LIỆU PHÁP NHẬN THỨC HÀNH VI (cognitive behavior therapy – CBT)

“Các sự kiện tự bản thân nó không mang lại các vấn đề cảm xúc và hành vi nhưng sự đánh giá và niềm tin mang tính nhận thức về các sự kiện trong cuộc sống dẫn chúng ta đến các vấn đề này

LIỆU PHÁP

NHẬN THỨC - HÀNH VI

(Cognitive Behavior Therapy – CBT)

Đào Lê Tâm AnPhạm Thái Tiểu MiNguyễn Thủy TiênTrần Nguyễn Ngọc Trinh

GVHD: TS Võ Thị Tường Vy

TÂM LÝ HỌC THAM VẤN

Nội dung trình bày

Khái quát chung

Lịch sử ra đời, cơ sở khoa học, các khái niệm trọng tâm

Điều kiện & Kỹ năng

Điều kiện cần có & hệ thống kỹ năng đối với nhà tham vấn trong trị liệu NTHV

02

“Các sự kiện tự bản thân nó không mang lại các vấn đề cảm xúc và hành

vi nhưng sự đánh giá và niềm tin mang tính nhận thức về các sự kiện trong cuộc sống dẫn chúng ta đến

các vấn đề này.”

Nhiều tác giả ứng dụng cả 2 liệu pháp trên vì tìm thấy sự hỗ trợ và

bổ sung lẫn nhau giữa các kỹ thuật

 Liệu pháp Nhận thức hành vi ra đời và đến những năm 1990 được sử dụng rộng rãi trên thế giới

1 Lịch sử ra đời & cơ sở khoa học

Wolpe

Liệu pháp nhận thức

Liệu pháp nhận thức hành vi

Nguồn gốc của trị liệu nhận thức hành vi (Lê Thị Minh Tâm, 2013)

.

Trọng tâm của liệu pháp CBT

Long xung đột với cha về mái tóc

“Ba ghét em”, “Ba xem mái tóc hơn em”, “Không ai hiểu em hết”

Con người cân bằng & con người bệnh

Con người cân bằng

Các đặc điểm cơ bản của liệu pháp nhận thức hành vi

Trị liệu nhận thức hành vi tập

trung vào giải quyết vấn đề,

nhấn mạnh về vấn đề hiện tại

vì vậy cần thiết xây dựng mục

tiêu, tìm kiếm nguyên nhân và

hướng dẫn thân chủ nhận diện

các niềm tin không hợp lý.

Trị liệu nhận thức hành vi theo cách giáo dục tâm lý với mục tiêu hướng dẫn thân chủ trở thành “người dẫn đường” cho chính họ, giúp phòng ngừa tái phát.

Các phiên trị liệu theo nhận thức hành vi được thiết kế theo 1 cấu trúc cụ thể, gồm các bước xác lập mục tiêu, nội dung hoạt động, kết thúc và lượng giá.

Ứng dụng của liệu pháp CBT

CBT là phương pháp điều trị hỗ trợ cho nhiều vấn đề như:

Rối loạn lo âu (RL hoảng sợ, sợ đám đông, RL lo âu xã hội, RL lo âu lan

tỏa, RL phân ly,…

Rối loạn ám ảnh (RL ám ảnh cưỡng chế OCD, RL chuyển hóa cơ BDD, Trichotillomania (nhổ tóc), RL bài tiết (kén da), các rối loạn hành vi lặp đi lặp lại tập trung vào cơ thể khác (BFRBs),

Các rối loạn khác (stress sau sang chấn PTSD, rối loạn Tic, trầm cảm nặng và RL sắc tố máu, các RL ăn uống, bệnh nhân ung thư),

Ứng dụng của liệu pháp CBT

Giảng dạy kỹ năng sống, kỹ năng

xã hội vận dụng để làm việc với trẻ vị thành niên qua việc hướng dẫn kiểm soát cơn tức giận, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp,…

2 ĐIỀU KIỆN CẦN CÓ & YÊU CẦU ĐỐI VỚI NTV

TRONG TRỊ LIỆU NHẬN THỨC HÀNH VI

bộ câu hỏi trắc nghiệm đánh giá,…

 Kiến thức chuyên môn: người có bằng thạc sĩ trở lên về các lĩnh vực tâm lý lâm sàng, CTXH lâm sàng, bác sĩ tâm thần, những người được huấn luyện chuyên sâu về sức khỏe tinh thần, các lý thuyết chuyên sâu về tham vấn trị liệu tâm lý.

 Kỹ năng của nhà tham vấn: thiết lập mối quan hệ trị liệu, lắng

nghe hiệu quả, thấu cảm, xây dựng mục tiêu, quản lý bản

thân (xây dựng mục tiêu buổi tham vấn, quản lý chuyển cảm,

quản lý cảm xúc…).

Nhận thức

về bản thân

Nhận thức

về người khác

và các giấc mộng tiêu cực của những thânchủ trầm cảm nằm viện nội trú (Beck,1963)

Bằng cách đánh giá mức độ can dự củanhững ý nghĩ vào từng lĩnh vực khiến ngườibệnh cảm thấy đau khổ mà nhà trị liệu cóthể có khái niệm về những mối bận tâmcủa họ

BỘ BA NHẬN THỨC

3 MÔ HÌNH CỦA TIẾP CẬN NHẬN THỨC HÀNH VI

3 MÔ HÌNH CỦA TIẾP CẬN NHẬN THỨC HÀNH VI

Chỉ những cấu trúc tư tưởng của

cá nhân, bao gồm nhận thức, ý

tưởng, lòng tin, giả định, phỏng

đoán và định kiến từng được xây

dựng và phát triển trong suốt quá

trình sống kể từ tuổi ấu thơ

SƠ ĐỒ (SCHEMATA)

Nếp suy nghĩ (schemata)

(sự kiện, phản ứng, trải nghiệm đã có)

Tri giác Nhận định Định hướng

Khi nếp suy nghĩ của cá nhân không được phù hợp và thích ứng, có nghĩa là nó sẽ trởthành một khuôn mẫu nhận thức có định kiến sâu đậm trong tâm trí về nhiều vấn đềliên quan đến thế giới, con người và về chính bản thân mình

Cá nhân có xu hướng tiếp thu (assimilate) các trải nghiệm vào trong các nếp suy nghĩ có sẵn hơn là điều ứng (accommodate) để thay đổi nếp suy nghĩ theo các sự kiện không mong đợi hoặc nghịch ý (Fiske & Taylor, 1984; Kovacs & Beck, 1978; Meichenbaum & Gilmone, 1984).

Nếp suy nghĩ về bản thân (self – schemata) chứa đựng những niềm tin bền vững

• “những người xung quanh tôi

không thể tin cậy được” (xã hội)

Người đầy tức giận

• “tôi không có khuyết điểm” (bản thân)

• “thế giới này thật nguy hiểm, con người rất ma mãnh” (xã hội)

Các quy luật ngầm, những giả định và niềm tin đóng vai trò như nguồn gốccủa những nhận thức sai lệch nơi thân chủ

SƠ ĐỒ (SCHEMATA)

2 MÔ HÌNH CỦA TIẾP CẬN NHẬN THỨC HÀNH VI

3 MÔ HÌNH CỦA TIẾP CẬN NHẬN THỨC HÀNH VI

Nhận thức sai lệch biểu hiện cách

xử lý thông tin kém thích ứng và

có thể trở thành biểu tượng của

các kiểu hành vi đặc biệt hay của

một hội chứng lâm sàng nào đó

NHẬN THỨC SAI LỆCH

KIỂU NHẬN THỨC SAI LỆCH VÍ DỤ

Tư duy lưỡng phân (dichotomous thinking)

“Các sự vật này trắng hoặc đen”

“Bạn hoặc là theo tôi hoặc là chống lại tôi”

Đọc suy nghĩ (mind reading)

“Họ có thể suy nghĩ rằng tôi là người bất tài”

“Tôi biết rằng, họ sẽ không chấp nhận”.

Lý giải cảm xúc (emotional reasoning)

“Bởi vì tôi thấy mình yếu kém cho nên tôi yếu kém”

“Vì tôi cảm thấy bực bội, nên chắc hẳn là có điều gì đó không đúng”.

Cá nhân hóa (personalization)

“Lời bình luận đó không phải là tình cờ, tôi biết nó đang hướng về tôi”

“Các vấn đề luôn luôn xuất hiện khi tôi vội vã”

Khái quát hóa quá mức (overgeneralization)

“Mọi việc tôi làm trở nên sai lầm”

“Bất cứ vấn đề gì tôi chọn lựa, chúng luôn thất bại”

Bi kịch hóa (catastrophizing)

“Tốt hơn là tôi không nên thử bởi vì tôi có thể thất bại

và điều đó rất là kinh khủng”

“Thế giới này sắp đến ngày tận thế”.

Các tuyên bố bắt buộc (“should” statements)

“Tôi nên thăm gia đình tôi mỗi khi họ muốn như thế”

“Họ nên làm điều tôi nói bởi vì điều đó đúng”

Trừu tượng có chọn lọc (selective abstractions)

“Phần thông tin còn lại là hiển nhiên, không có gì đáng bàn”; “Tôi đã tập trung vào những chi tiết tiêu cực, những điều tích cực xảy ra không đáng kể”.

Tự dán nhãn (Self-labeled)

“Tất cả là lỗi của tôi”.

“Tôi là kẻ ngu xuẩn”, “Tôi là người vô dụng”…

Niềm tin cốt lõi

Những suy nghĩ xuất hiện một cách tự động bên trong tâm tríảnh hưởng đến cách phản ứng và cảm xúc của chúng ta trongnhững sự kiện Có ba dạng suy nghĩ tự động là quan điểm vềbản thân, quan điểm về tương lai và quan điểm về thế giới

Những thái độ, kết luận nhanh, niềm tin trung gian về những điềuđang diễn ra Ví dụ: Tôi phải đặt gia đình, người thân lên trên bảnthân mình

Là nền tảng các niềm tin ổn định về bản thân, các mối quan hệ,thế giới quan và tương lai của người đó Niềm tin cốt lõi khónhận diện hơn những suy nghĩ tự động, nó ẩn giấu bên trong,chúng thường thể hiện qua hình thức kiến thức ngấm ngầm, chỉ

có thể bộc lộ chính bản thân chúng trong hầu hết các giả địnhkhái quát về bản thân chúng ta và thế giới bên trong chúng ta

4 HỆ THỐNG NIỀM TIN

Một vài ví dụ về niềm tin cốt lõi mang tính hủy hoại:

- Tôi không được yêu

- Tôi là một người tồi tệ

- Tôi là đứa thất bại

- Mọi người ai cũng chỉ lo cho bản thân họ

- Tôi không được phép nhận bất kỳ một điều tốt đẹp nàotrong cuộc sống

- Không có thứ gì có ích cả

- Thế giới này là một nơi nguy hiểm

- Tôi là người vô dụng, không có ích lợi gì cho mọi người

5.1 LIỆU PHÁP LÝ TRÍ CẢM XÚC HÀNH VI CỦA ABERT ELLIS

(Rational emotive behavior therapy – REBT)

Giúp thân chủ nhận ra niềm tin phi lý,

vạch ra những điều bất hợp lý trong

nhận thức, thay thế niềm tin phi lý

bằng niềm tin tích cực , giúp thân chủ

thích nghi hơn với hoàn cảnh.

Giúp thân chủ đạt đến sự tự chấp

nhận bản thân vô điều kiện và sự

chấp nhận người khác vô điều kiện.

Sự kiện xảy ra

Tôi thấy

bình

thường!

Tôi thấy bị xúc phạm!

Tôi thấy mình có lỗi!

LIỆU PHÁP LÝ TRÍ CẢM XÚC HÀNH VI CỦA ABERT ELLIS

E

(New Effect)

Tác động mới, cảm xúc mới

F (Furthermore action)

(Lê Thị Minh Tâm, 2013)

Giúp thân chủ hành động để phát triển 1 cách sống hợp lý hơn.

Chỉ ra cách thân chủ đang duy trì những suy nghĩ phi logic và không hợp lý.

Giúp thân chủ hiểu tại sao những niềm tin phi lý được bản thân tiếp thu.

Kỹ thuật tham vấn trong liệu pháp REBT:

• Hình tượng lý trí cảm xúc

• Hài hước hoá

• Bài tập kích thích sự xấu hổ

• Sử dụng sức mạnh

Phương pháp hành vi

• Hành vi tạo tác, nguyên tắc tự quản

lý, giải mẫn cảm hệ thống, kỹ thuật thư giãn và làm mẫu.

• Những bài tập này chủ yếu để thân chủ thực hiện ngoài giờ trị liệu.

Trải nghiệm của thân chủ:

- Liệu pháp REBT được xem như 1 quá trình mang tính tái giáo dục, thân chủ học cách để áp dụng những suy nghĩ hợp lý, tham gia những bài tập thủ nghiệm và thực hiện những bài tập hành vi như 1 cách để đem lại sự thay đổi.

- Tập trung vào trải nghiệm của thân chủ trong hiện tại, niềm tin của họ ngay chính lúc này là căn nguyên của hành vi sai lệch.

- Thân chủ được mong đợi sẽ chủ động làm việc ngoài giờ trị liệu, chăm chỉ thực hiện bài tập hành vi về nhà Những bài tập này sẽ được kiểm tra trong buổi sau Khi kết thúc trị liệu, thân chủ xem lại tiến triển của bản thân và lập kế hoạch, xác định những chiến lược để đối phó với vấn đề đang tiếp diễn hoặc tiềm tàng.

5.2 LIỆU PHÁP ĐIỀU CHỈNH NHẬN THỨC

CỦA AARON BECK

• Giúp thân chủ trong việc phân tích tình huống phải đối đầu, vạch

ra những điều bất hợp lí trong nhận thức để đi đến thay đổi

chúng, giúp thân chủ thích nghi hơn với hoàn cảnh.

• Làm việc dựa trên suy nghĩ của thân chủ, điều chỉnh nhận thức theo quá trình điều chỉnh lại quá trình nhận thức- xử lý thông tin.

• Giúp thân chủ nhận ra những cảm xúc tiêu cực và những sai sót trong logic.

MỤC TIÊU THAM VẤN

Để thực hiện thành công mục đích trên,

nhà tham vấn phải:

• Thiết lập một mối quan hệ nồng ấm, không phê phán thân chủ

• Thu thập bằng chứng hoặc đặt một loạt câu hỏi để phát hiện những suy luận vô lý trong nhận thức của thân chủ

• Tiến hành thực nghiệm để kiểm định tính logic hợp lý của niềm tin đang tồn tại ở thân chủ

• Đánh giá lại sự kiện, phân tích lại tình huống để tìm những ý nghĩ tự động của thân chủ

và phát hiện những lỗi hoặc tính vô lý của chúng

• Thách thức những giả thuyết cơ bản của thân chủ bằng việc mổ xẻ, phân tích những tiền đề sai lệch ban đầu để tìm ra tính bất hợp lý cần phải điều chỉnh

• Phân tích lại tình huống hoặc sự kiện từ các góc độ khác nhau, giúp cho thân chủ đặt mình vào vị trí của người khác, nhìn nhận sự việc từ quan điểm của người khác để có cái nhìn hợp lý hơn về bản chất của tình huống hay sự kiện

• Thức tỉnh những ý nghĩ lạc quan tích cực và thực tế hơn ở thân chủ, dùng quán tưởng

để dừng những ý nghĩ vẩn vơ, tiêu cực và thay thế chúng bằng những ý nghĩ tích cực, tốt đẹp hơn

Kỹ thuật tham vấn:

KIỂM TRA

TÍNH HỢP LỆ NHẬN THỨC TẬP LUYỆN KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN

NHẬT KÝ BÀI TẬP VỀ NHÀ MÔ HÌNH HÓA

Phương pháp điều chỉnh nhận thức của Beck cũng tương đương với phươngpháp xúc cảm hợp lý của Ellis nhưng nhấn mạnh hơn đến mối quan hệ giữanhà tham vấn và thân chủ

Trường hợp của Stan:

NTV nhận thức hành vi chú trọng vào việc điều chỉnh những niềm tin tiêu cực

về bản thân nhằm đến mục tiêu thay đổi hành vi của Stan Các phiên làm việc diễn ra theo trình tự như sau:

(1) Hỗ trợ Stan hiểu rõ về tiến trình cũng như chiến lược can thiệp sẽ được thực hiện

(2) Khuyến khích Stan làm chủ các suy nghĩ khiến cho anh cảm thấy khó chịu (3) Sử dụng các kỹ thuật can thiệp về hành vi và nhận thức

(4) Cùng Stan xác định một vài những niềm tin và ý tưởng cơ bản

(5) Dạy Stan cách kiểm định các niềm tin của mình trong thực tiễn

(6) Dạy Stan các chiến lược ứng phó để tránh lặp lại mô hình cũ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Thị Minh Đức (2016) Giáo trình tham vấn tâm lý NXB ĐH Quốc gia Hà Nội.

2 Nguyễn Văn Khuê và Nguyễn Minh Tiến Trị liệu nhận thức - hành vi.

3 Phạm Toàn (2017) Tâm lý trị liệu (Lý thuyết và thực hành) NXB Đại học Quốc gia TP.HCM.

4 Lê Thị Minh Tâm (2013) Tiếp cận trị liệu nhận thức hành vi Hà Nội: NXB Thời đại

5 Gerald Corey (2016) Theory and Practice of Counseling and

Psychotherapy Brooks Cole.

6 https://www.drashleysmith.com/cbt

LIỆU PHÁP

NHẬN THỨC - HÀNH VI

(Cognitive Behavior Therapy – CBT)

THANKS FOR LISTENINGTÂM LÝ HỌC THAM VẤN