AN TOÀN BỨC XA - KỸ THUẬT Y SINH

Liều = suất liều x thời gian Có thể kiểm soát được bằng cách giới hạn thời gian có mặt trong các vùng đó: Đối với 1 cv bức xạ có suất liều cố định nếu: + Tăng gấp đôi t/g chiếu xạ thì li

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU VỀ BỨC XẠ Câu 1: Trình bày về bức xạ anpha, beta và gamma Bức xạ nào có khả năng đâm

xuyên mạnh nhất? Tại sao?

A,

Bức xạ anpha (α) :

Là 1 dạng của phóng xạ khó đâm xuyên Một hạt α có khối lượng là 4u và mang hai đơn vị điện tích dương

Câu 2: Trình bày hiệu ứng sinh học của bức xạ?

CHƯƠNG 2 BẢO VỆ CHIẾU XẠ NGOÀI CƠ THỂ Câu 1: Trình bày về nguồn chiếu xạ ngoài? Tác hại của chất phóng xạ khi đi vào

cơ thể?

Mối nguy hiểm bức xạ chiếu ngoài tồn tại khi bức xạ từ một nguồn ở ngoài cơ thể

có khả năng gây ra những tổn hại đối với cơ thể người do có khả năng đâm xuyên mạnh

Các bức xạ có thể gây chiếu xạ từ bên ngoài cơ thể là các bức xạ tia X, bêta, gamma và nơtron vì tất cả các bức xạ này có thể đi xuyên vào tận các cơ quan nhạy cảm của cơ thể

Riêng bức xạ anpha thường không được xem là nguồn gây nguy hại chiếu xạ ngoài bởi vì chúng không thể xuyên qua được các lớp ngoài của da

Hạt bêta có khả năng xuyên qua nh hơn so với các hạt alpha và khả năng đâm xuyên của hạt bêta phụ thuộc vào năng lượng của chúng Các hạt bêta không được xem là mối nguy hiểm bức xạ chiếu ngoài đối với các cơ quan bên trong cơ thể Tia X và tia gamma là dạng bức xạ đtu sóng ngắn, có khả năng đâm xuyên lớn và

là mối nguy hiểm đáng kể do chiếu ngoài Năng lượng của các lượng tử gamma và tia X là một yếu tố quan trọng để xây dựng mức độ nguy hiểm chiếu ngoài

Nơtron có khả năng đâm xuyen cao chúng truyền năng lượng cho cơ thể khi chúng

bị tán xạ trong mô Nơtron là 1 mối nguy hiểm quan trọng của chiếu ngoài, chúng đòi hỏi sự kiểm soát cẩn thận

Câu 2: Trình bày các nguyên tắc kiểm soát nguy hại chiếu xạ ngoài?

Nguy hại chiếu xạ ngoài được kiểm soát bằng 3 nguyên tắc: thời gian, khoảng cách

và che chắn

2.1 Thời gian

- Suất liều là năng lượng bức xạ bị hấp thụ bởi 1 đơn vị khối lượng trong 1 đơi vị tg

- Liều tích lũy trong cơ thể người làm việc trong vùng có một suất liều xác định tỷ

lệ thuận với thời gian mà người này có mặt trong vùng đó

Liều = suất liều x thời gian

Có thể kiểm soát được bằng cách giới hạn thời gian có mặt trong các vùng đó: Đối với 1 cv bức xạ có suất liều cố định nếu:

+) Tăng gấp đôi t/g chiếu xạ thì liều nhận được tăng gấp đôi

+) Giảm một nửa t/g chiếu xạ thì liều nhận được giảm một nửa.

Câu 3: Trình bày biện pháp che chắn notron? Các vật liệu có tính chất như thế nào

sẽ được sử dụng để che chắn bức xạ notron? Tại sao?

Câu 4: Trình bày việc kiểm soát liều cá nhân đối với chiếu xạ ngoài cơ thể? Việc

kiểm tra liều bức xạ cá nhân nơi làm việc được tiến hành như thế nào?

4.1 Kiểm soát liều cá nhân:

4.2 Kiểm tra liều bức xạ:

Việc kiểm tra liều bức xạ (thường gọi tắt là kiểm xạ) nơi làm việc được tiến hành: a) Ngay từ giai đoạn đưa cơ sở vào vận hành để thử xem việc che chắn đã thích hợp chưa và khẳng định các mức bức xạ đạt được thỏa mãn các yêu cầu

b) Định kỳ, trong khi hoạt động để xác định các mức chiếu xạ nơi làm việc để kiểm soát liều tích lũy

Thiết bị kiểm xạ lý tưởng phải có khả năng đo tất cả các loại bức xạ có khả năng xuyên thấu Thiết bị này phải có thể xách tay được, dễ sử dụng, và chỉ thị được suất liều tương đương Trong thực tế, không thể thiết kế một thiết bị duy nhất hoàn thành được tất cả các yêu cầu này và vì vậy các thiết bị khác nhau đã được chế tạo riêng cho từng loại bức xạ khác nhau

CHƯƠNG 3 BẢO VỆ CHIẾU XẠ TRONG CƠ THỂ

Câu 1: Các chất phóng xạ hở là gì? Thế nào là nhiễm bẩn phóng xạ? Chất phóng xạ

xâm nhập vào cơ thể bằng những con đường nào?

A, Các chất phóng xạ hở là: các chất phóng xạ không được đặt hoặc giữ trong 1 cấu trúc kín và bền vững, có thể thoát ra ngoài trong điều kiện làm việc bt Chất phóng xạ thoát ra ngoài do vô tình được gọi là sự nhiễm bẩn phóng xạ

Các chất px hở trong y tế gồm các dược chất pxa và chất thải pxa

Dược chất px ở dạng dung dịch, viên nang, khí: Iot-131, Tc(tecniti)-99m, F-18, Gd ( gadolini)-67 Được truyền vào cơ thể bệnh nhân ( uống, tiêm, xông) để xét nghiệm, chụp ảnh chẩn đoán hoặc điều trị bằng đồng vị phóng xạ

Được cất giữ, phân liều, sx trong các phòng lab

Chất thải px: nước và khí thải, bông băng, chai lọ, chất bài tiết của bệnh nhân đc truyền dược chất pxa

Các bức xạ có khả năng ion hóa lớn thì nguy hiểm hơn khi chiếu xạ trong

Bức xạ alpha rất nguy hiểm khi chiếu xạ trong vì hầu hết năng lượng của hạt được truyền

Tốc độ phân rã phụ thuộc vào chu kỳ bán hủy của chất phóng xạ, có thể từ một phần của giây cho đến nhiều nghìn năm

b Các đường xâm nhập cơ thể

Có bốn cách mà sự nhiễm bẩn phóng xạ có thể gây nguy hại cho thể, đó là:

a) Hít thở trực tiếp các chất bẩn xạ trong không khí;

b) Ăn uống, đó là lối vào qua miệng;

c) Ngấm qua da, hoặc qua miệng vết thương bị nhiễm bẩn;

d) Chiếu xạ da trực tiếp

Khi các bẩn xạ có mặt trong khí quyển thì chúng sẽ bị hít vào phổi và một phần chất đó sẽ được truyền vào máu Một phần khác bị đẩy khỏi phổi và bị nuốt; phần còn lại bị thở ra ngoài Lượng bẩn xạ được truyền vào máu, nuốt hoặc thở ra phụ thuộc vào nhiều yếu tố chẳng hạn như các tính chất vật lý và hóa học của chất bẩn, tính chất cơ thể của cá nhân bị nhiễm Tương tự, khi ăn hoặc uống phải các bẩn xạ

thì lượng bẩn đi qua thành của đường tiêu hóa vào chất dịch của cơ thể phụ thuộc vào bản chất của chất bẩn đó và các điều kiện trong cơ thể

Câu 2: Trình bày biện pháp kiểm soát nhiễm bẩn phóng xạ? Khu vực làm việc với

chất phóng xạ hở được thiết kế như thế nào?

2.1 Biện pháp kiểm soát nhiễm bẩn phóng xạ

2.1.1 Các nguyên tắc cơ bản

Ba nguyên tắc cơ bản thường áp dụng để kiểm soát sự nhiễm bẩn bề mặt là:

(a) Hạn chế tối đa lượng hoạt độ phóng xạ phải sử dụng

(b) Bao giữ các chất phóng xạ, thường là ít nhất hai lớp ngăn chặn

(c) Tuân thủ các quy định an toàn về mặc quần áo bảo vệ, rửa và kiểm xạ các phương tiện

2.1.2 Phân loại khu vực

Cũng như đối với các nguy hại bức xạ từ bên ngoài, việc kiểm soát thường lệ sự nhiễm bẩn được tiến hành thông qua hệ thống phân loại khu vực Bất kỳ khi nào có thể đều phải làm sạch mọi chất bẩn xạ ngay khi sự nhiễm bẩn xảy ra Việc này ngăn ngừa các chất bẩn lan rộng làm cho việc khử nhiễm bẩn trở nên khó khăn hơn

Cần tiến hành kiểm xạ thường xuyên trong các vùng hướng dẫn và kiểm soát và cả các vùng không cần kiểm soát ở bên cạnh để đảm bảo rằng sự nhiễm bẩn không vượt quá các rào ngăn

2.1.3 Quần áo bảo vệ

Trong những vùng có mức nhiễm bẩn bề mặt thấp, chỉ cần mang áo khoác phòng thí nghiệm bình thường, giày bao, và găng tay có thể là đủ

Trong các vùng có mức nhiễm bẩn không khí đáng kể, thường cần phải mặc một

bộ quần liền áo khô và kín, đeo mặt nạ có phin lọc hoặc mặt nạ gắn với một nguồn cung cấp dưỡng khí

Nếu chất nhiễm bẩn ở dạng lỏng thì thường cần phải mặc một bộ quần liền áo bằng nhựa PVC kín với một mặt nạ có phin lọc hoặc được cung cấp không khí sạch Trong trường hợp cấp cứu, có thể mang các bộ đồ chống va đập có thiết bị thở gắn kèm

2.1.4 Nội quy cơ sở và huấn luyện nhân viên

Việc kiểm soát sự nhiễm bẩn phụ thuộc vào tất cả mọi người ra vào vùng kiểm soát hoặc vùng hạn chế và do vậy tất cả những nhân viên làm việc trong các vùng đó cần được huấn luyện từ lúc đầu và định kỳ về các nguy hại có thể xảy ra và về nội quy trong cơ sở

2.2 Khu vực làm việc với chất phóng xạ hở được thiết kế như thế nào?

Trước khi xây dựng một phòng thí nghiệm hoặc khu vực làm việc với chất phóng

xạ hở, cần phải lập kế hoạch kỹ càng

cần phải đặc biệt chú ý đến hệ thống lưu thông khí và các lớp phủ bề mặt trong những khu vực này

Hệ thống lưu thông khí cần có một bộ phin lọc hiệu quả cao để loại bỏ các hoạt độ phóng xạ dạng hạt trước khi thải ra ngoài

Trong trường hợp có các chất phóng xạ dạng khí mà chúng không thể loại bỏ được bằng phin lọc thì cần phải rất cẩn thận xác định vị trí đặt ống xả để đảm bảo sự phát tán thích hợp của các hoạt độ phóng xạ được thải ra

Các bề mặt trong khu vực phóng xạ cần phải trơn và không bị gãy gập, được chế tạo bằng những vật liệu trơ về hóa học, không hấp thụ và không thấm nước Cũng cần lưu tâm đến các quá trình khử nhiễm bẩn có thể phải tiến hành và vì thế các vật liệu phải được chọn sao cho dễ khử bẩn hoặc có thể tháo ra và thay thế dễ dàng Tường, sàn và trần nhà

Bề mặt nơi làm việc

Tủ bốc

Tủ hút

Câu 3: Cách điều trị cho người bị nhiễm xạ bẩn?

Điều quan trọng là tất cả các nhân viên cần phải tuân thủ các nội quy và luôn mặc quần áo bảo vệ thích hợp và điều quan trọng nữa là phải biết cách chữa trị đúng đắn

Hành động đầu tiên khi xử lý một người bị nhiễm xạ là phải xem người đó có bị thương hay không Nếu có một vết thương nghiêm trọng thì phải hết sức nhanh chóng sơ cứu họ

Tiếp theo các phép điều trị y tế cần thiết là loại bỏ các chất bẩn trước khi chúng bị hấp thụ và lọt vào cơ thể

Tuy nhiên, trước khi bắt đầu việc tẩy xạ cần phải tiến hành khảo sát cẩn thận trên toàn bộ cơ thể người bị nhiễm bẩn xạ bằng các máy kiểm xạ thích hợp để xác định

vị trí nhiễm xạ

Trong trường hợp chỉ nhiễm bẩn một phần thì chỉ cần tẩy xạ ở vùng bị nhiễm Ví

dụ, nếu một người bị nhiễm bẩn ở tay hoặc ở mặt, thì cần phải rửa kỹ những vùng này bằng xà phòng và nước trước khi kiểm xạ một lần nữa để phát hiện các bẩn xạ còn dư Nếu chất bẩn vẫn còn thì lặp lại quá trình rửa đó cho đến khi các vùng bị nhiễm được tẩy xạ hoàn toàn

Trong trường hợp bị nhiễm xạ toàn thân thì hành động đầu tiên, sau khi cởi bỏ quần áo bảo vệ, thường gọi là gội sạch tóc của họ trong bồn rửa tay Việc này nhằm loại bỏ chất bẩn khỏi tóc và ngăn không cho chúng chảy vào mồm trong quá trình tắm tẩy xạ toàn thân dưới vòi nước bằng xà phòng hoặc các chất làm sạch mạnh hơn Sau khi tắm người đó sẽ được kiểm xạ cẩn thận và có thể phải tắm lại cho đến khi được tẩy xạ hoàn toàn

Ngoài ra, nếu bị nhiễm các chất bụi bẩn phóng xạ trong không khí, thì cần áp dụng các biện pháp khác, chẳng hạn như thổi và rửa sạch mũi để tẩy xạ hoàn toàn

Nếu có một vết thương nhỏ trong vùng bị nhiễm xạ thì phải để cho máu chảy ra tự

do và rửa lại nhiều lần bằng nước để thúc đẩy các chất bẩn trôi ra ngoài

Nếu không thể được tẩy xạ hoàn toàn ngay lập tức, hoặc nếu vết thương là nghiêm trọng thì cần hết sức nhanh chóng yêu cầu các trợ giúp y tế

CHƯƠNG 4 BẢO VỆ AN TOÀN BỨC XẠ TRONG Y TẾ

Câu 1: Nêu các ứng dụng bức xạ trong y tế?

Bức xạ ion hóa là một công cụ mạnh trong ngành y tế, nó vừa là phương tiện trợ giúp chẩn đoán, vừa là phương thức điều trị

Ứng dụng thông dụng nhất là chụp X-quang chẩn đoán đối với nhiều loại bệnh,

CT, PET/CT, SPECT

Các nguồn gây chiếu xạ: Phóng xạ kín, phóng xạ hở

Các thiết bị phát bức xạ

Các chất thải phóng xạ

Các kỹ thuật chẩn đoán và can thiệp bằng bức xạ:

Chiếu xạ bệnh nhân thường với liều và suất liều thấp

Soi huỳnh quang và can thiệp tia X

Chụp ảnh cắt lớp vi tính

Đo mật độ xương: sử dụng ống phát tia

Các kỹ thuật điều trị bệnh bằng bức xạ( xạ trị) chiếu xạ bệnh nhân với liều cao

(2-80 Gy) nhằm diệt khối u ung thư và không gây hại quá mức cho các mô lành

Xạ trị chùm tia ngoài

Nguồn phóng xạ kín phát chùm tia gamma

Xạ trị áp sát: Sử dụng các nguồn phóng xạ kín và hở với suất liều cao or thấp (Các nguồn beta kín như stronti/yttri-90 đôi khi được dùng để chiếu xạ da hoặc mắt)

Xạ trị đồng vị phóng xạ ( xạ trị y học hạt nhân) sử dụng các nguồn phóng xạ hở là các dược chất phóng xạ để truyền vào bệnh nhân

Còn nhiều bệnh khác có thể điều trị bằng bức xạ, đáng chú ý là các bệnh về da, nhưng vì nó luôn có các nguy hại bức xạ đi kèm

Phương pháp điều trị đơn giản nhất là bằng tia X, nhưng các tia  từ các nguồn kín radi, coban-60, hoặc caesi-137 thường được sử dụng để điều trị

Một phương pháp khác trong các bệnh viện chuyên môn lớn là sử dụng các máy gia tốc, như máy Van de Graaff và máy gia tốc tuyến tính, để phát các chùm tia điện tử hoặc nơtron

Các nguồn phóng xạ hở cũng được dùng trong chẩn đoán và điều trị Việc đưa một dung dịch phóng xạ vào cơ thể qua miệng hoặc qua mạch máu sẽ dẫn đến sự hấp thụ một hoạt độ phóng xạ vào các bộ phận khác nhau của cơ thể

Ví dụ, chức năng của tuyến giáp có thể được kiểm tra bằng cách cho uống dung dịch iodine-131 và đo tốc độ hấp thụ iodine bởi tuyến giáp

Câu 2: Các nguyên tắc cơ bản bảo vệ an toàn bức xạ cơ bản trong y tế là gì?

Bảo vệ an toàn bức xạ trong y tế có những vấn đề riêng biệt vì sức khỏe và sự hồi phục của bệnh nhân là quan trọng bậc nhất

Các nguyên tắc bảo vệ an toàn bức xạ cơ bản trong y tế là:

a) Việc khám và điều trị bệnh bằng bức xạ chỉ được thực hiện khi chúng đem lại lợi ích lớn hơn các phương pháp khác

b) Tại bất kỳ nơi nào có thể, mọi việc khám và điều trị bằng bức xạ phải được tiến hành trong các đơn vị đặc biệt (khoa, phòng, ban ) chuyên về bức xạ hoặc trong các buồng bệnh chuyên biệt

c) Liều cho bệnh nhân phải được giảm đến mức thấp nhất có thể bằng cách dùng những kỹ thuật tốt nhất hiện có và phải thực hiện các biện pháp để giảm đến mức thấp nhất có thể liều trên các bộ phận khác của cơ thể

d) Cần thực hiện các biện pháp thông thường để giảm liều trên các cơ quan sinh dục, ví dụ đối với các tia X là hạn chế kích thước trường chiếu và trang bị các tấm che chắn

e) Luôn luôn đặc biệt cân nhắc trước khi chỉ định chiếu xạ cho phụ nữ có thai

và trẻ em

f) Việc chiếu xạ sử dụng bức xạ phải được tiến hành theo cách cho phép giảm đến mức thấp nhất liều bức xạ gây cho những người khác

g) Tổ chức và trách nhiệm bảo vệ an toàn bức xạ ở tất cả các cơ sở y tế sử dụng bức xạ đều phải tuân theo các quy định của pháp luật về an toàn và kiểm soát bức xạ của quốc gia

h) Tất cả các nhân viên có thể bị chiếu xạ trong quá trình làm việc cần được hướng dẫn về bản chất của các mối nguy hại bức xạ và các biện pháp đề phòng

Câu 3: Trình bày biện pháp bảo vệ an toàn đối với chụp x quang chẩn đoán?

Các máy phát tia X, hay máy X-quang, là loại nguồn kín chính dùng để chẩn đoán với một số kỹ thuật phù hợp với những ứng dụng khác nhau

Kỹ thuật thông dụng nhất, giống như chụp hình bức xạ công nghiệp, là chụp hình các bộ phận cơ thể bằng cách đặt phần cơ thể cần khám vào giữa máy X-quang và một tấm phim ảnh

Chọn chất lượng (điện áp) của tia X và loại nhũ tương ảnh thích hợp sao cho có thể thu được một hình ảnh chất lượng tốt mà chỉ gây một liều khá thấp cho bệnh nhân

Liều đối với bác sĩ chụp X-quang được giảm đến mức thấp nhất bằng cách thiết kế

an toàn cho phòng chụp tốt, ví dụ như bố trí một buồng nhỏ có che chắn để người chụp có thể đứng trong đó điều khiển

Đóng kín ngõ ra của tia bằng vật hấp thụ phóng xạ ở tại bóng đèn

Dùng tấm lọc tia phải có bề dày ít nhất từ 1mm-2mm nhòm đặt ở cửa sổ đầu đen Dùng tấm chắn cao su chì để bảo vệ bộ phận sinh dục khi chẩn đoán phần bụng của bệnh nhân nam và nữ, và cả phần ngực của bệnh nhân

Ngoài các nguy hại do chùm tia chính, các tia X còn có thể bị tán xạ từ bệnh nhân hoặc các vật liệu gần đấy và tạo ra một mối nguy hại nữa

CHƯƠNG 5: TÍNH TOÁN PHÒNG ĐẶT MÁY CHIẾU XẠ

Câu 1: Nhiệm vụ của tấm chắn sơ cấp? Khi tính toán lớp chắn bức xạ sơ cấp cần

xét đến những tham số nào?

Do khay đỡ ngực trong thiết bị X quang chụp vú (mammography) và ống tăng sáng trong thiết bị X quang tăng sáng (fluoroscopy) đã làm nhiệm vụ như một vật chắn

sơ cấp

Các tấm chắn bảo vệ sơ cấp chỉ thích hợp trong các phòng chụp X quang hoặc các ống tia ở phía trên cao trong các phòng X quang chiếu chụp mạch thông thường Một lưu ý trong khi tính toán lóp chắn bức xạ sơ cấp là phải xét đến sáu tham số sau:

P: Mức liều xạ (tính bằng mSv) trong một khu vực bị chiếu xạ bên cạnh phòng chụp X quang cần giảm đi

dp: Khoảng cách (tính bằng mét) từ nguồn phát xạ tối khu vực cần được bảo vệ w: Liều xạ hoặc phổ của liều xạ tính theo mA phút/tuần

u:Hệ sô" sử dụng: Phần trăm thòi gian nguồn bức xạ chiếu vào lốp chấn bức xạ T: Hệ sô" chiếu xạ: Phần trăm thời gian khu vực đó bị chiếu xạ (bị chiếm giữ) kVp: Điện thế hoạt động của thiết bị X quang khi phát ra bức xạ

Câu 2: Bức xạ thứ cấp là gì? Chúng có ảnh hưởng như thế nào đến phim ảnh? Biện

pháp hạn chế ảnh hưởng của bức xạ thứ cấp tới phim ảnh?

Khi chùm tia bức xạ sơ cấp phát ra từ ông tia tới đập vào bệnh nhân, nó sẽ làm phát

ra các tia bức xạ thứ cấp, các tia này được gọi là các tia tán xạ Các tia tán xạ không mang các thông tin chẩn đoán, làm mờ phim và làm hạn chế độ tương phản của ảnh

X quang

Khi ống tia X quang hoạt động vối năng lượng theo yêu cầu, nó phát ra chùm tia sơ cấp qua một cửa sổ, nhưng cũng đồng thời phát ra các tia qua các phần khác của ổng tia, các tia này chiếu xạ môi trường xung quanh và được gọi là các bức xạ dò Bức xạ dò và tán xạ được gọi chung là bức xạ thứ cấp, nó chiếu xạ vào các bệnh nhân và môi trường xung quanh

Chúng có ảnh hưởng như thế nào đến phim ảnh? Biện pháp hạn chế ảnh hưởng của bức xạ thứ cấp tới phim ảnh?