi i?

169.Ph( n óng vai trò gì trong vi c b o v môi tr ng?

170.Nông dân gi vai trò gì trong vi c b o v môi tr ng?

171.Các ph ơng ti n giao thông công c ng óng vai trò gì trong b o v môi tr ng?

172.Ph i làm gì b o v môi tr ng ! m*i gia ình, khu dân c và nơi công c ng?

173.Các yêu c u c a m t thành ph sinh thái g m nh ng gì?

174.Xanh hoá nhà tr ng là gì?

175.Công c qu c t là gì? Vi t Nam ã tham gia nh ng công c nào v b o v môi tr ng?

176.Vi t Nam ang xem xét tham gia các Công c Qu c t nào?

177.Nh ng v n môi tr ng b c bách c a Vi t Nam c n c u tiên gi i quy t là

nh ng v n nào?

178.Vi t Nam ã có nh ng s ki n v ho t ng b o v môi tr ng nào?

179.Lu t B o v Môi tr ng hi n hành c a Vi t Nam có nh ng nhi m v( gì, c

Qu c h i thông qua ngày, tháng, n m nào?

184.Quy nh chung c a Nhà n c v khen th !ng, x' ph t trong vi c b o v môi

tr ng nh th nào?

185.Nh ng hành vi nào c coi là hành vi vi ph m hành chính v b o v môi tr ng?

186.Ch t ch UBND t+nh, thành ph tr c thu c Trung ơng có th m quy n x' ph t vi

190.B Lu t hình s n m 1999 c a N c C ng hoà xã h i ch ngh&a Vi t Nam có m y

ch ơng, m y i u v các t i ph m v môi tr ng có hi u l c t% bao gi ?

191.T i gây ô nhi m không khí b x' ph t nh th nào?

192.T i gây ô nhi m ngu n n c b x' ph t nh th nào?

193.T i gây ô nhi m t b x' ph t nh th nào?

194.T i nh p kh u công ngh , máy móc, thi t b , ph th i ho c các ch t không m

b o tiêu chu n b o v môi tr ng b x' ph t nh th nào?

195.T i làm lây lan d ch b nh nguy hi m cho ng i b x' ph t nh th nào?

196.T i làm lây lan d ch b nh nguy hi m cho ng v t, th c v t b x' ph t nh th

"Môi tr ng bao g m các y u t t nhiên và y u t v t ch t nhân t o quan h m t thi t

v i nhau, bao quanh con ng i, có nh h ng t i i s ng, s n xu t, s t n t i, phát tri n c a con ng i và thiên nhiên." (Theo Ði u 1, Lu t B o v Môi tr ng c a Vi t

Nam)

Môi tr ng s ng c a con ng i theo ch c n ng c chia thành các lo i:

• Môi tr ng t nhiên bao g m các nhân t thiên nhiên nh v t lý, hoá h c, sinh

h c, t n t i ngoài ý mu n c a con ng i, nh ng c ng ít nhi u ch u tác ng c a con ng i Ðó là ánh sáng m t tr i, núi sông, bi n c , không khí, ng, th c v t,

t, n c Môi tr ng t nhiên cho ta không khí th!, t xây d ng nhà c'a, tr ng c y, ch n nuôi, cung c p cho con ng i các lo i tài nguyên khoáng

s n c n cho s n xu t, tiêu th( và là nơi ch a ng, ng hoá các ch t th i, cung

c p cho ta c nh p gi i trí, làm cho cu c s ng con ng i thêm phong phú

• Môi tr ng xã h i là t ng th các quan h gi a ng i v i ng i Ðó là nh ng lu t

l , th ch , cam k t, quy nh, c nh ! các c p khác nhau nh : Liên H p

Qu c, Hi p h i các n c, qu c gia, t+nh, huy n, cơ quan, làng xã, h t c, gia

ình, t nhóm, các t ch c tôn giáo, t ch c oàn th , Môi tr ng xã h i nh

h ng ho t ng c a con ng i theo m t khuôn kh nh t nh, t o nên s c

m nh t p th thu n l i cho s phát tri n, làm cho cu c s ng c a con ng i khác

v i các sinh v t khác

• Ngoài ra, ng i ta còn phân bi t khái ni m môi tr ng nhân t o, bao g m t t c các nhân t do con ng i t o nên, làm thành nh ng ti n nghi trong cu c s ng,

nh ôtô, máy bay, nhà !, công s!, các khu v c ô th , công viên nhân t o

Môi tr ng theo ngh&a r ng là t t c các nhân t t nhiên và xã h i c n thi t cho s sinh

s ng, s n xu t c a con ng i, nh tài nguyên thiên nhiên, không khí, t, n c, ánh sáng, c nh quan, quan h xã h i

Môi tr ng theo ngh&a h.p không xét t i tài nguyên thiên nhiên, mà ch+ bao g m các nhân t t nhiên và xã h i tr c ti p liên quan t i ch t l ng cu c s ng con ng i Ví d(: môi tr ng c a h c sinh g m nhà tr ng v i th y giáo, b n bè, n i quy c a tr ng, l p

h c, sân chơi, phòng thí nghi m, v n tr ng, t ch c xã h i nh Ðoàn, Ð i v i các

i u l hay gia ình, h t c, làng xóm v i nh ng quy nh không thành v n, ch+ truy n

mi ng nh ng v n c công nh n, thi hành và các cơ quan hành chính các c p v i lu t pháp, ngh nh, thông t , quy nh

Tóm l i, môi tr ng là t t c nh ng gì có xung quanh ta, cho ta cơ s! s ng và phát tri n

Môi tr ng có nh ng ch c n ng cơ b n nào?

Môi tr ng có các ch c n ng cơ b n sau:

• Môi tr ng là không gian s ng c a con ng i và các loài sinh v t

• Môi tr ng là nơi cung c p tài nguyên c n thi t cho cu c s ng và ho t ng s n

• Môi tr ng là nơi l u tr và cung c p thông tin cho con ng i

Con ng i luôn c n m t kho ng không gian dành cho nhà !, s n xu t l ơng th c và tái

t o môi tr ng Con ng i có th gia t ng không gian s ng c n thi t cho mình b$ng

vi c khai thác và chuy n i ch c n ng s' d(ng c a các lo i không gian khác nh khai hoang, phá r%ng, c i t o các vùng t và n c m i Vi c khai thác quá m c không gian

và các d ng tài nguyên thiên nhiên có th làm cho ch t l ng không gian s ng m t i

kh n ng t ph(c h i

Vì sao nói Môi tr ng trái t là nơi l u tr và cung c p thông tin cho con ng i?

Môi tr ng trái t c coi là nơi l u tr và cung c p thông tin cho con ng i b!i vì chính môi tr ng trái t là nơi:

• Cung c p s ghi chép và l u tr l ch s' a ch t, l ch s' ti n hoá c a v t ch t và sinh v t, l ch s' xu t hi n và phát tri n v n hoá c a loài ng i

• Cung c p các ch+ th không gian và t m th i mang tính ch t báo ng s m các nguy hi m i v i con ng i và sinh v t s ng trên trái t nh các ph n ng sinh

lý c a cơ th s ng tr c khi x y ra các tai bi n thiên nhiên và hi n t ng thiên nhiên c bi t nh bão, ng t, v.v

• L u tr và cung c p cho con ng i s a d ng các ngu n gien, các loài ng

th c v t, các h sinh thái t nhiên và nhân t o, các v, p và c nh quan có giá tr

th m m), tôn giáo và v n hoá khác

B o v môi tr ng là vi c c a ai?

B o v môi tr ng là nh ng ho t ng gi cho môi tr ng trong lành, s ch p, c i thi n môi tr ng, m b o cân b$ng sinh thái, ng n ch n, kh c ph(c các h u qu x u

do con ng i và thiên nhiên gây ra cho môi tr ng, khai thác, s' d(ng h p lý và ti t

ki m tài nguyên thiên nhiên

Nhà n c b o v l i ích qu c gia v tài nguyên và môi tr ng, th ng nh t qu n lý b o

v môi tr ng trong c n c, có chính sách u t , b o v môi tr ng, có trách nhi m

t ch c th c hi n vi c giáo d(c, ào t o, nghiên c u khoa h c và công ngh , ph bi n

ki n th c khoa h c và pháp lu t v b o v môi tr ng Lu t B o v Môi tr ng c a Vi t

Nam ghi rõ trong Ði u 6: "B o v môi tr ng là s nghi p c a toàn dân T ch c, cá nhân ph i có trách nhi m b o v môi tr ng, thi hành pháp lu t v b o v môi tr ng,

có quy n và có trách nhi m phát hi n, t cáo hành vi vi ph m pháp lu t v b o v môi

• Th i d u, m", hoá ch t c h i, ch t phóng x quá gi i h n cho phép, các ch t

th i, xác ng v t, th c v t, vi khu n, siêu vi khu n c h i và gây d ch b nh vào ngu n n c;

• Chôn vùi, th i vào t các ch t c h i quá gi i h n cho phép;

• Khai thác, kinh doanh các lo i th c v t, ng v t quý hi m trong danh m(c quy

"Khoa h c môi tr ng là ngành khoa h c nghiên c u m i quan h và t ơng tác qua l i

gi a con ng i và môi tr ng xung quanh nh m m c ích b o v môi tr ng s ng c a con ng i trên trái t"

Môi tr ng là i t ng nghiên c u c a nhi u ngành khoa h c nh sinh h c, a h c, hoá h c, v.v Tuy nhiên, các ngành khoa h c ó ch+ quan tâm n m t ph n ho c m t thành ph n c a môi tr ng theo ngh&a h.p mà không có m t ngành khoa h c nào ang

có hi n nay i u ki n nghiên c u và gi i quy t m i nhi m v( c a công tác b o v môi

tr ng là qu n lý và b o v ch t l ng các thành ph n môi tr ng s ng c a con ng i

và sinh v t trên trái t

Nh v y, có th xem khoa h c môi tr ng là m t ngành khoa h c c l p, c xây

d ng trên cơ s! tích h p các ki n th c c a các ngành khoa h c ã có cho m t i

t ng chung là môi tr ng s ng bao quanh con ng i v i ph ơng pháp và n i dung nghiên c u c( th

Khoa h c môi tr ng nghiên c u nh ng gì?

Các nghiên c u môi tr ng r t a d ng c phân chia theo nhi u cách khác nhau, có

th chia ra làm 4 lo i ch y u:

• Nghiên c u c i m c a các thành ph n môi tr ng (t nhiên ho c nhân t o) có

nh h !ng ho c ch u nh h !ng con ng i, n c, không khí, t, sinh v t, h

sinh thái, khu công NGHI/P, ÐÔ TH0, NÔNG THÔN V.V 1 ây, khoa h c môi

tr ng t p trung nghiên m i quan h và tác ng qua l i gi a con ng i v i các thành ph n c a môi tr ng s ng

• Nghiên c u công ngh , k) thu t x' lý ô nhi m b o v ch t l ng môi tr ng

s ng c a con ng i

• Nghiên c u t ng h p các bi n pháp qu n lý v khoa h c kinh t , lu t pháp, xã h i nh$m b o v môi tr ng và phát tri n b n v ng trái t, qu c gia, vùng lãnh th , ngành công nghi p

• Nghiên c u v ph ơng pháp nh mô hình hoá, phân tích hoá h c, v t lý, sinh v t ph(c v( cho ba n i dung trên

Môi tr ng và phát tri n kinh t xã h i có quan h nh th nào?

Phát tri n kinh t xã h i là quá trình nâng cao i u ki n s ng v v t ch t và tinh th n c a con ng i qua vi c s n xu t ra c a c i v t ch t, c i ti n quan h xã h i, nâng cao ch t

l ng v n hoá Phát tri n là xu th chung c a t%ng cá nhân và c loài ng i trong quá trình s ng Gi a môi tr ng và s phát tri n có m i quan h h t s c ch t ch2: môi

tr ng là a bàn và i t ng c a s phát tri n, còn phát tri n là nguyên nhân t o nên các bi n i c a môi tr ng

Trong h th ng kinh t xã h i, hàng hoá c di chuy n t% s n xu t, l u thông, phân

ph i và tiêu dùng cùng v i dòng luân chuy n c a nguyên li u, n ng l ng, s n ph m,

ph th i Các thành ph n ó luôn ! tr ng thái t ơng tác v i các thành ph n t nhiên và

xã h i c a h th ng môi tr ng ang t n t i trong a bàn ó Khu v c giao nhau gi a hai h th ng trên là môi tr ng nhân t o

Tác ng c a ho t ng phát tri n n môi tr ng th hi n ! khía c nh có l i là c i t o môi tr ng t nhiên ho c t o ra kinh phí c n thi t cho s c i t o ó, nh ng có th gây

ra ô nhi m môi tr ng t nhiên ho c nhân t o M t khác, môi tr ng t nhiên ng th i

c ng tác ng n s phát tri n kinh t xã h i thông qua vi c làm suy thoái ngu n tài nguyên ang là i t ng c a ho t ng phát tri n ho c gây ra th m ho , thiên tai i

v i các ho t ng kinh t xã h i trong khu v c

! các qu c gia có trình phát tri n kinh t khác nhau có các xu h ng gây ô nhi m môi tr ng khác nhau Ví d(:

• Ô nhi m do d th%a: 20% dân s th gi i ! các n c giàu hi n s' d(ng 80% tài nguyên và n ng l ng c a loài ng i

• Ô nhi m do nghèo ói: nh ng ng i nghèo kh ! các n c nghèo ch+ có con

ng phát tri n duy nh t là khai thác tài nguyên thiên nhiên (r%ng, khoáng s n, nông nghi p, ) Do ó, ngoài 20% s ng i giàu, 80% s dân còn l i ch+ s'

d(ng 20% ph n tài nguyên và n ng l ng c a loài ng i

Mâu thu n gi a môi tr ng và phát tri n trên d n n s xu t hi n các quan ni m ho c các lý thuy t khác nhau v phát tri n:

• Lý thuy t ình ch+ phát tri n là làm cho s t ng tr !ng kinh t b$ng (0) ho c

mang giá tr (-) b o v tài nguyên thiên nhiên c a trái t

• M t s nhà khoa h c khác l i xu t l y b o v ng n ch n s nghiên c u, khai thác tài nguyên thiên nhiên

• N m 1992 các nhà môi tr ng ã a ra quan ni m phát tri n b n v ng, ó là

phát tri n trong m c duy trì ch t l ng môi tr ng, gi cân b$ng gi a môi

tr ng và phát tri n

Vì sao nói "Môi tr ng là ngu n tài nguyên c a con ng i"?

Môi tr ng là nơi con ng i khai thác ngu n v t li u và n ng l ng c n thi t cho ho t

ng s n xu t và cu c s ng nh t, n c, không khí, khoáng s n và các d ng n ng

l ng nh g*, c i, n ng, gió, Các s n ph m công, nông, lâm, ng nghi p và v n hoá,

du l ch c a con ng i u b t ngu n t% các d ng v t ch t t n t i trên trái t và không gian bao quanh trái t

Các ngu n n ng l ng, v t li u, thông tin sau m*i l n s' d(ng c tu n hoàn quay tr!

l i d ng ban u c g i là tài nguyên tái t o Ví d( nh n c ng t, t, sinh v t, v.v

là lo i tài nguyên mà sau m t chu trình s' d(ng s2 tr! l i d ng ban u

Trái l i, các ngu n n ng l ng, v t li u, thông tin b m t mát, bi n i ho c suy thoái không tr! l i d ng ban u thì c g i là tài nguyên không tái t o Ví d( nh tài

nguyên khoáng s n, gien di truy n Tài nguyên khoáng s n sau khi khai thác t% m#, s2

c ch bi n thành các v t li u c a con ng i, do ó s2 c n ki t theo th i gian Tài nguyên gen di truy n c a các loài sinh v t quý hi m, có th m t i cùng v i s khai thác quá m c và các thay i v môi tr ng s ng

V i s phát tri n c a khoa h c k) thu t, con ng i ngày càng t ng c ng khai thác các

d ng tài nguyên m i và gia t ng s l ng khai thác, t o ra các d ng s n ph m m i có tác ng m nh m2 t i ch t l ng môi tr ng s ng

Kh ng ho ng môi tr ng là gì ?

Hi n nay, th gi i ang ng tr c 5 cu c kh ng ho ng l n là: dân s , l ơng th c,

n ng l ng, tài nguyên và sinh thái N m cu c kh ng ho ng này u liên quan ch t ch2

v i môi tr ng và làm cho ch t l ng cu c s ng c a con ng i có nguy cơ suy gi m Nguyên nhân gây nên các cu c kh ng ho ng là do s bùng n dân s và các y u t phát sinh t% s gia t ng dân s Do ó, xu t hi n m t khái ni m m i là kh ng ho ng môi

tr ng

"Kh ng ho ng môi tr ng là các suy thoái v ch t l ng môi tr ng s ng trên quy mô toàn c u, e do cu c s ng c a loài ng i trên trái t"

Sau ây là nh ng bi u hi n c a kh ng ho ng môi tr ng:

• Ô nhi m không khí (b(i, SO2, CO2 v.v ) v t tiêu chu n cho phép t i các ô th , khu công nghi p

• Hi u ng nhà kính ang gia t ng làm bi n i khí h u toàn c u

• R%ng ang suy gi m v s l ng và suy thoái v ch t l ng

• S ch ng loài ng th c v t b tiêu di t ang gia t ng

• Rác th i, ch t th i ang gia t ng v s l ng và m c c h i

Công ngh môi tr ng là gì ?

"Công ngh môi tr ng là t ng h p các bi n pháp v t lý, hoá h c, sinh h c nh m ng n

ng a và x lý các ch t c h i phát sinh t quá trình s n xu t và ho t ng c a con

ng i Công ngh môi tr ng bao g m các tri th c d i d ng nguyên lý, quy trình và các thi t b k thu t th c hi n nguyên lý và quy trình ó"

Trong quá trình phát tri n kinh t xã h i, con ng i tác ng vào tài nguyên, bi n chúng thành các s n ph m c n thi t s' d(ng trong ho t ng s ng Vi c này không tránh kh#i

ph i th i b# các ch t c h i vào môi tr ng, làm cho môi tr ng ngày càng ô nhi m 1 CÁC CÁC N34C PHÁT TRI5N, v n u t cho công ngh x' lý ch t th i chi m t% 10 - 40% t ng v n u t s n xu t Vi c u t các công ngh này tuy cao nh ng v n nh# hơn kinh phí c n thi t khi c n ph(c h i môi tr ng ã b ô nhi m

Công ngh s ch là gì?

"Công ngh s ch là quy trình công ngh ho!c gi i pháp k thu t không gây ô nhi"m môi

tr ng, th i ho!c phát ra m c th p nh t ch t gây ô nhi"m môi tr ng"

Có th áp d(ng công ngh s ch i v i các quy trình s n xu t trong b t k6 ngành công nghi p nào và b t k6 s n ph m công nghi p nào Ð i v i các quá trình s n xu t, công ngh s ch nh$m gi m thi u các tác ng môi tr ng và an toàn c a các s n ph m trong

su t chu trình s ng c a s n ph m, b o toàn nguyên li u, n c, n ng l ng, lo i b# các nguyên li u c h i, nguy hi m, gi m c tính c a các khí th i, ch t th i ngay t% khâu

u c a quy trình s n xu t

S n xu t s ch hơn là gì?

"S n xu t s ch hơn là c i ti n liên t c quá trình s n xu t công nghi p, s n ph#m và d ch

v gi m s d ng tài nguyên thiên nhiên, phòng ng a t i ngu n ô nhi"m không khí,

n c và t, và gi m phát sinh ch t th i t i ngu n, gi m thi u r i ro cho con ng i và môi tr ng"

• Ð i v i quá trình s n xu t: S n xu t s ch hơn bao g m ti t ki m nguyên v t li u,

n ng l ng, lo i tr% các nguyên li u c, gi m l ng và c c a các dòng th i

tr c khi i ra kh#i quá trình s n xu t

• Ð i v i s n ph m: S n xu t s ch hơn làm gi m nh h !ng trong toàn b vòng

i c a s n ph m t% khâu ch bi n nguyên li u n khâu th i b# cu i cùng

S c môi tr ng là gì?

Theo Lu t B o v Môi tr ng c a Vi t Nam:

"S c môi tr ng là các tai bi n ho!c r i ro x y ra trong quá trình ho t ng c a con

ng i ho!c bi n i b t th ng c a thiên nhiên, gây suy thoái môi tr ng nghiêm tr ng"

xu t, kinh doanh, công trình kinh t , khoa h c, k) thu t, v n hoá, xã h i, an ninh,

qu c phòng;

c S c trong tìm ki m, th m ò, khai thác và v n chuy n khoáng s n, d u khí, s p

h m lò, ph(t d u, tràn d u, v" ng ng d n d u, d n khí, m tàu, s c t i cơ s! l c hoá d u và các cơ s! công nghi p khác;

d S c trong lò ph n ng h t nhân, nhà máy i n nguyên t', nhà máy s n xu t, tái ch nhiên li u h t nhân, kho ch a ch t phóng x

Ô nhi m môi tr ng là gì?

Theo Lu t B o v Môi tr ng c a Vi t Nam:

"Ô nhi"m môi tr ng là s làm thay i tính ch t c a môi tr ng, vi ph m Tiêu chu#n môi tr ng"

Trên th gi i, ô nhi m môi tr ng c hi u là vi c chuy n các ch t th i ho c n ng

l ng vào môi tr ng n m c có kh n ng gây h i n s c kho, con ng i, n s phát tri n sinh v t ho c làm suy gi m ch t l ng môi tr ng Các tác nhân ô nhi m bao

g m các ch t th i ! d ng khí (khí th i), l#ng (n c th i), r n (ch t th i r n) ch a hoá

ch t ho c tác nhân v t lý, sinh h c và các d ng n ng l ng nh nhi t , b c x

Tuy nhiên, môi tr ng ch+ c coi là b ô nhi m n u trong ó hàm l ng, n ng ho c

c ng các tác nhân trên t n m c có kh n ng tác ng x u n con ng i, sinh

v t và v t li u

Suy thoái môi tr ng là gì?

"Suy thoái môi tr ng là s làm thay i ch t l ng và s l ng c a thành ph n môi

tr ng, gây nh h ng x u cho i s ng c a con ng i và thiên nhiên"

Trong ó, thành ph n môi tr ng c hi u là các y u t t o thành môi tr ng: không khí, n c, t, âm thanh, ánh sáng, lòng t, núi, r%ng, sông, h bi n, sinh v t, các h sinh thái, các khu dân c , khu s n xu t, khu b o t n thiên nhiên, c nh quan thiên nhiên, danh lam th ng c nh, di tích l ch s' và các hình thái v t ch t khác

Tiêu chu n môi tr ng là gì?

Theo Lu t B o v Môi tr ng c a Vi t Nam:

"Tiêu chu#n môi tr ng là nh ng chu#n m c, gi i h n cho phép, c quy nh dùng làm c n c qu n lý môi tr ng"

Vì v y, tiêu chu n môi tr ng có quan h m t thi t v i s phát tri n b n v ng c a m*i

qu c gia H th ng tiêu chu n môi tr ng là m t công trình khoa h c liên ngành, nó

ph n ánh trình khoa h c, công ngh , t ch c qu n lý và ti m l c kinh t - xã h i có tính n d báo phát tri n Cơ c u c a h th ng tiêu chu n môi tr ng bao g m các nhóm chính sau:

1 Nh ng quy nh chung

2 Tiêu chu n n c, bao g m n c m t n i a, n c ng m, n c bi n và ven

bi n, n c th i v.v

3 Tiêu chu n không khí, bao g m khói b(i, khí th i (các ch t th i) v.v

4 Tiêu chu n liên quan n b o v t canh tác, s' d(ng phân bón trong s n xu t nông nghi p

5 Tiêu chu n v b o v th c v t, s' d(ng thu c tr% sâu, di t c#

6 Tiêu chu n liên quan n b o v các ngu n gen, ng th c v t, a d ng sinh

N m 1993, T ch c Tiêu chu n qu c t (ISO) b t u xây d ng m t b các tiêu chu n

qu c t v Qu n lý môi tr ng g i là ISO 14000 B tiêu chu n này g m 3 nhóm chính:

• Nhóm ki m toán và ánh giá môi tr ng

Ho t ng phát tri n kinh t - xã h i ! ây có lo i mang tính kinh t - xã h i c a qu c gia, c a m t a ph ơng l n, ho c m t ngành kinh t v n hóa quan tr ng (lu t l , chính sách qu c gia, nh ng ch ơng trình qu c gia v phát tri n kinh t - xã h i, k ho ch qu c gia dài h n), có lo i mang tính kinh t - xã h i vi mô nh án xây d ng công trình xây

d ng cơ b n, quy ho ch phát tri n, sơ s' d(ng m t d ng ho c nhi u d ng tài

nguyên thiên nhiên t i m t a ph ơng nh# Tuy nhiên, m t ho t ng có ý ngh&a vi mô

i v i c p qu c gia, nh ng có th có ý ngh&a v& mô i v i xí nghi p Ho t ng vi mô

nh ng c t ch c m t cách ph bi n trên a bàn r ng có khi l i mang ý ngh&a v& mô Tác ng n môi tr ng có th t t ho c x u, có l i ho c có h i nh ng vi c ánh giá tác ng môi tr ng s2 giúp nh ng nhà ra quy t nh ch ng l a ch n nh ng ph ơng

án kh thi và t i u v kinh t và k) thu t trong b t c m t k ho ch phát tri n kinh t -

xã h i nào

Kinh t môi tr ng là gì?

"Kinh t môi tr ng là công c kinh t c s d ng nghiên c u môi tr ng và i u

ó c$ng có ngh%a là trong tính toán kinh t ph i xét n các v n môi tr ng"

Các v n này n$m gi a kinh t và các h t nhiên nên r t ph c t p, do ó có th coi kinh t môi tr ng là m t ngành ph( trung gian gi a các ngành khoa h c t nhiên và khoa h c xã h i Nh ng i m c n ghi nh khi xem xét kinh t môi tr ng:

• Tài nguyên không tái t o nh d u m#, than á, khí t có th b c n ki t Do ó, con ng i ph i tìm tài nguyên thay th ho c tìm công ngh s' d(ng các lo i n ng

l ng c coi là v&nh c'u (n ng l ng gió, n ng l ng m t tr i, n ng l ng thu- tri u, v.v )

• Con ng i có th ki m soát c kh n ng ph(c h i tài nguyên tái t o và kh

n ng h p th( c a môi tr ng

• Nâng cao trách nhi m i v i thiên nhiên (vai trò qu n lý môi tr ng)

• Tìm cách ki m soát dân s

An ninh môi tr ng là gì?

"An ninh môi tr ng là tr ng thái mà m t h th ng môi tr ng có kh n ng m b o i u

ki n s ng an toàn cho con ng i trong h th ng ó"

M t h th ng môi tr ng b m t an ninh có th do các nguyên nhân t nhiên (thiên tai)

ho c do các ho t ng c a con ng i (khai thác c n ki t tài nguyên thiên nhiên, th i

ch t c vào môi tr ng gây ô nhi m, suy thoái môi tr ng, suy gi m a d ng sinh

h c, ) ho c ph i h p tác ng c a c hai nguyên nhân trên Tr ng thái an ninh c a riêng phân h sinh thái t nhiên c g i là an ninh sinh thái, do ó an ninh sinh thái là

m t khía c nh c a an ninh môi tr ng

Tai bi n môi tr ng là gì?

"Tai bi n môi tr ng là quá trình gây m t n nh trong h th ng môi tr ng"

Ðó là m t quá trình gây h i v n hành trong h th ng môi tr ng g m 3 giai o n:

• Giai o n nguy cơ (hay hi m ho ): Các y u t gây h i t n t i trong h th ng,

nh ng ch a phát tri n gây m t n nh

• Giai o n phát tri n: Các y u t tai bi n t p trung l i, gia t ng, t o tr ng thái m t

n nh nh ng ch a v t qua ng "ng an toàn c a h th ng môi tr ng

• Giai o n s c môi tr ng: Quá trình v t qua ng "ng an toàn, gây thi t h i cho con ng i v s c kho,, tính m ng, tài s n, Nh ng s c gây thi t h i l n

c g i là tai ho , l n hơn n a c g i là th m ho môi tr ng

Quan tr c môi tr ng là gì?

"Quan tr&c môi tr ng là vi c theo dõi th ng xuyên ch t l ng môi tr ng v i các

tr ng tâm, tr ng i m h p lý nh m ph c v các ho t ng b o v môi tr ng và phát tri n b n v ng"

Các m(c tiêu c( th c a quan tr c môi tr ng g m:

• Cung c p các ánh giá v di n bi n ch t l ng môi tr ng trên quy mô qu c gia, ph(c v( vi c xây d ng báo cáo hi n tr ng môi tr ng

• Cung c p các ánh giá v di n bi n ch t l ng môi tr ng c a t%ng vùng tr ng

i m c quan tr c ph(c v( các yêu c u t c th i c a các c p qu n lý nhà

n c v b o v môi tr ng

• C nh báo k p th i các di n bi n b t th ng hay các nguy cơ ô nhi m, suy thoái môi tr ng

• Xây d ng cơ s! d li u v ch t l ng môi tr ng ph(c v( vi c l u tr , cung c p

và trao i thông tin trong ph m vi qu c gia và qu c t

S c ép môi tr ng là gì?

Tr c khi th c hi n m t d án phát tri n, ng i ta th ng ph i chú ý n s c ép môi

tr ng "S c ép môi tr ng là nh ng khó kh n, tr ng i do môi tr ng (t nhiên, kinh t ,

xã h i) tác ng lên d án phát tri n"

S c ép môi tr ng là y u t n$m ngoài c a d án và hoàn toàn không c mong i

x y ra khi tri n khai d án Có th phân lo i s c ép môi tr ng thành hai lo i nh sau:

• S c ép môi tr ng "n m trong" kh n ng kh c ph(c c a d án Ví d(: Thi u

n c, thi u m t b$ng xây d ng, cơ ch hành chính c a a ph ơng ch a phù

h p, h t ng cơ s! ch a phát tri n, ô nhi m môi tr ng i m du l ch N u t ng

c ng u t và h p tác v i a ph ơng s2 giúp cho vi c kh c ph(c các s c ép này

• S c ép môi tr ng "n m ngoài" kh n ng kh c ph(c c a d án Ví d(: Ch

khí h u th i ti t, tai bi n môi tr ng, i u ki n sinh thái c h i, cơ c u i u hành

c a a ph ơng không hi u qu V i lo i s c ép này, t thân kh n ng c a d

án không th kh c ph(c c, c n có m t ch ơng trình r ng l n hơn h* tr Do

ó, d án c n ph i thích nghi, ch u ng ho c ph i thay i

Nh v y, có th nh n th y s phân lo i s c ép môi tr ng ph( thu c hoàn toàn vào

n ng l c, quy mô c a d án M t y u t môi tr ng có th là s c ép môi tr ng "n$m ngoài" kh n ng kh c ph(c c a d án này nh ng l i "n$m trong" trong kh n ng kh c ph(c c a d án khác có n ng l c và quy mô l n hơn Phân lo i nh v y s2 thu n l i hơn trong vi c ánh giá nhanh tính kh thi c a d án và giúp cho vi c tìm ki m các gi i pháp h n ch , kh c ph(c các s c ép môi tr ng m t cách hi u qu nh t

Vì sao nói con ng i c ng là m t ngu n ô nhi m?

Con ng i s ng trên Trái t ch y u s' d(ng không khí, n c và th c ph m nuôi

d "ng cơ th M*i ng i l n m t ngày hít vào 100 lít không khí và th! ra l ng khí

cacbonic c ng nhi u nh v y Khí cacbonic là khí th i, t( l i nhi u m t ch* s2 làm v n (c không khí trong phòng, gây khó ch u N u bu i t i i ng óng kín c'a phòng, khí cacbonic s2 v n (c kh p phòng B!i v y bu i sáng ng d y ph i m! c'a không khí

l u thông, phòng ! m i s ch

Khi ng i ta n các th c c b sung dinh d "ng, s2 th i ra c n bã Ch t c n bã

(phân và n c ti u) xu t hi n ! môi tr ng sinh ho t n u không c x' lý t t s2 gây ô nhi m môi tr ng, gây h i cho s c kho, con ng i (nh gây b nh giun sán)

Trong quá trình thay i t bào trong cơ th con ng i th ng to ra nhi t l ng và mùi

v Mùi v c a cơ th m*i ng i khác nhau, trong ó có m t mùi r t n ng kích thích h

th n kinh kh u giác, ó là mùi hôi nách Ðây c ng là m t ngu n ô nhi m c a cơ th con

ng i

Trong sinh ho t hàng ngày, cơ th con ng i luôn luôn to nhi t i u ti t cân b$ng nhi t cơ th Nhi t l ng này to ra môi tr ng xung quanh nên chúng ta không th y

nh h !ng x u c a hi n t ng này Ví d( trong m t toa xe óng kín c'a ch t ních

ng i, nhi t s2 cao d n và nh ng ng i bên trong s2 c m th y khó ch u, vì nhi t

l ng to ra t% cơ th ng i ã làm t ng nhi t trong xe

Cơ th chúng ta là m t ngu n ô nhi m Nêu v n này ra có th có m t s ng i ch a

nh n th c c Nh ng chúng ta s2 phát hi n ra i u này khi t p trung m t s ông

ng i trong m t môi tr ng nh# h.p B!i v y, chúng ta không nh ng c n phòng ng%a ô nhi m công nghi p mà còn c n phòng ng%a cơ th gây ô nhi m, nh h !ng tr c ti p t i

s c kho, chúng ta

Th nào là s phát tri n b n v ng?

Có th nói r$ng m i v n v môi tr ng u b t ngu n t% phát tri n Nh ng con ng i

c ng nh t t c m i sinh v t khác không th ình ch+ ti n hoá và ng%ng s phát tri n

c a mình Con ng gi i quy t mâu thu n gi a môi tr ng và phát tri n là ph i

ch p nh n phát tri n, nh ng gi sao cho phát tri n không tác ng m t cách tiêu c c t i môi tr ng Do ó, n m 1987 U- ban Môi tr ng và Phát tri n c a Liên H p Qu c ã

a ra khái ni m Phát tri n b n v ng:

"Phát tri n b n v ng là s phát tri n nh m tho mãn các nhu c u hi n t i c a con ng i

nh ng không t n h i t i s tho mãn các nhu c u c a th h t ơng lai"

Ð xây d ng m t xã h i phát tri n b n v ng, Ch ơng trình Môi tr ng Liên H p Qu c

th là tác ng tích c c ho c tiêu c c Các tác ng tích c c có th g m:

b o t n các di n tích t nhiên quan tr ng, phát tri n các Khu B o t n và V n

Qu c gia

cho vi c làm s ch môi tr ng thông qua ki m soát ch t l ng không khí, n c,

t, ô nhi m ti ng n, th i rác và các v n môi tr ng khác thông qua các

ch ơng trình quy ho ch c nh quan, thi t k xây d ng và duy tu b o d "ng các công trình ki n trúc

cao giá tr các c nh quan

ng sá, h th ng c p thoát n c, x' lý ch t th i, thông tin liên l c có th c

c i thi n thông qua ho t ng du l ch

vi c trao i và h c t p v i du khách

Du l ch tác ng tiêu c c n môi tr ng nh th nào?

th( n c nhi u, th m chí tiêu hao ngu n n c sinh ho t hơn c nhu c u n c sinh ho t c a a ph ơng

hàng thì n c th i s2 ng m xu ng b n n c ng m ho c các thu- v c lân c n (sông, h , bi n), làm lan truy n nhi u lo i d ch b nh nh giun sán, ng ru t,

b nh ngoài da, b nh m t ho c làm ô nhi m các thu- v c gây h i cho c nh quan

và nuôi tr ng th y s n

• Rác th i: V t rác th i b%a bãi là v n chung c a m i khu du l ch Ðây là

nguyên nhân gây m t c nh quan, m t v sinh, nh h !ng n s c kho, c ng

ng và n y sinh xung t xã h i

• Ô nhi m không khí: Tuy c coi là ngành "công nghi p không khói", nh ng du

l ch có th gây ô nhi m khí thông qua phát x khí th i ng cơ xe máy và tàu

thuy n, c bi t là ! các tr ng i m và tr(c giao thông chính, gây h i cho cây c i,

ng v t hoang d i và các công trình xây d ng b$ng á vôi và bê tông

lãng phí

gây phi n hà cho c dân a ph ơng và các du khách khác k c ng v t hoang

d i

nhà hàng có ki n trúc x u xí thô k ch, v t li u p lát không phù h p, b trí các

d ch v( thi u khoa h c, s' d(ng quá nhi u ph ơng ti n qu ng cáo nh t là các

ph ơng ti n x u xí, dây i n, c t i n tràn lan, b o d "ng kém i v i các công trình xây d ng và c nh quan Phát tri n du l ch h*n n, pha t p, l n x n là m t trong nh ng ho t ng gây suy thoái môi tr ng t h i nh t

• Làm nhi u lo n sinh thái: Vi c phát tri n ho t ng du l ch thi u ki m soát có

th tác ng lên t (xói mòn, tr t l!), làm bi n ng các nơi c trú, e do các loài ng th c v t hoang d i (ti ng n, s n b t, cung ng th t thú r%ng, thú nh i bông, côn trùng ) Xây d ng ng giao thông và khu c m tr i gây c n tr! ng

v t hoang d i di chuy n tìm m i, k t ôi ho c sinh s n, phá ho i r n san hô do khai thác m u v t, cá c nh ho c neo u tàu thuy n

Du l ch sinh thái là gì?

N m 1991, ã xu t hi n khái ni m v Du l ch sinh thái "Du l ch sinh thái là lo i hình du

l ch di n ra trong các vùng có h sinh thái t nhiên còn b o t n khá t t nh$m m(c tiêu nghiên c u, chiêm ng "ng, th !ng th c phong c nh, ng th c v t c ng nh các giá

tr v n hoá hi n h u" (Boo, 1991)

Nh ng g n ây, ng i ta cho r$ng n i dung c n b n c a Du l ch sinh thái là t p trung

vào m c trách nhi m c a con ng i i v i môi tr ng Quan i m th( ng cho r$ng Du l ch sinh thái là du l ch h n ch t i a các suy thoái môi tr ng do du l ch t o ra,

là s ng n ng%a các tác ng tiêu c c lên sinh thái, v n hoá và th m m) Quan i m

ch ng cho r$ng Du l ch sinh thái còn ph i óng góp vào qu n lý b n v ng môi tr ng lãnh th du l ch và ph i quan tâm n quy n l i c a nhân dân a ph ơng Do ó, ng i

ta ã a ra m t khái ni m m i t ơng i y hơn:

"Du l ch sinh thái là du l ch có trách nhi m v i các khu thiên nhiên là nơi b o t n môi

tr ng và c i thi n phúc l i cho nhân dân a ph ơng"

Du l ch b n v ng là gì?

"Du l ch b n v ng là vi c áp ng các nhu c u hi n t i c a du khách và vùng dùng du

l ch mà v'n b o m nh ng kh n ng áp ng nhu c u cho các th h t ơng lai"

Du l ch b n v ng òi h#i ph i qu n lý t t c các d ng tài nguyên theo cách nào ó chúng ta có th áp ng các nhu c u kinh t , xã h i và th m m) trong khi v n duy trì

c b n s c v n hoá, các quá trình sinh thái cơ b n, a d ng sinh h c và các h m

b o s s ng

M(c tiêu c a Du l ch b n v ng là:

• Phát tri n, gia t ng s óng góp c a du l ch vào kinh t và môi tr ng

• C i thi n tính công b$ng xã h i trong phát tri n

• C i thi n ch t l ng cu c s ng c a c ng ng b n a

• Ðáp ng cao nhu c u c a du khách

• Duy trì ch t l ng môi tr ng

Khí quy n trái t hình thành nh th nào?

Khí quy n là l p v# ngoài c a trái t v i ranh gi i d i là b m t thu- quy n, th ch quy n và ranh gi i trên là kho ng không gi a các hành tinh Khí quy n trái t c hình thành do s thoát hơi n c, các ch t khí t% thu- quy n và th ch quy n

Th i k6 u, khí quy n ch y u g m hơi n c, amoniac, metan, các lo i khí trơ và

hydro D i tác d(ng phân hu- c a tia sáng m t tr i hơi n c b phân hu- thành oxy và hydro Oxy t o ra tác ng v i amoniac và metan t o ra khí nitơ và cácboníc Quá trình

ti p di n, m t l ng hidro nh m t vào kho ng không v tr(, khí quy n còn l i ch y u

là hơi n c, nitơ, cácboníc, m t ít oxy Th c v t xu t hi n trên trái t cùng v i quá

trình quang h p ã t o nên m t l ng l n oxy và làm gi m áng k n ng CO2 trong khí quy n S phát tri n m nh m2 c a ng th c v t trên trái t cùng v i s gia t ng bài ti t, phân hu- xác ch t ng th c v t, phân hu- y m khí c a vi sinh v t ã làm cho

n ng khí N2 trong khí quy n t ng lên nhanh chóng, t t i thành ph n khí quy n

hi n nay

Khí quy n có m y l p?

Khí quy n trái t có c u trúc phân l p v i các t ng c tr ng t% d i lên trên nh sau:

T ng i l u, t ng bình l u, t ng trung gian, t ng i n ly

• T ng i l u là t ng th p nh t c a khí quy n, ! ó luôn có chuy n ng i l u

c a kh i không khí b nung t% m t t, thành ph n khí khá ng nh t Ranh gi i trên c a t ng i l u trong kho ng 7 - 8 km ! hai c c và 16 - 18 km ! vùng xích

o T ng i l u là nơi t p trung nhi u nh t hơi n c, b(i và các hi n t ng th i

ti t chính nh mây, m a, tuy t, m a á, bão v.v

• T ng bình l u n$m trên t ng i l u v i ranh gi i trên dao ng trong kho ng cao 50 km Không khí t ng bình l u loãng hơn, ít ch a b(i và các hi n t ng th i

ti t 1 Ð8 CAO KHO9NG 25 KM TRONG T:NG BÌNH l u t n t i m t l p không khí giàu khí Ozon (O3) th ng c g i là t ng Ozon

• Bên trên t ng bình l u cho n cao 80 km c g i là t ng trung gian Nhi t

t ng này gi m d n theo cao

• T% cao 80 km n 500 km g i là t ng nhi t, ! ây nhi t ban ngày th ng

r t cao, nh ng ban êm xu ng th p

• T% cao 500 km tr! lên c g i là t ng i n ly Do tác ng c a tia t' ngo i, các phân t' không khí loãng trong t ng b phân hu- thành các ion nh nh He+,

H+, O++ T ng i n ly là nơi xu t hi n c c quang và ph n x các sóng ng n vô tuy n Gi i h n bên ngoài c a khí quy n r t khó xác nh, thông th ng ng i ta

c nh vào kho ng t% 1000 - 2000 kilômét

C u trúc t ng c a khí quy n c hình thành do k t qu c a l c h p d n và ngu n phát sinh khí t% b m t trái t, có tác ng to l n trong vi c b o v và duy trì s s ng trái

t

Thành ph n khí quy n g m nh ng gì ?

Thành ph n khí quy n trái t khá n nh theo ph ơng n$m ngang và phân d theo

ph ơng th7ng ng Ph n l n kh i l ng 5.1015 t n c a toàn b khí quy n t p trung !

t ng i l u và bình l u Thành ph n khí quy n trái t g m ch y u là Nitơ, Oxy, hơi

n c, CO2, H2, O3, NH4, các khí trơ

Trong t ng i l u, thành ph n các ch t khí ch y u t ơng i n nh, nh ng n ng

CO2 và hơi n c dao ng m nh L ng hơi n c thay i theo th i ti t khí h u, t% 4%

th tích vào mùa nóng m t i 0,4 % khi mùa khô l nh Trong không khí t ng i l u

th ng có m t l ng nh t nh khí SO2 và b(i

Trong t ng bình l u luôn t n t i m t quá trình hình thành và phá hu- khí ozon, d n t i

vi c xu t hi n m t l p ozon m#ng v i chi u dày trong i u ki n m t không khí bình

th ng kho ng vài ch(c x ngtimet L p khí này có tác d(ng ng n các tia t' ngo i chi u

xu ng b m t trái t Hi n nay, do ho t ng c a con ng i, l p khí ozon có xu h !ng m#ng d n, có th e do t i s s ng c a con ng i và sinh v t trên trái t

Hi u ng nhà kính là gì?

Nhi t b m t trái t c t o nên do s cân b$ng gi a n ng l ng m t tr i n b

m t trái t và n ng l ng b c x c a trái t vào kho ng không gian gi a các hành tinh N ng l ng m t tr i ch y u là các tia sóng ng n d dàng xuyên qua c'a s khí

quy n Trong khi ó, b c x c a trái t v i nhi t b m t trung bình +16oC là sóng dài có n ng l ng th p, d dàng b khí quy n gi l i Các tác nhân gây ra s h p th(

b c x sóng dài trong khí quy n là khí CO2, b(i, hơi n c, khí mêtan, khí CFC v.v

"K t qu c a s c a s trao i không cân b ng v n ng l ng gi a trái t v i không gian xung quanh, d'n n s gia t ng nhi t c a khí quy n trái t Hi n t ng này di"n ra theo cơ ch t ơng t nh nhà kính tr ng cây và c g i là Hi u ng nhà kính"

S gia t ng tiêu th( nhiên li u hoá th ch c a loài ng i ang làm cho n ng khí CO2

c a khí quy n t ng lên S gia t ng khí CO2 và các khí nhà kính kháctrong khí quy n trái t làm nhi t trái t t ng lên Theo tính toán c a các nhà khoa h c, khi n ng

CO2 trong khí quy n t ng g p ôi, thì nhi t b m t trái t t ng lên kho ng 3oC Các

s li u nghiên c u cho th y nhi t trái t ã t ng 0,5oC trong kho ng th i gian t%

1885 n 1940 do thay i c a n ng CO2 trong khí quy n t% 0,027% n 0,035%

D báo, n u không có bi n pháp kh c ph(c hi u ng nhà kính, nhi t trái t s2 t ng lên 1,5 - 4,5oC vào n m 2050

Vai trò gây nên hi u ng nhà kính c a các ch t khí c x p theo th t sau: CO2 => CFC => CH4 => O3 =>NO2 S gia t ng nhi t trái t do hi u ng nhà kính có tác

ng m nh m2 t i nhi u m t c a môi tr ng trái t

• Nhi t trái t t ng s2 làm tan b ng và dâng cao m c n c bi n Nh v y,

nhi u vùng s n xu t l ơng th c trù phú, các khu ông dân c , các ng b$ng

l n, nhi u o th p s2 b chìm d i n c bi n

• S nóng lên c a trái t làm thay i i u ki n s ng bình th ng c a các sinh v t trên trái t M t s loài sinh v t thích nghi v i i u ki n m i s2 thu n l i phát tri n Trong khi ó nhi u loài b thu h.p v di n tích ho c b tiêu di t

• Khí h u trái t s2 b bi n i sâu s c, các i khí h u có xu h ng thay i

Toàn b i u ki n s ng c a t t c các qu c gia b xáo ng Ho t ng s n xu t nông nghi p, lâm nghi p, thu- h i s n b nh h !ng nghiêm tr ng

• Nhi u lo i b nh t t m i i v i con ng i xu t hi n, các lo i d ch b nh lan tràn,

s c kho, c a con ng i b suy gi m

Bi n i khí h u là gì?

"Bi n i khí h u trái t là s thay i c a h th ng khí h u g m khí quy n, thu( quy n,

sinh quy n, th ch quy n hi n t i và trong t ơng lai b i các nguyên nhân t nhiên và nhân t o"

Nguyên nhân chính làm bi n i khí h u trái t là do s gia t ng các ho t ng t o ra các ch t th i khí nhà kính, các ho t ng khai thác quá m c các b h p th( và b ch a khí nhà kính nh sinh kh i, r%ng, các h sinh thái bi n, ven b và t li n khác

Các bi u hi n c a s bi n i khí h u trái t g m:

• S nóng lên c a khí quy n và trái t nói chung

• S thay i thành ph n và ch t l ng khí quy n có h i cho môi tr ng s ng c a con ng i và các sinh v t trên trái t

• S dâng cao m c n c bi n do tan b ng d n t i s ng p úng c a các vùng t

th p, các o nh# trên bi n

• S di chuy n c a các i khí h u t n t i hàng nghìn n m trên các vùng khác

nhau c a trái t d n t i nguy cơ e do s s ng c a các loài sinh v t, các h sinh thái và ho t ng c a con ng i

• S thay i c ng ho t ng c a quá trình hoàn l u khí quy n, chu trình tu n hoàn n c trong t nhiên và các chu trình sinh a hoá khác

• S thay i n ng su t sinh h c c a các h sinh thái, ch t l ng và thành ph n

c a thu- quy n, sinh quy n, các a quy n

Các qu c gia trên th gi i ã h p t i New York ngày 9/5/1992 và ã thông qua Công

c Khung v Bi n i khí h u c a Liên H p Qu c Công c này t ra m(c tiêu n

nh các n ng khí quy n ! m c có th ng n ng%a c s can thi p c a con ng i

i v i h th ng khí h u M c ph i t n$m trong m t khung th i gian các h sinh thái thích nghi m t cách t nhiên v i s thay i khí h u, b o m vi c s n xu t l ơng

th c không b e do và t o kh n ng cho s phát tri n kinh t ti n tri n m t cách b n

v ng

Ô nhi m không khí là gì? Vì sao không khí b ô nhi m?

"Ô nhi"m không khí là s có m!t m t ch t l ho!c m t s bi n i quan tr ng trong

thành ph n không khí, làm cho không khí không s ch ho!c gây ra s to mùi, có mùi khó ch u, gi m t m nhìn xa (do b i)"

Có r t nhi u ngu n gây ô nhi m không khí Có th chia ra thành ngu n t nhiên và

ngu n nhân t o

a Ngu n t nhiên:

• Núi l'a: Núi l'a phun ra nh ng nham th ch nóng và nhi u khói b(i giàu sunfua, mêtan và nh ng lo i khí khác Không khí ch a b(i lan to i r t xa vì nó c phun lên r t cao

• Cháy r%ng: Các ám cháy r%ng và ng c# b!i các quá trình t nhiên x y ra do

s m ch p, c sát gi a th m th c v t khô nh tre, c# Các ám cháy này th ng lan truy n r ng, phát th i nhi u b(i và khí

• Bão b(i gây nên do gió m nh và bão, m a bào mòn t sa m c, t tr ng và gió

th i tung lên thành b(i N c bi n b c hơi và cùng v i sóng bi n tung b t mang theo b(i mu i lan truy n vào không khí

• Các quá trình phân hu-, th i r a xác ng, th c v t t nhiên c ng phát th i nhi u

ch t khí, các ph n ng hoá h c gi a nh ng khí t nhiên hình thành các khí

sunfua, nitrit, các lo i mu i v.v Các lo i b(i, khí này u gây ô nhi m không khí

b Ngu n nhân t o:

Ngu n gây ô nhi m nhân t o r t a d ng, nh ng ch y u là do ho t ng công nghi p,

t cháy nhiên li u hoá th ch và ho t ng c a các ph ơng ti n giao thông Ngu n ô nhi m công nghi p do hai quá trình s n xu t gây ra:

• Quá trình t nhiên li u th i ra r t nhi u khí c i qua các ng khói c a các nhà máy vào không khí

• Do b c hơi, rò r+, th t thoát trên dây chuy n s n xu t s n ph m và trên các

ng ng d n t i Ngu n th i c a quá trình s n xu t này c ng có th c hút

và th i ra ngoài b$ng h th ng thông gió

Các ngành công nghi p ch y u gây ô nhi m không khí bao g m: nhi t i n; v t li u xây

d ng; hoá ch t và phân bón; d t và gi y; luy n kim; th c ph m; Các xí nghi p cơ khí; Các nhà máy thu c ngành công nghi p nh.; Giao thông v n t i; bên c nh ó ph i k

n sinh ho t c a con ng i

Các tác nhân nào gây ô nhi m không khí?

Các ch t và tác nhân gây ô nhi m không khí g m:

• Các lo i oxit nh : nitơ oxit (NO, NO2), nitơ ioxit (NO2), SO2, CO, H2S và các lo i khí halogen (clo, brom, iôt)

• Các h p ch t flo

• Các ch t t ng h p (ête, benzen)

• Các ch t lơ l'ng (b(i r n, b(i l#ng, b(i vi sinh v t), nitrat, sunfat, các phân t'

cacbon, sol khí, mu i, khói, s ơng mù, ph n hoa

• Các lo i b(i n ng, b(i t, á, b(i kim lo i nh ng, chì, s t, k2m, niken, thi c,

Tác nhân ô nhi m c chia làm hai lo i: sơ c p và th c p Sunfua ioxit sinh ra do

t cháy than ó là tác nhân ô nhi m sơ c p Nó tác ng tr c ti p t i b ph n ti p

nh n Sau ó, khí này l i liên k t v i ôxy và n c c a không khí s ch t o thành axit sunfuric (H2SO4) rơi xu ng t cùng v i n c m a, làm thay i pH c a t và c a thu-

v c, tác ng x u t i nhi u th c v t, ng v t và vi sinh v t Nh v y, m a axit là tác nhân ô nhi m th c p c t o thành do s k t h p SO2 v i n c C ng có nh ng

tr ng h p, các tác nhân không gây ô nhi m, liên k t quang hoá v i nhau t o thành tác nhân ô nhi m th c p m i, gây tác ng x u Cơ th sinh v t ph n ng i v i các tác nhân ô nhi m ph( thu c vào n ng ô nhi m và th i gian tác ng

M c ô nhi m không khí c bi u th nh th nào?

Cơ quan B o v môi tr ng c a M) bi u th ô nhi m không khí b$ng ch+ s chu n ô nhi m (PSI), theo ng "ng an toàn và nguy hi m i v i s c kho, c a ng i PSI là m t ch+ s thu c khi tính t i nhi u ch+ s ô nhi m, ví d( t ng các h t lơ l'ng, SO2,CO, O3,

NO2 c tính theo µ g/m3/gi ho c trong 1 ngày

• N u PSI t% 0-49 là không khí có ch t l ng t t

• N u PSI t% 50-100 là trung bình, không nh h !ng t i s c kho, c a ng i

• N u PSI t% 100-199 là không t t

• N u PSI t% 200-299 là r t không t t

• N u PSI t% 300-399 là nguy hi m, làm phát sinh m t s b nh

• N u PSI trên 400 là r t nguy hi m, có th gây ch t ng i

D a vào ch+ s PSI, mà nh ng ng i có tu i và s c kho, khác nhau s2 c thông báo tr c và gi m các ho t ng ngoài tr i

Các khí nhân t o nào gây ô nhi m không khí nguy hi m nh t i v i con ng i và khí quy n trái t?

Các khí nhân t o nguy hi m nh t i v i s c kho, con ng i và khí quy n trái t ã

c bi t n g m: Cacbon ioxit (CO2); Dioxit Sunfua (SO2).; Cacbon monoxit (CO); Nitơ oxit (N2O); Clorofluorocacbon (còn g i là CFC) và Mêtan (CH4)

1 Cácbon ioxit (CO 2 ): CO2 v i hàm l ng 0,03% trong khí quy n là nguyên li u cho quá trình quang h p s n xu t n ng su t sinh h c sơ c p ! cây xanh Thông th ng,

l ng CO2 s n sinh m t cách t nhiên cân b$ng v i l ng CO2 c s' d(ng cho

quang h p Hai lo i ho t ng c a con ng i là t nhiên li u hoá th ch và phá r%ng ã làm cho quá trình trên m t cân b$ng, có tác ng x u t i khí h u toàn c u

2 Ðioxit Sunfua (SO 2 ): Ðioxit sunfua (SO2) là ch t gây ô nhi m không khí có n ng

th p trong khí quy n, t p trung ch y u ! t ng i l u Dioxit sunfua sinh ra do núi l'a phun, do t nhiên li u than, d u, khí t, sinh kh i th c v t, qu ng sunfua,.v.v SO2 r t

c h i i v i s c kho, c a ng i và sinh v t, gây ra các b nh v ph i khí ph qu n

SO2 trong không khí khi g p oxy và n c t o thành axit, t p trung trong n c m a gây

ra hi n t ng m a axit

hoá th ch nh than, d u và m t s ch t h u cơ khác Khí th i t% các ng cơ xe máy là ngu n gây ô nhi m CO ch y u ! các thành ph Hàng n m trên toàn c u s n sinh

kho ng 600 tri u t n CO CO không c v i th c v t vì cây xanh có th chuy n hoá CO

=> CO2 và s' d(ng nó trong quá trình quang h p Vì v y, th m th c v t c xem là tác nhân t nhiên có tác d(ng làm gi m ô nhi m CO Khi con ng i ! trong không khí

có n ng CO kho ng 250 ppm s2 b t' vong

4 Nitơ oxit (N 2 O): N2O là lo i khí gây hi u ng nhà kính, c sinh ra trong quá trình

t các nhiên li u hoá th ch Hàm l ng c a nó ang t ng d n trên ph m vi toàn c u, hàng n m kho ng t% 0,2 -,3% M t l ng nh# N2O khác xâm nh p vào khí quy n do k t

qu c a quá trình nitrat hoá các lo i phân bón h u cơ và vô cơ N2O xâm nh p vào

không khí s2 không thay i d ng trong th i gian dài, ch+ khi t t i nh ng t ng trên c a khí quy n nó m i tác ng m t cách ch m ch p v i nguyên t' oxy

5 Clorofluorocacbon (vi t t&t là CFC): CFC là nh ng hoá ch t do con ng i t ng h p s' d(ng trong nhi u ngành công nghi p và t% ó xâm nh p vào khí quy n CFC 11

ho c CFCl3 ho c CFCl2 ho c CF2Cl2 (còn g i là freon 12 ho c F12) là nh ng ch t thông d(ng c a CFC M t l ng nh# CFC khác là CHC1F2 (ho c F22), CCl4 và CF4 c ng xâm

nh p vào khí quy n C hai h p ch t CFC 11 và CFC 12 ho c freon u là nh ng h p

ch t có ý ngh&a kinh t cao, vi c s n xu t và s' d(ng chúng ã t ng lên r t nhanh trong hai th p k- v%a qua Chúng t n t i c ! d ng sol khí và không sol khí D ng sol khí

th ng làm t n h i t ng ôzôn, do ó là s báo ng v môi tr ng, nh ng d ng không sol khí thì v n ti p t(c s n xu t và ngày càng t ng v s l ng CFC có tính n nh cao

và không b phân hu- Khi CFC t t i th ng t ng khí quy n chúng s2 c các tia

c c tím phân hu- T c phân hu- CFC s2 r t nhanh n u t ng ôzôn b t n th ơng và các b c x c c tím t i c nh ng t ng khí quy n th p hơn

6 Mêtan (CH 4 ): Mêtan là m t lo i khí gây hi u ng nhà kính Nó c sinh ra t% các quá trình sinh h c, nh s men hoá ng ru t c a ng v t có gu c, c%u và nh ng

ng v t khác, s phân gi i k; khí ! t ng p n c, ru ng lúa, cháy r%ng và t nhiên

li u hoá th ch CH4 thúc y s ôxy hoá hơi n c ! t ng bình l u S gia t ng hơi

n c gây hi u ng nhà kính m nh hơn nhi u so v i hi u ng tr c ti p c a CH4 Hi n nay hàng n m khí quy n thu nh n kho ng t% 400 n 765x1012g CH4

T ng Ozon là gì?

Khí Ozon g m 3 nguyên t' oxy (03) T ng bình l u n$m trên t ng i l u v i ranh gi i trên dao ng trong kho ng cao 50 km 1 Ð8 CAO KHO9NG 25 KM TRONG T:NG bình l u t n t i m t l p không khí giàu khí Ozon (O3) th ng c g i là t ng Ozon Hàm l ng khí Ozon trong không khí r t th p, chi m m t ph n tri u, ch+ ! cao 25 -

30 km, khí Ozon m i m c hơn (chi m t+ l 1/100.000 trong khí quy n) Ng i ta g i

t ng khí quy n ! cao này là t ng Ozon

N u t ng Ozon b th ng, m t l ng l n tia t' ngo i s2 chi u th7ng xu ng Trái t Con

ng i s ng trên Trái t s2 m c b nh ung th da, th c v t không ch u n i nhi u tia t' ngo i chi u vào s2 b m t d n kh n ng mi n d ch, các sinh v t d i bi n b t n th ơng

và ch t d n B!i v y các n c trên th gi i u r t lo s tr c hi n t ng th ng t ng Ozon

Nguyên nhân nào d n n th ng t ng Ozon?

Tháng 10 n m 1985, các nhà khoa h c Anh phát hi n th y t ng khí ozon trên không trung Nam c c xu t hi n m t "l* th ng" r t l n, b$ng di n tích n c M) N m 1987, các nhà khoa h c Ð c l i phát hi n t ng khí ozon ! vùng tr i B c c c có hi n t ng m#ng

d n, có ngh&a là ch7ng bao lâu n a t ng ozon ! B c c c c ng s2 b th ng Tin này

nhanh chóng c truy n kh p th gi i và làm ch n ng d lu n

Các nhà khoa h c u cho r$ng, nguyên nhân này có liên quan t i vi c s n xu t và s' d(ng t l nh trên th gi i S! d& t l nh có th làm l nh và b o qu n th c ph m c lâu là vì trong h th ng ng d n khép kín phía sau t l nh có ch a lo i dung d ch freon

th l#ng (th ng g i là "gas") Nh có dung d ch hoá h c này t l nh m i làm l nh

c Dung d ch freon có th bay hơi thành th khí Khi chuy n sang th khí, freon b c th7ng lên t ng ozon trong khí quy n Trái t và phá v" k t c u t ng này, làm gi m n ng khí ozon

Không nh ng t l nh, máy l nh c n dùng n freon mà trong dung d ch gi t t y, bình

c u ho c ng s' d(ng freon và các ch t thu c d ng freon Trong quá trình s n xu t và s' d(ng các hoá ch t ó không tránh kh#i th t thoát m t l ng l n hoát ch t d ng freon

b c hơi bay lên phá hu- t ng ozon Qua ó chúng ta th y r$ng, t ng zon b th ng chính

là do các ch t khí thu c d ng freon gây ra, các hoá ch t ó không t có trong thiên

nhiên mà do con ng i t o ra Rõ ràng, con ng i là th ph m làm th ng t ng ozon, e

do s c kho, c a chính mình,

S m ng%ng s n xu t và s' d(ng các hoá ch t d ng freon là bi n pháp h u hi u nh t

c u t ng ozon Nhi u h i th o qu c t ã bàn tính các bi n pháp kh c ph(c nguy cơ

th ng r ng t ng ozon 112 n c thu c kh i C ng ng Châu Âu (EEC) ã nh t trí n

cu i th k- này s2 ch m d t s n xu t và s' d(ng các hoá ch t thu c d ng freon Vì v y các nhà khoa h c ang nghiên c u s n xu t lo i hoá ch t khác thay th các hoá ch t !

d ng freon, ng th i s2 chuy n giao công ngh s n xu t cho các n c ang phát tri n

Có nh v y, vi c ng%ng s n xu t freon m i tr! thành hi n th c Mu n t c yêu c u thi t th c này, không ch+ riêng m t vài n c mà c th gi i u ph i c g ng thì m i có

th b o v c t ng ozon c a Trái t

M a axit là gì?

M a axit c phát hi n ra u tiên n m 1948 t i Thu; Ði n Nguyên nhân là vì con

ng i t nhi u than á, d u m# Trong than á và d u m# th ng ch a m t l ng l u hu6nh, còn trong không khí l i r t nhi u khí nitơ Trong quá trình t có th sinh ra các khí Sunfua ioxit (SO2), Nitơ ioxit (NO2) Các khí này hoà tan v i hơi n c trong không khí t o thành các h t axit sunfuaric (H2SO4), axit nitơric (HNO3) Khi tr i m a, các h t axit này tan l n vào n c m a, làm pH c a n c m a gi m N u n c m a có

pH d i 5,6 c g i là m a axit Do có chua khá l n, n c m a có th hoà tan

c m t s b(i kim lo i và ôxit kim lo i có trong không khí nh ôxit chì, làm cho n c

m a tr! nên c hơn i v i cây c i, v t nuôi và con ng i

M a axit nh h !ng x u t i các thu- v c (ao, h ) Các dòng ch y do m a axit vào

h , ao s2 làm pH c a h , ao gi m i nhanh chóng, các sinh v t trong h , ao suy y u

ho c ch t hoàn toàn H , ao tr! thành các thu- v c ch t

M a axit nh h !ng x u t i t do n c m a ng m xu ng t làm t ng chua c a

t, hoà tan các nguyên t trong t c n thi t cho cây nh canxi (Ca), Magiê (Mg), làm suy thoái t, cây c i kém phát tri n Lá cây g p m a axit s2 b "cháy" l m ch m, m m s2 ch t khô, làm cho kh n ng quang h p c a cây gi m, cho n ng su t th p

M a axit còn phá hu- các v t li u làm b$ng kim lo i nh s t, ng, k2m, làm gi m tu i

th các công trình xây d ng

Vì sao bu i s m, không khí trong thành ph l i b ô nhi m r t n ng?

X a nay chúng ta th ng nghe nói "không khí bu i s m trong lành nh t" và m i ng i dân thành ph th ng t p luy n, ch y nh y, ho t ng th d(c th thao vào sáng s m hàng ngày Nh ng g n ây, các nhà khoa h c l i c nh t+nh r$ng ! nh ng thành ph có ngành công nghi p và giao thông v n t i phát tri n, không khí bu i s m không nh ng trong lành mà còn b ô nhi m r t n ng

Vì sao các nhà khoa h c l i a ra k t lu n trái ng c v i nh n nh lâu nay c a nhi u

ng i ?

M c trong lành c a không khí c quy t nh b!i thành ph n các ch t trong không khí, nh t là nh ng ch t c h i i v i cơ th con ng i Ban ngày, ánh n ng m t tr i làm nhi t không khí t ng cao, khói th i c a các nhà máy, xe c và b(i t cát do các

lo i xe cu n lên bay l'ng lơ trong không khí Ð n khi m t tr i l n, nhi t không khí

gi m d n Qua m t êm, m t t mát d n, nhi t l ng to vào không trung cách m t t

m y tr m mét hình thành t ng không khí trên nóng d i l nh, gi ng nh chi c n i áp

xu ng m t t Lúc này khói th i c a các nhà máy không th b c lên cao to vào

t ng mây mà ch+ lu n qu n ! g n m t t v i n ng m*i lúc m t m c N u lúc này trên m t t l ng gió, ô nhi m không khí s2 càng t ng

Vì th , các nhà khoa h c khuyên dân c các thành ph công nghi p nên chuy n th i

gian t p th d(c và rèn luy n cơ th t% sáng s m sang kho ng 10 gi sáng và 3 gi chi u là thích h p nh t

Vì sao không khí trong nhà c ng b ô nhi m?

Hi n nay nhi u gia ình ! n c ta v n dùng than làm ch t t B p than th i ra m t

l ng khí cacbonic khá l n, nh ng dù dùng b p ga ho c b p d u trong nhà c ng không tránh c vi c th i ra khí cacbonic Ngoài ra, trong quá trình xào n u th c n s2 b c ra các h t ch t d u m" làm ô nhi m không khí trong b p M t khác, i u ki n s ng hi n nay ! các thành ph còn ch t ch i, cơ th con ng i luôn to ra khí cacbonic và m hôi,

ch a k nh ng ng i hút thu c lá th i ra m t l ng l n khói thu c làm ô nhi m không khí trong nhà ! Nh ng nơi n ào ho c giá rét, ng i ta l i th ng óng kín c'a s (

ch ng n và ch ng rét) khi n các lo i khí c h i không thoát ra ngoài c

Nh ng dùng m i s' d(ng trong các gia ình nh th m nilon, gi y dán t ng,

nh a, v.v c ng em theo vào phòng ! các ch t ô nhi m nh toluen, metylbenzen,

formal ehyt, Nh ng hoá ch t này u r t có h i i v i s c kh#e con ng i

N u trong nhà có nuôi chó, mèo và tr ng nhi u hoa, cây c nh s2 làm t ng thêm l ng khí cacbonic và mùi hôi trong phòng ! B(i và các t p ch t khí k trên luôn bay lơ l'ng trong không khí kèm theo các lo i vi trùng, d& nhiên s2 nh h !ng không t t t i s c

kh#e con ng i

Mu n gi i quy t v n ô nhi m không khí trong nhà !, c n m! nhi u c'a s thông khí,

th ng xuyên quét d n lau chùi nhà c'a, làm v sinh cá nhân u n và không nên nuôi ng v t trong phòng !

Không khí trong thành ph và làng quê khác nhau nh th nào?

Vào mùa hè, khi i t% thành ph v làng quê, ta c m th y không khí ! hai vùng khác nhau r t rõ r t Nh ng ng i th ng s ng ! thôn quê c ng r t t hào v không khí

trong lành nơi mình c trú Các nhà khoa h c ã nghiên c u và ch+ ra nh ng khác nhau

cơ b n trong không khí hai vùng là:

nông thôn, b!i vì trong thành ph m t dân cao, trao i hàng hoá nhi u, s n xu t và xây d ng phát tri n, t o ra l ng rác l n, phân tán, khó thu gom k p th i, gây ô nhi m môi tr ng Ng i t% các vùng khác nhau qua l i nhi u, mang m m b nh t% nhi u nơi

n Không khí l u thông kém vì v ng nhà cao t ng, c ng t o cơ h i cho vi trùng gây

b nh t p trung và t n t i lâu hơn

! nông thôn, m t dân, l u l ng ng i và hàng hoá qua l i u th p, nên ch t th i

ít, ch y u là ch t h u cơ, m t lo i rác th i có th dùng làm phân bón ru ng Nông thôn

ng i th a, nhi u cây xanh t o c m giác t ơi mát, d ch u, l i có kh n ng ti t ra c

nh ng ch t kháng khu n th c v t, nên l ng vi trùng gây b nh trong không khí c ng ít hơn

Th hai: Nhi t không khí thành ph cao hơn ! nông thôn, còn m l i th p hơn

Vào mùa hè, nhi t không khí thành ph có th cao hơn các vùng nông thôn t% 2 n

60C, nhi t t i nh ng b m t ph g ch, bê tông cao hơn nhi t không khí t% 5 n

80C Ðó là do ! thành ph không khí l u thông kém, làm gi m s phân tán nhi t Nhi u

xe máy, ô tô i l i, nhi u nhà máy, xí nghi p s n xu t dùng lò t, th i nhi u nhi t vào không khí G ch, bê tông, ng nh a h p th( b c x m t tr i r t t t, nóng lên và to nhi t vào không khí M t n c ao h l i ít, t b ph g ch, nh a, bê tông không cho

n c trong t b c hơi, v%a không tiêu hao c nhi t, v%a làm không khí khô hơn

! nông thôn, ng c l i, không khí không b che ch n nên l u thông t t hơn Các ngu n

th i nhi t nhân t o nh ! thành ph ít hơn nhi u Cây c i l i nhi u, t o m t l p ph t t

ch n không cho ánh sáng m t tr i tr c ti p t nóng t và còn tiêu th( m t ph n n ng

l ng m t tr i cho quang h p M t t và m t n c u b c hơi t t, tiêu th( b t n ng

l ng t% ánh n ng m t tr i

Th ba: Không khí thành ph nhi u b(i b n hơn không khí nông thôn do trong thành

ph t p trung nhi u nhà máy xí nghi p, th i nhi u khói, b(i, khí c Vi c xây d ng, ào

t, chuyên ch! v t li u di n ra th ng xuyên, rác th i không d n k p, là ngu n t o ra b(i b n áng k Trên ng ph xe máy, ô tô th ng xuyên i l i, nghi n v(n t cát

và cu n b(i bay lên Không khí khô nóng, làm cho b(i lơ l'ng nhi u và lâu hơn B m t thành ph không b$ng ph7ng, nhi u nhà cao th p khác nhau, c ng d t o các vùng gió xoáy, cu n b(i bay lên

Th t : Trong thành ph , ng cơ ô tô, xe máy, các ho t ng s n xu t, buôn bán, gi i

trí t o ra nhi u ti ng n Thành ph l i không có nhi u các d i cây xanh c n ti ng n, mà ch+ có nhi u nhà xây, bê tông, làm cho sóng âm d i i, d i l i, h*n n và khó ch u hơn

Th n m: Không khí thành ph , nh t là nh ng vùng công nghi p và giao thông phát

tri n, th ng có ch a r t nhi u khí c h i nh ôxit c a l u hu6nh, nitơ, cacbon, chì Các ch t này có tác ng x u t i s c kho, con ng i và môi tr ng gây nên các b nh phát sinh t% ô nhi m không khí

Tóm l i, không khí thành ph th ng b ô nhi m n ng n hơn nhi u so v i không khí nông thôn, do ó không có l i cho tâm lý và s c kho, con ng i Nhi u qu c gia trên

th gi i ã và ang u t nhi u công s c và ti n c a cho vi c nghiên c u tìm ra nh ng

gi i pháp kh c ph(c hi n tr ng ô nhi m môi tr ng n ng n t i các thành ph l n Tuy nhiên v n v n ch a th gi i quy t ngay c Nh ng ng i ang s ng trong các thành ph , ô th ông dân c n hi u rõ nh ng nh c i m c a môi tr ng nơi ây,

t có bi n pháp b o v và tham gia vào s nghi p b o v môi tr ng chung c a c

Ð t có c u trúc hình thái r t c tr ng, xem xét m t ph u di n t có th th y s phân

t ng c u trúc t% trên xu ng d i nh sau:

• T ng th m m(c và r c# c phân hu- ! m c khác nhau

• T ng mùn th ng có m u th m hơn, t p trung các ch t h u cơ và dinh d "ng

c a t

• T ng r'a trôi do m t ph n v t ch t b r'a trôi xu ng t ng d i

• T ng tích t( ch a các ch t hoà tan và h t sét b r'a trôi t% t ng trên

• T ng á m b bi n i ít nhi u nh ng v n gi c c u t o c a á

• T ng á g c ch a b phong hoá ho c bi n i

M*i m t lo i t phát sinh trên m*i lo i á, trong i u ki n th i ti t và khí h u t ơng t nhau u có cùng m t ki u c u trúc ph u di n và dày

Thành ph n khoáng c a t bao g m ba lo i chính là khoáng vô cơ, khoáng h u cơ và

ch t h u cơ Khoáng vô cơ là các m nh khoáng v t ho c á v" v(n ã và ang b phân hu- thành các khoáng v t th sinh Ch t h u cơ là xác ch t c a ng th c v t ã và ang b phân hu- b!i qu n th vi sinh v t trong t Khoáng h u cơ ch y u là mu i humat do ch t h u cơ sau khi phân hu- t o thành Ngoài các lo i trên, n c, không khí, các sinh v t và keo sét tác ng t ơng h* v i nhau t o thành m t h th ng t ơng tác các vòng tu n hoàn c a các nguyên t dinh d "ng nitơ, phôtpho, v.v

Các nguyên t hoá h c trong t t n t i d i d ng h p ch t vô cơ, h u cơ có hàm

l ng bi n ng và ph( thu c vào quá trình hình thành t Thành ph n hoá h c c a

t và á m ! giai o n u c a quá trình hình thành t có quan h ch t ch2 v i

nhau V sau, thành ph n hoá h c c a t ph( thu c nhi u vào s phát tri n c a t, các quá trình hoá, lý, sinh h c trong t và tác ng c a con ng i

S hình thành t là m t quá trình lâu dài và ph c t p, có th chia các quá trình hình thành t thành ba nhóm: Quá trình phong hoá, quá trình tích lu) và bi n i ch t h u

cơ trong t, quá trình di chuy n khoáng ch t và v t li u h u cơ trong t Tham gia vào

s hình thành t có các y u t : Ðá g c, sinh v t, ch khí h u, a hình, th i gian Các y u t trên t ơng tác ph c t p v i nhau t o nên s a d ng c a các lo i t trên b

m t th ch quy n Bên c nh quá trình hình thành t, a hình b m t trái t còn ch u s tác ng ph c t p c a nhi u hi n t ng t nhiên khác nh ng t, núi l'a, nâng cao

và s(t lún b m t, tác ng c a n c m a, dòng ch y, sóng bi n, gió, b ng hà và ho t

ng c a con ng i

Các nguyên t hoá h c và sinh v t trong t c phân chia nh th nào?

Theo hàm l ng và nhu c u dinh d "ng i v i cây tr ng, các nguyên t hoá h c c a

t c chia thành ba nhóm:

• Nguyên t a l ng: O, Si, Al, Fe, Ca, Mg, K, P, S, N, C, H

• Nguyên t vi l ng: Mn, Zn, Cu, B, Mo, Co.v.v

• Vi khu n trong t có nhi u nhóm nh nhóm phân hu- hy rat cacbon, nhóm

chuy n hoá nitơ, nhóm vi khu n l u hu6nh, s t, mangan, phôtpho v.v

Vi sinh v t t có nhi m v( phân gi i xác ng, th c v t, tích lu) ch t dinh d "ng t% môi

tr ng xung quanh Ð ng v t t g m giun t, ti u túc, nhuy n th và ng v t có

x ơng tham gia tích c c vào quá trình phân hu- xác ng th c v t, ào x i t, t o i u

ki n cho không khí, n c và vi sinh v t th c hi n quá trình phân hu- ch t h u cơ, giúp cho th c v t b c cao d dàng l y c ch t dinh d "ng t% t

Tài nguyên t là gì?

Ð t là m t d ng tài nguyên v t li u c a con ng i Ð t có hai ngh&a: t ai là nơi !, xây

d ng cơ s! h t ng c a con ng i và th nh "ng là m t b$ng s n xu t nông lâm nghi p

• Ð t theo ngh&a th nh "ng là v t th thiên nhiên có c u t o c l p lâu i, hình thành do k t qu c a nhi u y u t : á g c, ng th c v t, khí h u, a hình và

th i gian Thành ph n c u t o c a t g m các h t khoáng chi m 40%, h p ch t humic 5%, không khí 20% và n c 35%

• Giá tr tài nguyên t c o b$ng s l ng di n tích (ha, km2) và phì (

m u m" thích h p cho tr ng cây công nghi p và l ơng th c)

Tài nguyên t c a th gi i theo th ng kê nh sau:

T ng di n tích 14.777 tri u ha, v i 1.527 tri u ha t óng b ng và 13.251 tri u ha t không ph b ng Trong ó, 12% t ng di n tích là t canh tác, 24% là ng c#, 32% là

t r%ng và 32% là t c trú, m l y Di n tích t có kh n ng canh tác là 3.200 tri u

ha, hi n m i khai thác hơn 1.500 tri u ha T- tr ng t ang canh tác trên t có kh

n ng canh tác ! các n c phát tri n là 70%; ! các n c ang phát tri n là 36%

Tài nguyên t c a th gi i hi n ang b suy thoái nghiêm tr ng do xói mòn, r'a trôi, b c

m u, nhi m m n, nhi m phèn và ô nhi m t, bi n i khí h u Hi n nay 10% t có

ti m n ng nông nghi p b sa m c hoá

Ð t là m t h sinh thái hoàn ch+nh nên th ng b ô nhi m b!i các ho t ng cu con

ng i Ô nhi m t có th phân lo i theo ngu n g c phát sinh thành ô nhi m do ch t

th i công nghi p, ch t th i sinh ho t, ch t th i c a các ho t ng nông nghi p, ô nhi m

n c và không khí t% các khu dân c t p trung Các tác nhân gây ô nhi m có th phân

lo i thành tác nhân hoá h c, sinh h c và v t lý

• Không có c# d i, t tơi x p m b o cho h r phát tri n

Do ó, mu n t ng phì nhiêu c a t và thu c n ng su t cao, n nh, c n ph i tác

ng ng th i các y u t i v i i s ng cây tr ng Có th dùng các bi n pháp nh thu- l i, k) thu t làm t, phân bón, ch canh tác, c i t o t

Th nào là ô nhi m môi tr ng t?

"Ô nhi"m môi tr ng t c xem là t t c các hi n t ng làm nhi"m b#n môi tr ng

t b i các ch t ô nhi"m"

Ng i ta có th phân lo i t b ô nhi m theo các ngu n g c phát sinh ho c theo các tác nhân gây ô nhi m N u theo ngu n g c phát sinh có:

• Ô nhi m t do các ch t th i sinh ho t

• Ô nhi m t do ch t th i công nghi p

• Ô nhi m t do ho t ng nông nghi p

Tuy nhiên, môi tr ng t có nh ng c thù và m t s tác nhân gây ô nhi m có th

cùng m t ngu n g c nh ng l i gây tác ng b t l i r t khác bi t Do ó, ng i ta còn phân lo i ô nhi m t theo các tác nhân gây ô nhi m:

• Ô nhi m t do tác nhân hoá h c: Bao g m phân bón N, P (d l ng phân bón trong t), thu c tr% sâu (clo h u cơ, DDT, lindan, aldrin, photpho h u cơ v.v.),

ch t th i công nghi p và sinh ho t (kim lo i n ng, ki m, axit v.v )

• Ô nhi m t do tác nhân sinh h c: Tr c khu n l;, th ơng hàn, các lo i ký sinh trùng (giun, sán v.v )

• Ô nhi m t do tác nhân v t lý: Nhi t ( nh h !ng n t c phân hu- ch t

th i c a sinh v t), ch t phóng x (U ran, Thori, Sr90, I131, Cs137)

Ch t ô nhi m n v i t qua nhi u u vào, nh ng u ra thì r t ít Ð u vào có nhi u vì

ch t ô nhi m có th t% trên tr i rơi xu ng, t% n c ch y vào, do con ng i tr c ti p

"t ng" cho t, mà c ng có th không m i mà n

Ð u ra r t ít vì nhi u ch t ô nhi m sau khi th m vào t s2 l u l i trong ó Hi n t ng

này khác xa v i hi n t ng ô nhi m n c sông, ! ây ch+ c n ch t ô nhi m ng%ng xâm

nh p thì kh n ng t v n ng c a không khí và n c s2 nhanh chóng t ng kh ch t ô nhi m ra kh#i chúng Ð t không có kh n ng này, n u thành ph n ch t ô nhi m quá nhi u, con ng i mu n kh' ô nhi m cho t s2 g p r t nhi u khó kh n và t n nhi u công s c

Các h th ng s n xu t tác ng n môi tr ng t nh th nào?

Dân s trên trái t t ng lên, òi h#i l ng l ơng th c, th c ph m ngày càng nhi u và con ng i ph i áp d(ng nh ng ph ơng pháp t ng m c s n xu t và c ng khai thác phì c a t Nh ng bi n pháp ph bi n nh t là:

• T ng c ng s' d(ng các ch t hoá h c trong nông, lâm nghi p nh phân bón, thu c tr% sâu, thu c di t c#

• S' d(ng các ch t t ng c ng sinh tr !ng có l i cho vi c thu ho ch

• S' d(ng công c( và k) thu t hi n i

• M! r ng m ng l i t i tiêu

T t c các bi n pháp này u tác ng m nh n h sinh thái và môi tr ng t:

• Làm o l n cân b$ng sinh thái do s' d(ng thu c tr% sâu

• Làm ô nhi m môi tr ng t do s' d(ng thu c tr% sâu

• Làm m t cân b$ng dinh d "ng

• Làm xói mòn và thoái hoá t

• Phá hu- c u trúc c a t và các t ch c sinh h c c a chúng do s' d(ng các thi t

b , máy móc n ng

• Làm m n hoá hay chua phèn do ch t i tiêu không h p lý

Ð t ! các khu v c công nghi p và ô th b ô nhi m nh th nào?

Quá trình phát tri n công nghi p và ô th c ng nh h !ng n các tính ch t v t lý và hoá h c c a t Nh ng tác ng v v t lý nh xói mòn, nén ch t t và phá hu- c u trúc t do các ho t ng xây d ng, s n xu t và khai thác m# Các ch t th i r n, l#ng và khí u có tác ng n t Các ch t th i có th c tích lu) trong t trong th i gian dài gây ra nguy cơ ti m tàng i v i môi tr ng

Ng i ta phân chia các ch t th i gây ô nhi m t làm 4 nhóm: Ch t th i xây d ng, ch t

th i kim lo i, ch t th i khí, ch t th i hoá h c và h u cơ

• Ch t th i xây d ng nh g ch, ngói, thu- tinh, ng nh a, dây cáp, bê tông, trong

t r t khó b phân hu-

• Ch t th i kim lo i, c bi t là các kim lo i n ng nh Chì, K2m, Ð ng, Ni ken,

Cadimi th ng có nhi u ! các khu khai thác m#, các khu công nghi p Các kim

lo i này tích lu) trong t và thâm nh p vào cơ th theo chu*i th c n và n c

u ng, nh h !ng nghiêm tr ng t i s c kho,

• Các ch t th i khí và phóng x phát ra ch y u t% các nhà máy nhi t i n, các khu

v c khai thác than, các khu v c nhà máy i n nguyên t', có kh n ng tích lu) cao trong các lo i t giàu khoáng sét và ch t mùn

• Các ch t th i gây ô nhi m t ! m c l n là các ch t t y r'a, phân bón, thu c

b o v th c v t, thu c nhu m, m u v2, công nghi p s n xu t pin, thu c da, công nghi p s n xu t hoá ch t Nhi u lo i ch t h u cơ n t% n c c ng, rãnh thành

ph , n c th i công nghi p c s' d(ng làm ngu n n c t i trong s n xu t

c ng là tác nhân gây ô nhi m t

c v m t xã h i và có tính kh thi M t trong nh ng công c( ch ng hoang m c hoá

là vi c tr ng cây c i và các loài th c v t khác có th gi n c và duy trì c ch t

l ng t Ð u tranh v i hoang m c hoá, các Chính ph ph i:

• Th c hi n các k ho ch qu c gia s' d(ng t b n v ng và qu n lý lâu b n tài nguyên n c

• Ð y nhanh các ch ơng trình tr ng cây theo h ng tr ng nh ng loài cây phát tri n nhanh, các cây a ph ơng có s c ch u h n t t và các loài th c v t khác

• T o i u ki n giúp làm gi m nhu c u c i t thông qua các ch ơng trình s' d(ng các lo i n ng l ng có hi u qu và n ng l ng thay th

• Nh ng ng i s ng ! nông thôn c n c hu n luy n v vi c b o v t và

n c, khai thác n c, nông lâm k t h p và t i tiêu thu- l i quy mô nh# C n

ph i có ch ơng trình qu c gia ch ng hoang m c hoá nh$m nâng cao nh n th c cho công chúng v các bi n pháp gi i quy t v n này

• Nghèo ói là m t nhân t chính y m nh t c c a s suy thoái và hoang m c hoá C n ph i c i t o l i các vùng t ã b suy thoái và h ng d n cho dân v các l i sinh s ng thay th , h* tr cho nhân dân xây d ng các doanh nghi p nh# s' d(ng các ngu n l c a ph ơng

• Ngoài ra, c n thi t l p m t h th ng qu c t ng phó kh n c p các h n hán v i trang b y v l ơng th c th c ph m, y t , giao thông v n t i, tài chính

ng i g n 2/3 s n l ng ánh b t cá, là nơi cung c p lúa g o nuôi s ng g n 3 t- ng i

Ð t ng p n c c ng óng m t vai trò quan tr ng trong s s ng còn c a các loài chim

Ð b o t n các vùng t ng p n c, n m 1971, Công c RAMSAR ã ra i (Iran) Ðây là công c qu c t v b o t n s m nh t th gi i, nhi u thành qu quan tr ng v

vi c b o t n các vùng t ng p n c ã c ghi nh n RAMSAR b t bu c 92 n c thành viên c a mình phân khu và b o v các vùng t ng p n c có t m quan tr ng

qu c t và thúc y vi c "s' d(ng h p lý" các vùng này M i ây, g n 800 khu ã c

a vào danh sách b o t n

Các vùng t ng p n c ! Vi t Nam óng vai trò quan tr ng nh th nào?

Vùng t ng p n c l n nh t c a Vi t Nam là châu th sông C'u Long bao g m h

th ng sông, ngòi, kênh, r ch ch$ng ch t, nh ng cánh ng lúa bát ngát, r%ng ng p m n, r%ng tràm, các bãi tri u, ao nuôi tôm, cá 1 MI<N TRUNG, CÁC VÙNG Ð=T ng p n c

là các m phá ven bi n, các h ch a n c nhân t o 1 mi n B c, t ng p n c là các h trong h th ng l u v c sông H ng, nh ng bãi tri u r ng l n, nh ng cánh r%ng

ng p m n c a châu th T ng di n tích t ng p n c c a Vi t Nam c tính kho ng 7 tri u n 10 tri u hécta

Ph n l n thóc, g o, cá, tôm và các lo i l ơng th c, th c ph m khác u c s n xu t t% nh ng vùng t ng p n c, c bi t và t% châu th sông H ng ! phía B c và châu

th sông C'u Long ! phía Nam Ngoài vai trò s n xu t nông nghi p và thu- s n, t

ng p n c còn óng vai trò quan tr ng trong thiên nhiên và môi tr ng nh l c n c

th i, i u hoà dòng ch y (gi m l l(t và h n hán), i u hoà khí h u a ph ơng, ch ng xói l! b bi n, n nh m c n c ng m cho nh ng vùng s n xu t nông nghi p, tích lu)

n c ng m, là nơi trú chân c a nhi u loài chim di c quý hi m, là nơi gi i trí, du l ch r t giá tr cho ng i dân Vi t Nam c ng nh khách n c ngoài V lâu dài, các vùng t

ng p n c c a Vi t Nam ã và ang óng vai trò quan tr ng trong công cu c phát tri n kinh t và xã h i

Chúng liên quan t i các quá trình a ch t x y ra bên trong lòng trái t

Nguyên nhân chính là do l p v# trái t hoàn toàn không ng nh t v thành ph n và chi u dày, có nh ng khu v c v# trái t m#ng manh ho c các h th ng t gãy chia c t v# trái t thành nh ng kh i, m ng nh# Do v y, l p v# trái t trong th c t luôn

chuy n ng theo chi u ng c ng nh chi u ngang

T i các khu v c v# trái t có k t c u y u, dòng nhi t xu t phát t% mantia d i d ng t

á nóng ch y (dung nham) ho c khói, hơi n c: ch y theo d c a hình kéo theo các tác ng hu- di t i v i con ng i và môi tr ng s ng Nh ng i m xu t hi n s phun trào t á nóng ch y ho c b(i, hơi n c c g i là núi l'a Các vùng nh v y phân

b có quy lu t trên trái t t o thành ai núi l'a Hai ai núi l'a n i ti ng c bi t trên trái t là ai núi l'a Ð a Trung H i và ai núi l'a Thái Bình D ơng S phun trào dung nham ho c s d ch chuy n c a các kh i t á trong v# trái t thông th ng x y ra

m t cách t% t% nh ng ôi khi c ng x y ra m t cách t ng t, t o nên hi n t ng ng

t có m c phá ho i m nh Các ho t ng c a con ng i nh khai thác khoáng s n trong lòng t, xây d ng các h ch a n c l n ôi khi c ng gây ra ng t kích thích

và các khe n t nhân t o

Trên b m t trái t, ho t ng c a n c và gió gây ra s xói mòn Xói mòn do n c

m a là d ng xói mòn ph bi n nh t 1 Vi t Nam, hàng n m l ng t xói mòn do m a trên m t hecta t vùng núi và trung du có t i vài tr m t n Xói mòn do gió th ng g p !

nh ng nơi gió có t c th ng xuyên l n, trong các vùng l p ph th c v t kém phát tri n

Tr t l! t là m t d ng bi n i b m t trái t khác T i ây, m t kh i l ng t á khác theo các b m t c bi t b tr ng l c kéo tr t xu ng các a hình th p B m t

tr t có th là các b m t khe n t ho c các l p t á có tính ch t cơ lý y u nh t sét

th m n c Hi n t ng tr t l! t th ng xu t hi n m t cách t nhiên trong các vùng núi vào th i k6 m a nhi u hàng n m Các ho t ng nh m! ng, khai thác khoáng

s n ang làm xu t hi n tác nhân tr t l! t nhân t o M t s hi n t ng t nhiên khác

nh sóng bi n, thay i dòng ch y c a các dòng sông c ng t o nên s tr t l! t

N c trên trái t có hình thái nh th nào?

Thu- quy n là l p v# l#ng không liên t(c bao quanh trái t g m n c ng t, n c m n

! c ba tr ng thái c ng, l#ng và hơi Thu- quy n bao g m i d ơng, bi n, ao h , sông ngòi, n c ng m và b ng tuy t

Kh i l ng c a thu- quy n kho ng 1,4.1018 t n Trong ó i d ơng có kh i l ng

chi m 97,4% toàn b thu- quy n Ph n còn l i là b ng trên núi cao và hai c c trái t chi m 1,98%, n c ng m chi m 0,6%; ao, h , sông, su i, hơi n c ch+ chi m 0,02% Ranh gi i trên c a thu- quy n là m t n c c a các i d ơng, ao, h Ranh gi i d i

c a thu- quy n khá ph c t p, t% các áy i d ơng có sâu hàng ch(c km, vài ch(c mét ! các th u kính n c ng m cho n vài ch(c cm ! các vùng t ng p n c Theo

di n tích che ph , thu- quy n chi m 70,8% hay 361 tri u km2 b m t trái t v i sâu trung bình 3.800m Thu- quy n phân b không u trên b m t trái t, ! nam bán c u

là 80,9%, ! b c bán c u là 60,7%

Ð i d ơng chi m ph n quan tr ng c a trái t, g m có Thái BÌNH D3ƠNG, ??I TÂY D3ƠNG, =n Ð D ơng và B c B ng D ơng Trong các i d ơng, ng i ta l i chia ra các vùng bi n có di n tích nh# hơn nh bi n Ban Tích, bi n B c, bi n Ðông, bi n Nam Trung Hoa v.v Tuy nhiên, có m t s bi n không có liên h v i i d ơng nh bi n Caxpi, bi n Aran c g i là bi n h M t s ph n i d ơng ho c bi n n sâu vào t

li n c g i là v nh nh v nh Thái Lan ho c v nh B c B

N c óng vai trò quan tr ng nh th nào?

N c là tài nguyên v t li u quan tr ng nh t c a loài ng i và sinh v t trên trái t Con

ng i m*i ngày c n 250 lít n c cho sinh ho t, 1.500 lít n c cho ho t ng công

nghi p và 2.000 lít cho ho t ng nông nghi p N c chi m 99% tr ng l ng sinh v t

s ng trong môi tr ng n c và 44% tr ng l ng cơ th con ng i Ð s n xu t 1 t n

gi y c n 250 t n n c, 1 t n m c n 600 t n n c và 1 t n ch t b t c n 1.000 t n

n c

Ngoài ch c n ng tham gia vào chu trình s ng trên, n c còn là ch t mang n ng l ng (h i tri u, thu- n ng), ch t mang v t li u và tác nhân i u hoà khí h u, th c hi n các chu trình tu n hoàn v t ch t trong t nhiên Có th nói s s ng c a con ng i và m i sinh v t trên trái t ph( thu c vào n c

Tài nguyên n c ! trên th gi i theo tính toán hi n nay là 1,39 t- km3, t p trung trong thu- quy n 97,2% (1,35 t- km3), còn l i trong khí quy n và th ch quy n 94% l ng

n c là n c m n, 2% là n c ng t t p trung trong b ng ! hai c c, 0,6% là n c

ng m, còn l i là n c sông và h L ng n c trong khí quy n kho ng 0,001%, trong sinh quy n 0,002%, trong sông su i 0,00007% t ng l ng n c trên trái t L ng

n c ng t con ng i s' d(ng xu t phát t% n c m a (l ng m a trên trái t

105.000km3/n m L ng n c con ng i s' d(ng trong m t n m kho ng 35.000 km3, trong ó 8% cho sinh ho t, 23% cho công nghi p và 63% cho ho t ng nông nghi p)

Các v n môi tr ng liên quan t i tài nguyên n c g m nh ng gì?

N c phân b không u trên b m t trái t L ng m a ! sa m c d i 100mm/n m, trong khi ! nhi u vùng nhi t i (=N ?8) CÓ TH5 Ð?T 5000MM/N@M Do v y, có nơi thi u n c, h n hán, trong khi nhi u vùng m a l(t th ng xuyên Nhi u n c Trung Ðông ph i xây d ng nhà máy c t n c ng t ho c mua n c ng t t% qu c gia khác Các bi n i khí h u do con ng i gây ra ang làm tr m tr ng thêm s phân b không

u tài nguyên n c trên trái t

• Con ng i ngày càng khai thác và s' d(ng nhi u hơn tài nguyên n c L ng

n c ng m khai thác trên th gi i n m 1990 g p 30 l n n m 1960 d n n nguy

cơ suy gi m tr l ng n c s ch, gây ra các thay i l n v cân b$ng n c

• Ngu n n c ang b ô nhi m b!i các ho t ng c a con ng i Ô nhi m n c

m t, n c ng m, n c bi n b!i các tác nhân nh NO3, P, thu c tr% sâu và hoá

ch t, kim lo i n ng, các ch t h u cơ, các vi sinh v t gây b nh v.v Do v y, v n

m b o ngu n n c s ch cho dân c các vùng trên th gi i ang là nhi m v( hàng u c a các t ch c môi tr ng th gi i Trong kho ng t% n m 1980 -

1990, th gi i ã chi cho ch ơng trình cung c p n c s ch kho ng 300 t- USD,

m b o cung c p cho 79% dân c ô th , 41% dân c nông thôn

Các tác nhân gây ô nhi m n c có th chia ra làm nhi u lo i: Kim lo i n ng (As, Pb, Cr,

Sb, cd, Hg, Mo, Al, Cu, Zn, Fe, Al, Mn ), anion (CN-, F-, NO3, Cl-, SO4), m t s hoá ch t

c (thu c tr% sâu, thu c di t c#, Dioxin), các sinh v t gây b nh (vi khu n, ký sinh

trùng)

• Kim lo i n ng tích lu) theo chu*i th c n trong cơ th con ng i khi t li u

l ng nh t nh s2 gây b nh M t s kim lo i có kh n ng gây ung th nh Cr,

Cd, Pb, Ni

• M t s anion có c tính cao i n hình là xyanua (CN-) Ng c s n là do s n

ch a nhi u ion g c xyanua Ion (F-) khi có n ng cao gây c, nh ng ! n ng

th p làm h#ng men r ng Nitrat (NO-3) có th chuy n thành (NO-2) kích ng

b nh methoglobin và hình thành h p ch t nitrozamen có kh n ng t o thành

b nh ung th Các ion (Cl-) và (SO

2-4) không c nh ng n ng cao gây b nh ung th Các nhóm h p ch t phenon ho c ancaloit c v i ng i và gia súc

• Các thu c tr% sâu có kh n ng tích lu) chu*i th c n gây c M t s lo i clo h u

cơ nh 2,4D gây ung th

Tài nguyên n c c a Vi t Nam có phong phú không?

Tài nguyên n c c a Vi t Nam nhìn chung khá phong phú Vi t Nam là n c có l ng

m a trung bình vào lo i cao, kho ng 2000 mm/n m, g p 2,6 l ng m a trung bình c a vùng l(c a trên Th gi i T ng l ng m a trên toàn b lãnh th là 650 km3/n m, t o ra

dòng ch y m t trong vùng n i a là 324km3/n m Vùng có l ng m a cao là B c

Quang 4.000-5.000mm/n m, ti p ó là vùng núi cao Hoàng Liên Sơn, Tiên Yên, Móng Cái, Hoành Sơn, Ðèo C , B o L c, Phú Qu c 3.000-4.000 mm/n m Vùng m a ít nh t

là Ninh Thu n và Bình Thu n, vào kho ng 600-700 mm/n m

Ngoài dòng ch y phát sinh trong vùng n i a, hàng n m lãnh th Vi t Nam nh n thêm

l u l ng t% Nam Trung Qu c và Lào, v i s l ng kho ng 550 km3 Do v y, tài

nguyên n c m t và n c ng m có th khai thác và s' d(ng ! Vi t Nam r t phong phú, kho ng 150 km3 n c m t m t n m và 10 tri u m3 n c ng m m t ngày Tuy nhiên, do

m t dân s vào lo i cao, nên bình quân l ng n c sinh trong lãnh th trên u

ng i là 4200m3/ng i, vào lo i trung bình th p trên Th gi i

Các v n môi tr ng liên quan v i tài nguyên n c c a Vi t Nam g m nh ng

n i dung gì?

Các v n môi tr ng liên quan v i tài nguyên n c c a Vi t Nam g m các n i dung sau ây:

• Tình tr ng thi u n c mùa khô và l l(t mùa m a ang x y ra ! nhi u a

ph ơng v i m c ngày càng nghiêm tr ng Ví d(, gi m tr l ng n c ! các

h thu- i n l n (Thác Bà, Tr An, Hoà Bình) ho c l quét ! các t+nh Sơn La,

Tuyên Quang, Ngh An v.v Nguyên nhân ch y u là n n ch t phá r%ng

• Tình tr ng c n ki t ngu n n c ng m, ô nhi m n c ng m, m n hoá các th u kính n c ng m ang x y ra ! các ô th l n và các t+nh ng b$ng N c ng m

! các khu dân c t p trung ang b ô nhi m b!i n c th i không x' lý Các th u kính n c ng m ng b$ng Nam b ang b m n hoá do khai thác quá m c

• Ô nhi m n c m t (sông, h , t ng p n c) do các ngu n th i công nghi p và hoá ch t nông nghi p M c phú d "ng các h n i a gia t ng M t s vùng c'a sông ang b ô nhi m d u, kim lo i n ng, thu c tr% sâu

Ð gi i quy t các v n môi tr ng trên c n ph i có k ho ch nghiên c u t ng th và quy ho ch s' d(ng tài nguyên n c m t cách h p lý Trong ó, c n quan tâm úng

m c các v n x' lý n c th i, quy ho ch các công trình thu- i n, thu- nông m t

cách h p lý, b o v và phát tri n tài nguyên r%ng

Ô nhi m n c là gì ?

Hi n ch ơng châu Âu v n c ã nh ngh&a:

"Ô nhi"m n c là s bi n i nói chung do con ng i i v i ch t l ng n c, làm

nhi"m b#n n c và gây nguy hi m cho con ng i, cho công nghi p, nông nghi p, nuôi

cá, ngh* ngơi, gi i trí, cho ng v t nuôi và các loài hoang dã"

• Ô nhi m n c có ngu n g c t nhiên: Do m a, tuy t tan, gió bão, l l(t a vào môi tr ng n c ch t th i b n, các sinh v t và vi sinh v t có h i k c xác ch t

c a chúng

• Ô nhi m n c có ngu n g c nhân t o: Quá trình th i các ch t c h i ch y u

d i d ng l#ng nh các ch t th i sinh ho t, công nghi p, nông nghi p, giao thông vào môi tr ng n c

Theo b n ch t các tác nhân gây ô nhi m, ng i ta phân ra các lo i ô nhi m n c: ô

nhi m vô cơ, h u cơ, ô nhi m hoá ch t, ô nhi m sinh h c, ô nhi m b!i các tác nhân v t

lý

Ð c ng, d n i n c a n c là gì?

• Ð c ng c a n c gây ra b!i s có m t c a các mu i Ca và Mg trong n c Ð

c ng c a n c c g i là t m th i khi có m t mu i cacbonat ho c bicacbonat

Ca, Mg Lo i n c này khi un sôi s2 t o ra các k t t a CaCO3 ho c MgCO3 Ð

c ng v&nh c u c a n c do các lo i mu i sunfat ho c clorua Ca, Mg t o ra Ð

c ng v&nh c'u c a n c th ng r t khó x' lý và t o ra nhi u h u qu kinh t cho

n c có pH < 4 ho c pH > 10 S thay i pH c a n c th ng liên quan t i s có

m t c a các hoá ch t axit ho c ki m, s phân hu- ch t h u cơ, s hoà tan c a m t s anion SO-24, NO-3, v.v

Ð pH c a n c có th xác nh b$ng ph ơng pháp i n hoá, chu n ho c các lo i thu c th' khác nhau

DO, BOD, COD là gì?

l "ng thê, thu- sinh, côn trùng v.v ) th ng c t o ra do s hoà tan t% khí quy n

ho c do quang h p c a t o N ng oxy t do trong n c n$m trong kho ng 8 - 10 ppm, và dao ng m nh ph( thu c vào nhi t , s phân hu- hoá ch t, s quang h p

c a t o và v.v Khi n ng DO th p, các loài sinh v t n c gi m ho t ng ho c b

ch t Do v y, DO là m t ch+ s quan tr ng ánh giá s ô nhi m n c c a các thu-

v c

sinh v t oxy hoá các ch t h u cơ theo ph n ng:

Vi khu n

Trong môi tr ng n c, khi quá trình oxy hoá sinh h c x y ra thì các vi sinh v t s' d(ng oxy hoà tan, vì v y xác nh t ng l ng oxy hoà tan c n thi t cho quá trình phân hu- sinh h c là phép o quan tr ng ánh giá nh h !ng c a m t dòng th i i v i ngu n

n c BOD có ý ngh&a bi u th l ng các ch t th i h u cơ trong n c có th b phân hu- b$ng các vi sinh v t

hoá các h p ch t hoá h c trong n c bao g m c vô cơ và h u cơ Nh v y, COD là

l ng oxy c n oxy hoá toàn b các ch t hoá h c trong n c, trong khi ó BOD là

l ng oxy c n thi t oxy hoá m t ph n các h p ch t h u cơ d phân hu- b!i vi sinh

v t

Toàn b l ng oxy s' d(ng cho các ph n ng trên c l y t% oxy hoà tan trong n c (DO) Do v y nhu c u oxy hoá h c và oxy sinh h c cao s2 làm gi m n ng DO c a

n c, có h i cho sinh v t n c và h sinh thái n c nói chung N c th i h u cơ, n c

th i sinh ho t và n c th i hoá ch t là các tác nhân t o ra các giá tr BOD và COD cao

c a môi tr ng n c

S phú d "ng là gì?

Phú d "ng là hi n t ng th ng g p trong các h ô th , các sông và kênh d n n c

th i Bi u hi n phú d "ng c a các h ô th là n ng ch t dinh d "ng N, P cao, t- l P/N cao do s tích lu) t ơng i P so v i N, s y m khí và môi tr ng kh' c a l p

n c áy thu- v c, s phát tri n m nh m2 c a t o và n! hoa t o, s kém a d ng c a các sinh v t n c, c bi t là cá, n c có màu xanh en ho c en, có mùi khai th i do thoát khí H2S v.v

Nguyên nhân gây phú d "ng là s thâm nh p m t l ng l n N, P t% n c th i sinh

ho t c a các khu dân c , s óng kín và thi u u ra c a môi tr ng h S phú d "ng

n c h ô th và các sông kênh d n n c th i g n các thành ph l n ã tr! thành hi n

t ng ph bi n ! h u h t các n c trên th gi i Hi n t ng phú d "ng h ô th và kênh thoát n c th i tác ng tiêu c c t i ho t ng v n hoá c a dân c ô th , làm

bi n i h sinh thái n c h , t ng thêm m c ô nhi m không khí c a ô th

N c b ô nhi m kim lo i n ng nh th nào?

Kim lo i n ng có Hg, Cd, Pb, As, Sb, Cr, Cu, Zn, Mn, v.v th ng không tham gia ho c

ít tham gia vào quá trình sinh hoá c a các th sinh v t và th ng tích lu) trong cơ th chúng Vì v y, chúng là các nguyên t c h i v i sinh v t Hi n t ng n c b ô nhi m kim lo i n ng th ng g p trong các l u v c n c g n các khu công nghi p, các thành

ph l n và khu v c khai thác khoáng s n Ô nhi m kim lo i n ng bi u hi n ! n ng cao c a các kim lo i n ng trong n c Trong m t s tr ng h p, xu t hi n hi n t ng

ch t hàng lo t cá và thu- sinh v t

Nguyên nhân ch y u gây ô nhi m kim lo i n ng là quá trình vào môi tr ng n c

n c th i công nghi p và n c th i c h i không x' lý ho c x' lý không t yêu c u

Ô nhi m n c b!i kim lo i n ng có tác ng tiêu c c t i môi tr ng s ng c a sinh v t

và con ng i Kim lo i n ng tích lu) theo chu*i th c n thâm nh p và cơ th ng i

N c m t b ô nhi m s2 lan truy n các ch t ô nhi m vào n c ng m, vào t và các thành ph n môi tr ng liên quan khác Ð h n ch ô nhi m n c, c n ph i t ng c ng

bi n pháp x' lý n c th i công nghi p, qu n lý t t v t nuôi trong môi tr ng có nguy cơ

b ô nhi m nh nuôi cá, tr ng rau b$ng ngu n n c th i

N c b ô nhi m vi sinh v t nh th nào?

Sinh v t có m t trong môi tr ng n c ! nhi u d ng khác nhau Bên c nh các sinh v t

có ích có nhi u nhóm sinh v t gây b nh ho c truy n b nh cho ng i và sinh v t Trong

s này, áng chú ý là các lo i vi khu n, siêu vi khu n và ký sinh trùng gây b nh nh các

lo i ký sinh trùng b nh t , l;, th ơng hàn, s t rét, siêu vi khu n viêm gan B, siêu vi

khu n viêm não Nh t b n, giun #, tr ng giun v.v

Ngu n gây ô nhi m sinh h c cho môi tr ng n c ch y u là phân rác, n c th i sinh

ho t, xác ch t sinh v t, n c th i các b nh vi n v.v Ð ánh giá ch t l ng n c

d i góc ô nhi m tác nhân sinh h c, ng i ta th ng dùng ch+ s coliform Ðây là ch+

s ph n ánh s l ng trong n c vi khu n coliform, th ng không gây b nh cho ng i

và sinh v t, nh ng bi u hi n s ô nhi m n c b!i các tác nhân sinh h c Ð xác nh ch+ s coliform ng i ta nuôi c y m u trong các dung d ch c bi t và m s l ng chúng sau m t th i gian nh t nh Ô nhi m n c c xác nh theo các giá tr tiêu chu n môi tr ng

Hi n t ng trên th ng g p ! các n c ang phát tri n và ch m phát tri n trên th gi i Theo báo cáo c a Ngân hàng th gi i n m 1992, n c b ô nhi m gây ra b nh tiêu ch y làm ch t 3 tri u ng i và 900 tri u ng i m c b nh m*i n m Ðã có n m s ng i b

m c b nh trên th gi i r t l n nh b nh giun a 900 tri u ng i, b nh sán máng 600 tri u ng i Ð h n ch tác ng tiêu c c c a ô nhi m vi sinh v t ngu n n c m t, c n nghiên c u các bi n pháp x' lý n c th i, c i thi n tình tr ng v sinh môi tr ng s ng

c a dân c , t ch c t t ho t ng y t và d ch v( c ng

N c b ô nhi m b!i thu c b o v th c v t và phân bón hoá h c nh th nào?

Ô nhi m ngu n n c b!i thu c b o v th c v t và phân bón hoá h c là hi n t ng ph

bi n trong các vùng nông nghi p thâm canh trên th gi i Trong quá trình s' d(ng thu c

b o v th c v t và phân bón hoá h c, m t l ng áng k thu c và phân không c cây tr ng ti p nh n Chúng s2 lan truy n và và tích l y trong t, n c và các s n ph m nông nghi p d i d ng d l ng phân bón và thu c b o v th c v t

Tác ng tiêu c c khác c a s ô nhi m thu c b o v th c v t và phân bón là làm suy thoái ch t l ng môi tr ng khu v c canh tác nông nghi p nh phú d "ng t, n c, ô nhi m t, n c, gi m tính a d ng sinh h c c a khu v c nông thôn, suy gi m các loài thiên ch, t ng kh n ng ch ng ch u c a sâu b nh i v i thu c b o v th c v t