Tài liệu Triết học Mac Lenin

- Sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát  hình thành các quan điểm, quan niệm chung về thế giới, vai trò của con người trong thế giới  xuất hiện triết học.. -  Triế

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

CHƯƠNG I TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC

TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

I TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC

- Từng bước con người có kinh nghiệm, tri thức về thế giới;

từ tri thức cụ thể, riêng lẻ đến tri thức có hệ thống, lôgic…

- Sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát  hình thành các quan điểm, quan niệm chung về thế giới, vai trò của con người trong thế giới  xuất hiện triết học

 Nguồn gốc nhận thức của triết học là từ sự hình thành, phát triển tư duy trừu tượng, năng lực khái quát trong quá trình nhận thức của con người

* Nguồn gốc xã hội:

- XH đã có sự phân công lao động

- XH xuất hiện giai cấp và tình trạng áp bức giai cấp

- Nhà nước và các công cụ trấn áp, điều hoà lợi ích giai cấp trưởng thành

- Lao động trí óc tách khỏi lao động chân tay  trở thành nghề trong XH  có điều kiện và nhu cầu nghiên cứu  Họ

hệ thống hoá các tri thức thành các quan điểm, học thuyết

 được công nhận là các triết gia

b Khái niệm Triết học

- Ở Trung Quốc: 哲 (Triết) – trí tuệ

- Ở Ấn Độ: Dar’sana (Triết học) - chiêm ngưỡng, con đường suy ngẫm

- Ở phương Tây: Philosophy – yêu mến sự thông thái

-  Triết học là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí của con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của

tự nhiên, xã hội và tư duy

c Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử

- Thời kỳ Hy Lạp cổ đại: triết học tự nhiên đạt được những thành tựu vô cùng rực rỡ

- Thời kỳ Tây Âu Trung cổ: triết học tự nhiên bị thay bằng triết học kinh viện

- Thời kỳ Phục hưng: Khoa học dần phục hưng, tạo cơ sở tri thức cho sự phát triển của triết học

- Triết học Mác đầu thế kỷ XIX: Tiếp tục giải quyết mối quan hệ giữa tồn tại với tư duy, giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật triệt để và nghiên cứu những quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy

d Triết học – hạt nhân lý luận của thế giới quan

• Thế giới quan: Là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin, lý tưởng xác định về thế giới và về vị trí của con người trong thế giới đó Thế giới quan quy định các nguyên tắc, thái độ, giá trị trong định hướng nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người

• Triết học là hạt nhân lý luận của thế giới quan

2 Vấn đề cơ bản của triết học

a Nội dung vấn đề cơ bản của triết học

Ph.Ăngghen: “Vấn đề

cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại,

là vấn đề giữa tư duy

và tồn tại”

Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt.

Mặt thứ nhất:

Giữa vật chất

và ý thức thì cái nào có trước, cái nào

có sau, cái nào quyết định cái nào?

Mặt thứ hai:

Con người

có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

- Chủ nghĩa duy vật (CNDV): Trường phái triết học cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau Vật chất quyết định ý thức CNDV có

hình

CNDV biện chứng

- Do C.Mác và Ph Ăngghen xây dựng vào những năm 40 của thế kỷ XIX

- Chủ nghĩa duy tâm (CNDT): Là trường phái triết học cho rằng

ý thức có trước, vật chất có sau Ý thức quyết định vật chất CNDT có 2 hình thức

CNDT chủ quan CNDT khách quan

Đều khẳng định ý thức có trước, vật chất có sau Ý thức

quyết định vật chất

- Ý thức của con người

- Mọi sự vật hiện tượng chỉ

là phức hợp cảm giác của

con người

- Ý thức tồn tại khách quan, độc lập với con người

- Được gọi bằng: ý niệm, tinh thần tuyệt đối, lý tính thế giới

c Thuyết có thể biết (Thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (Thuyết Bất khả tri)

- Học thuyết triết học khẳng định khả năng nhận thức của con người  Thuyết khả tri

- Học thuyết triết học phủ nhận khả năng nhận thức của con người  Thuyết bất khả tri

3 Biện chứng và siêu hình

- Nghĩa xuất phát của “Biện chứng”: nghệ thuật tranh luận

để tìm chân lý bằng cách phát hiện mâu thuẫn

- Nghĩa xuất phát của “Siêu hình”: triết học với tính cách là khoa học siêu cảm tính, phi thực nghiệm

• Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử

Phép biện chứng tự phát thời Cổ đại

Phép biện chứng duy tâm

Phép biện chứng duy vật

II TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

1 Sự ra đời và phát triển của triết học Mác - Lênin

a Những điều kiện lịch sử cho sự ra đời của triết học Mác

• Điều kiện kinh tế - xã hội

- Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong điều kiện cách mạng công nghiệp

- Sự xuất hiện của giai cấp vô sản trên vũ đài lịch sử với tính cách một lực lượng chính trị - xã hội độc lấp là nhân tố chính trị

- xã hội quan trọng cho sự ra đời triết học Mác

- Thực tiễn cách mạng của giai cấp vô sản là cơ sở chủ yếu cho

sự ra đời triết học Mác

• Nguồn gốc lý luận và tiền đề khoa học tự nhiên

Nguồn gốc lý luận

- Triết học cổ điển Đức: Đại biểu là Hêghen và Phoiơbắc

- Kinh Tế chính trị học: Đại biểu là Adam Smith và David Ricardo

- Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp: Đại biểu Saint Simon và Charles Fourier

Nguồn gốc khoa học tự nhiên

- Định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng

- Thuyết tiến hoá của Đác-uyn

- Thuyết tế bào

• Nhân tố chủ quan trong sự hình thành triết học Mác

- C.Mác (1818 – 1883)

- Ph.Ăngghen (1820 – 1895)

- V.I.Lênin (1870 – 1924)

2 Đối tƣợng và chức năng của triết học Mác – Lênin

a Khái niệm triết học Mác - Lênin

Nhận thức và cải tạo

TG

thế giới quan

và phương pháp luận khoa học, cách mạng

Tự nhiên

Triết học Mác – Lênin là

hệ thống quan điểm duy vật biện chứng

Xã hội

Nhân dân lao động

Tư duy

Giai cấp công nhân

Các lực lượng XH tiến bộ

b Đối tượng của triết học Mác – Lênin

Giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật biện chứng và nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

c Chức năng của triết học Mác – Lênin

- Chức năng thế giới quan

- Chức năng phương pháp luận

3 Vai trò của triết học Mác – Lênin trong đời sống XH và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

- Triết học Mác – Lênin là TG quan, phương pháp luận khoa học và cách mạng cho con người trong nhận thức và thực tiễn

- Triết học Mác – Lênin là cơ sở TG quan và phương pháp luận khoa học và cách mạng để phân tích xu hướng phát triển của XH trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại phát triển mạnh mẽ

- Triết học Mác – Lênin là cơ sở lý luận khoa học của công cuộc xây dựng CNXH trên TG và sự nghiệp đổi mới theo định hướng XHCN ở Việt Nam

I VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

1 Vật chất và các hình thức tồn tại của vật chất

a Quan niệm của CNDT và CNDV trước C.Mác về phạm trù vật chất

* Quan niệm của CNDT: Nguồn gốc của TG tự nhiên là từ «sự

tha hóa» của «tinh thần TG»; TG tự nhiên lệ thuộc vào ý thức

* CNDV thời cổ đại:

+ Ở phương Tây

- Quan niệm về «nước» của Talet

- Quan niệm về «lửa» của Heraclit

- Quan niệm về «không khí» của Anaximen

- Quan niệm về «apeiron» của Anaximan

- Quan niệm về «nguyên tử» của Lơ-xip và Đê-mô-crit + Ở phương Đông

- Quan niệm «Ngũ Hành» của triết học Trung Hoa cổ

- Quan niệm «Tứ Đại» của triết học Ấn Độ cổ

b Cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX và sự phá sản của các quan điểm duy vật siêu hình về vật chất

Năm 1895, Rơnghen phát hiện tia X Năm 1986, Beccơren phát hiện hiện tượng phóng xạ

Năm 1901, Kaufman chứng minh khối lượng điện tử thay đổi theo vận tốc của nguyên tử

Năm 1987, Tômxơn phát hiện ra điện tử

• Năm 1905: Thuyết tương đối hẹp và 1916: Thuyết tương đối tổng quát của Anhxtanh ra đời chứng minh: Thời gian, không gian, khối lượng luôn biến đổi cùng với sự vận động của vật chất

c Quan niệm của triết học Mác – Lênin về vật chất

Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta sao chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

* Ý nghĩa phương pháp luận của quan niệm vật chất của triết học Mác – Lênin:

- Giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng

- Cung cấp nguyên tắc thế giới quan và phương pháp luận khoa học để đấu tranh chống lại CNDT, thuyết không thể biết, CNDV siêu hình

- Cần phải quán triệt nguyên tắc khách quan – xuất phát từ hiện thực khách quan, tôn trọng khách quan…

- Cơ sở khoa học cho việc xác định vật chất trong lĩnh vực XH –

đó là các điều kiện sinh hoạt vật chất và các quan hệ vật chất XH

d Các hình thức tồn tại của vật chất

* Vận động

- Vận động theo nghĩa chung nhất là mọi sự biến đổi nói chung

- Vận động là phương thức tồn tại của vật chất

- Những hình thức cơ bản của vật chất: Ph.Ăngghen chia thành 5 hình thức cơ bản: cơ học, vật lý, hóa học, sinh học

và xã hội

Xã hội Sinh học

Hóa học

Vật lý học

Cơ học

- Vận động và đứng im

+ Đứng im là trạng thái ổn định về chất của sự vật, hiện tượng trong những mối quan hệ, điều kiện nhất định

+ Đứng im chỉ có tính tạm thời

* Không gian và thời gian

- Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động

- Không gian là hình thức tồn tại cúa vật chất xét về mặt quảng tính (cao, dài, rộng), trật tự, kết cấu

- Thời gian là hình thức tồn tại cúa vật chất xét về mặt độ dài tiếp diễn, sự kế tiếp

+ TG vật chất không do ai sinh ra và cũng không tự mất

đi, nó tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận

2 Nguồn gốc, bản chất và kết cấu của ý thức

a Nguồn gốc của ý thức

Quan điểm của CNDT: Ý thức là nguyên thể đầu tiên, tồn tại

vĩnh viễn; là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, phát triển của TG vật chất

Quan điểm của CNDV siêu hình:

- Phủ nhận tính chất siêu tự nhiên của ý thức

- Đồng nhất ý thức với vật chất, xem ý thức cũng là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra

Quan điểm của CNDV biện chứng

- Hoạt động lao động thực tiễn của con người

- Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức

* Vai trò của lao động đối với sự hình thành ý thức con người

- Nhờ vào lao động mà con người thay đổi cấu trúc cơ thể , đem lại dáng

đi thẳng, giải phóng hai chi trước thành đôi tay, phát triển khí quan, phát triển não bộ…

- Thông qua hoạt động lao động cải tạo TG mà con người từng bước nhận thức được TG , có ý thức sâu sắc về TG

- Con người sử dụng công cụ lao động tác động vào đối tượng hiện thực bắt chúng phải bộc lộ những thuộc tính, kết cấu… Và thông qua các giác quan, hệ thần kinh tác động vào bộ óc người để nhận biết càng sâu sắc

- Lao động mang tính XH làm nảy sinh nhu cầu giao tiếp, trao đổi kinh nghiệm giữa các thành viên trong XH

* Vai trò của ngôn ngữ đối với sự hình thành ý thức con người

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức, trở thành “vỏ vật chất” của tư duy, là phương thức để ý thức tồn tại

- Ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp, vừa là công cụ của tư duy

- Nhờ ngôn ngữ mà con người có thể khái quát, trừu tượng hóa, suy nghĩ độc lập, tách khỏi sự vật cảm tính

- Nhờ ngôn ngữ mà con người có thể giao tiếp, trao đổi thông tin; lưu trữ, kế thừa tri thức, kinh nghiệm…

b Bản chất của ý thức

- Là hình ảnh chủ quan của TG khách quan

- Là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người

c Kết cấu của ý thức

- Các lớp cấu trúc của ý thức: tri thức , tình cảm, niềm tin, ý chí

- Các cấp độ của ý thức: tự ý thức, tiềm thức, vô thức

- Vấn đề «trí tuệ nhân tạo»

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

a Quan điểm của CNDT và CNDV siêu hình

- Đối với CNDT, ý thức là tồn tại duy nhất, tuyệt đối, là tính thứ nhất sinh ra tất cả; còn TG vật chất là bản sao, là tính thứ hai,

do ý thức tinh thần sinh ra

- Đối với CNDV siêu hình, tuyệt đối hóa yếu tố vật chất, chỉ nhấn mạnh một chiều vai trò của vật chất sinh ra ý thức; phủ nhận tính độc lập tương đối của ý thức

b Quan điểm của CNDV biện chứng

Vật chất và ý thức có mối quan hệ biện chứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vật chất

* Vật chất quyết định ý thức

- Vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

- Vật chất quyết định nội dung của ý thức

- Vật chất quyết định bản chất của ý thức

- Vật chất quyết định sự vận động, phát triển

của ý thức

* Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất

Vật chất Ý thức

- Ý thức có quy luật vận động phát triển riêng, có tính

độc lập tương đối

- Ý thức tác động đến vật chất thông qua hoạt động

thực tiễn của con người

- Ý thức chỉ đạo hoạt động của con người, quyết

định hoạt động của con người đúng hay sai, thành

công hay thất bại

- Vai trò của ý thức ngày càng to lớn trong thời đại

công nghệ thông tin hiện nay

II PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

1 Hai loại hình biện chứng và phép biện chứng duy vật

a Biện chứng chủ quan và biện chứng khách quan

- Biện chứng khách quan là khái niệm dùng để chỉ biện chứng của TG tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người

- Biện chứng chủ quan là khái niệm chỉ biện chứng của sự thống nhất giữa logic (biện chứng), phép biện chứng và lý luận nhận thức, là tư duy biện chứng và biện chứng của chính quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người

2 Nội dung của phép biện chứng duy vật

a Hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật

* Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

- Mối liên hệ là một phạm trù triết học dùng để chỉ các mối ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các yếu tố, bộ phận trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng với nhau

- Tính chất của mối liên hệ phổ biến: Tính khách quan, tính phổ biến, tính đa dạng phong phú

 Nguyên tắc toàn diện

- Khi nghiên cứu một đối tượng, cần đặt đối tượng trong chỉnh thể thống nhất của tất cả các mặt, các bộ phận, các mối liên

* Nguyên lý về sự phát triển

- Phát triển là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn

- Quan điểm siêu hình phủ nhận sự phát triển, tuyệt đối hóa mặt ổn định của sự vật hiện tượng Phát triển chỉ là sự tăng lên hoặc giảm đi về mặt số lượng

- Tính chất của sự phát triển: Tính khách quan, tính phổ biến, tính kế thừa, tính đa dạng phong phú

 Nguyên tắc phát triển

- Khi nghiên cứu, cần đặt đối tượng vào sự vận động, phát hiện xu hướng biến đổi của nó để còn dự báo khuynh hướng phát triển trong tương lai

- Phát triển là quá trình trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn

có đặc điểm, tính chất khác nhau nên cần tìm hình thức tác động thích hợp để thúc đẩy hoặc kìm hãm

- Sớm phát hiện và ủng hộ đối tượng mới hợp quy luật; chống quan điểm bảo thủ, trì trệ

- Cần biết kế thừa các yếu tố tích cực của đối tượng cũ và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới