Do đó, việc nghiêncứu ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, từ đó tìm ra nguyên nhân, cóphương hướng và gi
Trang 1BÙI QUỐC HƯNG
ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨCHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ
Mã số: 62 22 03 02
HÀ NỘI - 2019
Trang 2HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS, TS Nguyễn Minh
Hoàn 2 TS Phan Mạnh Toàn
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước
họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm ….
Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia Hà Nội hoặc Thư viện
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nho giáo là học thuyết chính trị - xã hội lớn của Trung Quốc, ra đời từ rấtsớm trong điều kiện nhà Chu đang bị suy yếu về địa vị kinh tế và vai trò chínhtrị Với chủ trương xây dựng đất nước thái bình thịnh trị theo khuôn mẫu củavua Nghiêu, vua Thuấn, tư tưởng trị quốc là một trong những nội dung chủ chốtcủa học thuyết chính trị - xã hội Nho giáo
Nho giáo được truyền vào nước ta từ những năm đầu công nguyên trong quátrình đô hộ của chính quyền phương Bắc Khi mới truyền vào Việt Nam, mặc dùlúc đầu sự thâm nhập và ảnh hưởng của nó có phần khó khăn hơn so với các họcthuyết khác như Phật giáo và Đạo giáo Nhưng, trong quá trình phát triển của lịch
sử, nó đã từng bước chiếm ưu thế và có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều mặt, nhiềulĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội và con người Việt Nam, góp phần vào việchình thành các giá trị truyền thống của dân tộc Từ thời Lê, Nho giáo trở thành hệ
tư tưởng chính thống, ảnh hưởng sâu đậm đến đời sống tinh thần, tư tưởng ở nước
ta Lúc ấy, nó đã trở thành công cụ phục vụ đắc lực để trị nước, tổ chức nhà nước
và quản lý xã hội của các triều đại phong kiến Việt Nam
Nho giáo bàn nhiều về vấn đề trị quốc Tư tưởng trị quốc được ghi lại rõràng, khá nhiều trong các kinh điển Nho giáo Các di sản tư tưởng ấy khôngnhững không xa lạ, mà còn gần gũi với văn hóa và con người Việt Nam tronglịch sử Nó không chỉ ảnh hưởng đến xã hội và con người Việt Nam trong quákhứ mà cả trong giai đoạn hiện nay, dù Nho giáo không còn giữ địa vị của hệ tưtưởng thống trị Trong nội dung tư tưởng trị quốc của Nho giáo, bên cạnhnhững giá trị và những yếu tố có tính hợp lý nhất định thì những hạn chế có tínhlịch sử của nó là điều không tránh khỏi Vì thế, ảnh hưởng của nó đến đời sống
xã hội nói chung, đến quá trình xây dựng, hoàn thiện nhà nước hiện nay nóiriêng là sự ảnh hưởng mang tính hai mặt mà chúng ta phải tính đến
Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Để xây dựngnhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dânhướng đến mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh", đòihỏi phải xem xét ảnh hưởng của những tư tưởng, lý thuyết chính trị xã hội tronglịch sử, bởi chúng có ảnh hưởng cả tích cực lẫn tiêu cực đến quá trình ấy Trong
Trang 4số đó, tư tưởng trị quốc Nho giáo có ảnh hưởng sâu đậm đến con người ViệtNam và đến xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiệnnay Ảnh hưởng mang tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với xâydựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay là do nhiềunguyên nhân khác nhau, chừng nào những nguyên nhân ấy còn thì tư tưởng trịquốc Nho giáo sẽ còn ảnh hưởng ở những mức độ nhất định Do đó, việc nghiêncứu ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, từ đó tìm ra nguyên nhân, cóphương hướng và giải pháp phù hợp để phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chếảnh hưởng tiêu cực của nó là vấn đề mang ý nghĩa thực tiễn rõ rệt.
Xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, nghiên cứu sinh chọn
vấn đề Ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay làm đề tài luận án tiến
sĩ, chuyên ngành triết học của mình
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận án:
Làm rõ nội dung chủ yếu của tư tưởng trị quốc Nho giáo; phân tích thực trạngảnh hưởng và nguyên nhân, đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếunhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nó đối vớiviệc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Để đạt được mục tiêu trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ chủyếu sau:
- Làm rõ cơ sở hình thành, những nội dung cơ bản trong tư tưởng trị quốc Nho giáo và sự biến đổi của nó ở Việt Nam
- Phân tích thực trạng ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối vớiviệc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay vànguyên nhân của thực trạng đó
- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnhhưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nho giáo đốivới việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nhogiáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Namhiện nay
Trang 5Phạm vi nghiên cứu: Nho giáo và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩaViệt Nam hiện nay là những vấn đề có nội dung rất rộng, vì thế, luận án chỉnghiên cứu về tư tưởng trị quốc của Nho giáo trong mối tương quan, ảnh hưởngcủa nó đến việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Namhiện nay Bàn về tư tưởng trị quốc Nho giáo, luận án chủ yếu phân tích nhữngnội dung của nó được thể hiện trong Nho giáo sơ kỳ.
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận của luận án là những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh và các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam vềnhà nước pháp quyền và xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân
-Phương pháp nghiên cứu: luận án sử dụng phương pháp luận của CNDVbiện chứng và CNDV lịch sử Ngoài ra, luận án còn sử dụng một số phươngpháp cụ thể như: phân tích - tổng hợp; quy nạp và diễn dịch; lịch sử - lôgíc;thống kê, đối chiếu, so sánh
5 Đóng góp mới của luận án
- Khái quát và trình bày một cách có hệ thống những nội dung cơ bản trong
tư tưởng trị quốc Nho giáo và du nhập, biến đổi của nó trong tiến trình lịch sửViệt Nam
- Phân tích ảnh hưởng có tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho giáo đốivới quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiệnnay trên một số phương diện cơ bản cùng nguyên nhân của thực trạng đó
- Đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnhhưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nho giáo đốivới việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm các nội dung cốt lõi trong tư tưởng trịquốc Nho giáo thông qua các tác phẩm kinh điển của học thuyết ấy, vị thế của
nó trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc và trong lịch sử tư tưởng Việt Nam
- Góp phần nhận diện rõ hơn thực trạng ảnh hưởng của tư tưởng trị quốcNho giáo và sự cần thiết phải phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởngtiêu cực của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam hiện nay
Trang 6- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu, giảngdạy về lịch sử tư tưởng Việt Nam và cho những ai quan tâm đến các vấn đề vềNho giáo, về nhà nước pháp quyền, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ViệtNam nói riêng.
7 Kết cấu luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình của tác giả, tài liệutham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO
Nghiên cứu về Nho giáo có không ít công trình của các nhà khoa học trong
và ngoài nước Trong số đó, có những công trình đã bàn về các khía cạnh liênquan đến tư tưởng trị quốc Nho giáo
Ngay ở Trung Quốc, nơi sản sinh ra học thuyết Nho giáo cũng đã có rấtnhiều công trình nghiên cứu khá công phu Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn lịch
sử, do điều kiện, hoàn cảnh cụ thể nên những nhận định, đánh giá về Nho giáonói chung, tư tưởng trị quốc nói riêng cũng rất khác nhau Có những lúc người
ta quá đề cao, nhưng có những khi người ta lại phủ định sạch trơn những giá trịnhất định của nó Một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học TrungQuốc đã được dịch ra tiếng Việt, trong đó nghiên cứu những tư tưởng chính trịcủa Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc của Nho giáo nói riêng Đây lànhững tài liệu cần thiết, cung cấp những tư liệu quan trọng, giúp tác giả luận án
có thêm những cứ liệu vững chắc để nghiên cứu về tư tưởng trị quốc Nho giáo.Ngoài ra, có không ít nhà nghiên cứu phương Tây cũng quan tâm nghiên cứu vềNho giáo, trong đó có đề cập đến tư tưởng trị quốc của học thuyết ấy
Ở Việt Nam, có khá nhiều công trình nghiên cứu về Nho giáo, trong đó có
đề cập những vấn đề liên quan đến tư tưởng trị quốc của Nho giáo Chúng tôicoi đây là những tài liệu quý, có giá trị khoa học cần được tham khảo và kế thừa
có chọn lọc để giải quyết những nhiệm vụ luận án đặt ra
1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
Trang 7Nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội và con người ViệtNam trong lịch sử cũng như trong giai đoạn hiện nay đã có không ít công trìnhtiêu biểu, có giá trị Tuy nhiên, phần lớn các công trình bàn về ảnh hưởng của tưtưởng trị quốc Nho giáo đối với xã hội và con người Việt Nam trong lịch sử.Những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề ảnh hưởng của tư tưởng trịquốc Nho giáo đến quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
ở nước ta hiện nay không nhiều Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu đócung cấp thêm tài liệu để tác giả luận án có căn cứ nhận định về ảnh hưởng của
tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay
1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Bàn về vấn đề này cũng có những cách tiếp cận và nhận định khác nhaucủa các công trình nghiên cứu Có tác giả cho rằng, hiện nay dù Nho giáokhông còn tồn tại với bộ mặt đích thực của nó, nhưng những tàn dư, dấu vếtNho giáo trong phong tục tập quán và nếp sống ở xã thôn Việt Nam vẫn tồn tạingoan cố và dai dẳng nên để khắc phục ảnh hưởng của những tàn dư đó, cần có
sự phấn đấu kiên trì của nhân dân trong suốt tiến trình cách mạng Có tác giảcho rằng, do quá trình tồn tại lâu dài trên đất nước ta, Nho giáo trở thành một
bộ phận của truyền thống dân tộc và ngày nay một số yếu tố nào đó của Nhogiáo vẫn còn có mặt ở nước ta nên “nó phải được đối xử như là truyền thốnglớn của dân tộc” Có tác giả nhận định, tình hình ngày nay đã đổi khác, khi cácnước đang mở cửa giao lưu, hội nhập, các dân tộc vươn tới những giá trị toànnhân loại thì những lý tưởng làm người, tu thân, tề gia để đạt đến cuộc sống hòathuận an vui… có những ý nghĩa tích cực chứ không chỉ dẫn đến trì trệ, ảotưởng Do đó, kế thừa, phát huy là việc làm cần thiết, song nó cũng rất dễ dẫnđến sự tái sinh, quay lại cái cũ
Mặc dù các quan niệm không hoàn toàn thống nhất, các hướng tiếp cận đachiều, song đó là những căn cứ giúp nghiên cứu sinh lựa chọn cách tiếp cận củariêng mình để thực hiện nhiệm vụ luận án
Trang 81.4. KHÁI QUÁT KẾT QUẢ CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ TỔNG QUAN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
Trên đây là những nét khái quát về một số công trình nghiên cứu tiêu biểuliên quan một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài luận án Ngoài ra còn rấtnhiều tài liệu khác mà trong khuôn khổ có hạn, tác giả luận án không có điềukiện phân tích hết
Với những tài liệu đã được tổng quan cho thấy, do nhiệm vụ, mục tiêu vàcách tiếp cận khác nhau, nên các nhà nghiên cứu đã có sự quan tâm tìm hiểunhững nội dung khác nhau trong học thuyết Nho giáo nói chung, tư tưởng trịquốc trong học thuyết đó nói riêng, nhưng chưa có công trình nào tập trung bànluận có hệ thống và chuyên sâu về ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáođối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiệnnay Tuy nhiên, đó là những công trình nghiên cứu có giá trị của các nhà khoahọc đi trước, giúp tác giả luận án có thêm những tư liệu, những cơ sở khoa học
để tiếp tục đi sâu nghiên cứu những nội dung thuộc chủ đề luận án của mình.Trên cơ sở kế thừa những yếu tố hợp lý trong các công trình của những nhàkhoa học đi trước, luận án tập trung đi sâu nghiên cứu và giải quyết những vấn
đề sau:
Một là, khái quát một cách có hệ thống về cơ sở hình thành, nội dung chủ
yếu trong tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc; sự du nhập và biến đổinội dung của nó trong Nho giáo Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử tiêu biểu
Hai là, phân tích ảnh hưởng mang tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho
giáo đến việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiệnnay cùng những nguyên nhân của thực trạng đó
Ba là, đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy
ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nhogiáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước tahiện nay
Tác giả luận án hy vọng, với việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu, luận giảinhững vấn đề trên, luận án sẽ góp thêm một cách tiếp cận và có thêm nhữngđóng góp mới về một khoảng trống trong nghiên cứu về Nho giáo và ảnh hưởngcủa nó trong xã hội Việt Nam hiện nay
Trang 9Chương 2
TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO
2.1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO
2.1.1 Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội
Về kinh tế, đồ sắt thời kỳ này được sử dụng phổ biến, nghề luyện sắt, chế
tạo công cụ lao động bằng sắt phát triển Cùng với việc chế tạo và sử dụng công
cụ lao động bằng sắt, người Trung Quốc thời kỳ này còn biết sử dụng sức kéocủa súc vật, biết dùng súc vật làm công cụ lao động trong sản xuất nông nghiệp.Mặt khác, họ còn chú trọng làm thủy lợi phục vụ cho cấy trồng, sản xuất ra củacải vật chất
Về chính trị, xã hội, thời Xuân Thu - Chiến quốc trên đất nước Trung Quốc
cổ đại cũng có nhiều biến cố, sự kiện trọng đại Nhà Chu trong khoảng 4 thế kỷ,
từ thế kỷ XI trước công nguyên đến năm 771 trước công nguyên đóng đô ở phíaTây là thời kỳ cường thịnh Đến thời Đông Chu thì ngày càng suy yếu Ngượclại, một số nước chư hầu của nhà Chu trước đây vốn nhỏ yếu buộc phải thầnphục, triều cống nhà Chu, thì nay ngày một lớn mạnh, họ tiến hành chiến tranhnhằm giành quyền làm bá chủ
Tóm lại, những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, xã hội thời kỳ này cho
thấy, trật tự xã hội được tổ chức theo mô hình thể chế nhà Chu đã lỗi thời, mấtsức sống, không thích ứng nổi trước những diễn biến phức tạp của lịch sử.Trước thực tế đó, nhiều trào lưu tư tưởng đương thời hướng đến việc lý giảinguyên nhân trật tự xã hội rối loạn, từ đó tìm kiếm mô hình xã hội lý tưởng vàcon đường ổn định trật tự xã hội đương thời Tư tưởng trị quốc Nho giáo ra đờitrong bối cảnh lịch sử đầy biến động đó
2.1.2 Những tiền đề văn hóa, tư tưởng
Không một học thuyết nào ra đời từ hư vô mà bao giờ cũng mang tính kếthừa trong sự hình thành, phát triển Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nhogiáo nói riêng cũng không ngoại lệ Sự ra đời của Nho giáo nói chung, tư tưởngtrị quốc Nho giáo nói riêng còn trên cơ sở kế thừa những tư tưởng về chính trị,đạo đức, tôn giáo trong lịch sử tư tưởng trước đó, nhất là những tư tưởng này ởthời Chu
Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng ra đời trên cơ sởtiếp thu những tư tưởng về đạo đức, chính trị, tôn giáo đã có trước nó để giải
Trang 10đáp những vấn đề mà thực tiễn xã hội đang đặt ra Mặt khác, sau khi ra đời,Nho giáo có quá trình tồn tại và phát triển qua các giai đoạn lịch sử khác nhau
và gắn với chế độ xã hội phong kiến đang trong quá trình hình thành, phát triển
Vì thế, nội dung của học thuyết ấy cũng có sự đổi thay, bổ sung, thêm bớt trongmỗi thời kỳ lịch sử cụ thể
2.2 TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC CỦA NHO GIÁO TRUNG QUỐC
2.2.1 Quan niệm của Nho giáo về “gia”, “quốc” và “trị quốc”
Trong quan niệm của các nhà nho, gia (nhà), quốc (nước) và thiên hạ lànhững loại hình đồng dạng, giống nhau về bản thể và tính chất, chỉ khác vềphạm vi và qui mô lớn nhỏ Nước là sự mở rộng qui mô của nhà, thiên hạ là sự
mở rộng về qui mô của nước Điều đó đã được Mạnh Tử khái quát: "Thiên hạgốc ở nước, nước gốc ở nhà" (Thiên hạ chi bản tại quốc, quốc chi bản tại gia –
Mạnh Tử, Ly lâu, thượng) Do đó, muốn bình thiên hạ phải trị được quốc, muốn
trị được quốc trước hết phải yên được nhà
Nho giáo bàn về nước nhưng không bàn từ góc độ sản xuất vật chất mà chủyếu bàn từ góc độ chính trị, đứng trên phương diện đạo đức, chính trị để nhìnnhận, phán xét Vì thế, về thực chất, nó chủ yếu quan tâm đến vấn đề trị quốc,
cố gắng đi tìm con đường, cách thức cai trị đất nước và đào tạo chủ thể làmnhiệm vụ đó nhằm hướng đến mục tiêu là xây dựng một mô hình xã hội lýtưởng Điều đó được thể hiện khá rõ trong ba cương lĩnh và bát điều mục của
sách Đại học, một tác phẩm quan trọng cấu thành bộ Tứ thư của Nho giáo “Trị
quốc”, theo Nho giáo, là làm cho đất nước yên ổn, an bình Đấy là quan niệm,đồng thời là chủ trương của Nho giáo Muốn trị quốc được thì trước đó phải tềgia, tức là sửa sang, chỉnh đốn việc nhà Nho giáo lý giải tiếp: muốn tề gia thìphải tu thân, tức là sửa mình thành người tốt
2.2.2 Mục tiêu trị quốc trong quan niệm của Nho giáo
Mục tiêu cao nhất của Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nóiriêng là nhằm tìm kiếm mô hình xã hội lý tưởng để thay thế cục diện đươngthời Mô hình xã hội lý tưởng với tư cách là mục tiêu trị quốc của Nho giáomang những nét đặc trưng cơ bản sau:
Một là, xã hội ổn định, có trật tự tôn ti theo đúng chuẩn mực của từng mối
quan hệ
Hai là, xã hội lý tưởng phải đảm bảo cho con người có đời sống vật chất
tương đối đầy đủ, thực hiện nguyên tắc phân phối quân bình
Trang 11Ba là, xã hội lý tưởng phải là xã hội có đạo đức, coi trọng giáo dục đạo đức
cho mọi người
2.2.3 Đường lối trị quốc của Nho giáo
Để thực hiện mục tiêu trị quốc là hướng đến xây dựng một mô hình xã hội
lý tưởng với những đặc trưng cơ bản nêu trên, Nho giáo đề xuất con đường đểthực hiện mục tiêu đó với những nội dung cơ bản sau:
Thứ nhất, muốn trị được nước, trước hết những chủ thể trị quốc, những con
người tham gia chính sự phải tu được thân và tề được gia để làm gương cho dânchúng
Thứ hai, dùng đức để trị quốc kết hợp với sử dụng pháp luật và hình phạt
khi cần thiết
Thứ ba, phải dưỡng dân, giáo dân và làm cho dân tin.
Vậy là, theo các đại biểu sáng lập Nho giáo, trong việc trị quốc, quản lýchính sự quốc gia phải chú trọng nuôi dưỡng dân, làm cho dân giàu lên, mởmang trí tuệ, trở nên có văn hóa, văn minh, và phải làm cho dân tin tưởng vàongười có vai trò cầm quyền trị quốc
2.2.4 Chủ thể trị quốc trong quan niệm của Nho giáo
Quan niệm của Nho giáo về chủ thể trị quốc thể hiện mong ước về nhữngcon người có khả năng bình ổn xã hội, đảm đương được các công việc của quốcgia, xã tắc Có thể hình dung quan niệm về chủ thể trị quốc của Nho giáo lànhững bậc vua thánh tôi hiền, mang phẩm chất của những mẫu hình lý tưởngnhư kẻ sĩ, quân tử, thánh nhân
Thứ nhất, những phẩm chất của kẻ sĩ.
Thứ hai, những phẩm chất của bậc quân tử.
Thứ ba, phẩm chất của những bậc thánh nhân.
Tóm lại, qua nghiên cứu sự hình thành và những nội dung cơ bản của tư
tưởng trị quốc trong Nho giáo Trung Quốc, có thể rút ra một số nhận định sau:
Một là, mặc dù trong tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc ra đời
trong bối cảnh lịch sử cách ngày nay hơn 2000 năm, song nó chứa đựng nhữnggiá trị lịch sử không thể phủ nhận Tiêu biểu là:
Thứ nhất, về mục tiêu trị quốc, Nho giáo đã nhận thấy vai trò quan trọng
của đời sống vật chất, của đạo đức và việc giáo dục đạo đức đối với việc duy trì
ổn định trật tự xã hội Nó quan tâm đến việc tạo lập các mối quan hệ giữa người
Trang 12với người từ gia đình đến xã hội theo những chuẩn mực cụ thể, đề cao tráchnhiệm của con người trong cuộc sống.
Thứ hai, về đường lối trị quốc, mặc dù đề cao vai trò của đạo đức, chủ
trương dùng đức để trị quốc, song Nho giáo cũng đã nhận thấy vai trò và tầmquan trọng nhất định của pháp luật, chủ trương việc trị quốc phải có pháp luật
và hình phạt khi cần thiết Mặt khác, trong tư tưởng trị quốc Nho giáo, dânđược coi trọng, được quan tâm, chăm lo, làm cho giàu lên cả về vật chất và tinhthần Nó chú trọng đồng thời cả lương thực, binh lực, tài năng, trí tuệ, đạo đứccủa con người, niềm tin của con người vào chủ thể trị quốc, coi niềm tin (chữtín) này là quan trọng nhất Nho giáo đã nhận thấy được vai trò quan trọng củadân, xem dân là gốc của nước
Thứ ba, về chủ thể trị quốc, Nho giáo hướng đến những mẫu người lý
tưởng như kẻ sĩ, đại trượng phu, quân tử, thánh nhân Nó yêu cầu người trịquốc, tham gia chính sự phải là những con người có đạo đức, có tài năng, đượcđào tạo và không ngừng nỗ lực tự tu dưỡng Đó còn phải là những con người vìdân, biết dưỡng dân, giáo dân, sai khiến dân hợp thời và làm cho dân tin Nóphê phán, lên án người cầm quyền xa dân, phản dân, độc ác, tàn bạo, hoangdâm vô đạo
Hai là, bên cạnh những giá trị cần được ghi nhận, khẳng định, tiếp thu để
phát triển, tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc không tránh khỏi nhữnghạn chế bởi hoàn cảnh thời đại:
Thứ nhất, xã hội lý tưởng trong quan niệm về mục tiêu trị quốc của Nho
giáo phản ánh những mơ ước của các nhà nho trong bối cảnh lịch sử đầy hỗnloạn song nó mang tính ảo tưởng, chưa có cơ sở kinh tế - xã hội hiện thực của
nó Xã hội đại đồng trong mong ước của các đại biểu Nho giáo, như có ngườinhận định, là một dạng của chủ nghĩa xã hội không tưởng phương Đông
Thứ hai, trong quan niệm về đường lối trị quốc, có lúc các tác giả Nho giáo
tỏ ra mâu thuẫn và sai lầm khi bàn về mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật,giữa việc làm giàu và việc thực hành nhân nghĩa, quan niệm “không nên xemtài sản là lợi ích” mà chỉ “nên xem nhân nghĩa là lợi ích” trong đạo trị quốc.Mặc dù nhận thấy vai trò của đời sống vật chất song về cơ bản, Nho giáo coitrọng "vi nhân" hơn "vi phú"; nhận thấy sự cần thiết của pháp luật và hình phạtnhưng Nho giáo nhấn mạnh, đề cao đến mức tuyệt đối hóa vai trò của "đức" màchưa thấy hết vai trò, vị trí quan trọng của "pháp"
Trang 13Thứ ba, trong quan niệm về chủ thể trị quốc, Nho giáo chủ yếu nhấn mạnh
và đề cao vai trò của nam giới với những mẫu hình lý tưởng được vẽ ra màchưa nhận thức và quan tâm đúng mức đến vai trò, đóng góp to lớn, quan trọngcủa phụ nữ Đôi chỗ, học thuyết ấy còn thể hiện sự coi thường phụ nữ, nhất làtrong các giai đoạn Hán Nho, Tống Nho sau này Mặt khác, học thuyết ấy cũngchưa đánh giá đúng mức vai trò quan trọng của tuổi trẻ trong xã hội, nó đề cao,coi trọng người già và tri thức kinh nghiệm hơn sự đổi mới, sáng tạo đột phá
2.3 TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC CỦA NHO GIÁO VIỆT NAM
2.3.1 Vài nét về sự du nhập tư tưởng trị quốc Nho giáo vào Việt Nam
Tư tưởng trị quốc Nho giáo du nhập Việt Nam và có những biến đổi nhấtđịnh là do yếu tố:
Một là, yếu tố đầu tiên chi phối, làm biến đổi nội dung tư tưởng trị quốc
Nho giáo khi du nhập Việt Nam chính là thực tiễn xây dựng, phát triển của dântộc ta qua các thời kỳ lịch sử
Hai là, sự lan truyền, ảnh hưởng tác động qua lại giữa các trào lưu tư tưởng
trong lịch sử nhân loại là vấn đề mang tính qui luật Tri thức, văn hóa, tư tưởngcủa con người ở đâu, bao giờ cũng mang tính phổ biến của toàn nhân loại, chứkhông thể bị giới hạn trong một phạm vi nào đó
Ba là, sự tiếp thu và bổ sung, lược bỏ, vận dụng của các nhà nho trong mỗi
giai đoạn lịch sử cũng là nhân tố quan trọng làm nên những biến đổi của tưtưởng trị quốc Nho giáo khi vào Việt Nam
Do sự tác động đan xen của các yếu tố trên mà Nho giáo nói chung, tưtưởng trị quốc Nho giáo nói riêng khi du nhập Việt Nam đã có sự biến đổi, làmcho tư tưởng trị quốc trong Nho giáo ở Việt Nam có những nét riêng biệt nhấtđịnh chứ không hoàn toàn chỉ là "vay mượn", "sao chép", "thích nghi" như cóngười nhận định
2.3.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng trị quốc trong Nho giáo Việt Nam
Một là, quốc gia độc lập, thái bình, giàu mạnh, trường tồn là mục tiêu trị
quốc mà các đại biểu Nho giáo Việt Nam hướng tới Điều đó được thể hiện quanhững áng thơ văn bất hủ, để lại ấn tượng sâu sắc cho muôn đời sau
Hai là, về đường lối trị quốc trong quan niệm của Nho giáo Việt Nam.
Ba là, về chủ thể trị quốc trong quan niệm của Nho giáo Việt Nam.