Hộp 3.1: Một số định nghĩa về can thiệp nhân đạo
3.2.2. Xây dựng các điều kiện tiên quyết cho can thiệp nhân đạo
3.2.2.1. Có sự vi phạm quyền con người bởi các hành vi thảm sát hoặc diệt chủng
Các học giả khi nhắc đến điều kiện tiên quyết để tiến hành can thiệp nhân đạo là khi xuất hiện sự vi phạm nghiêm trọng quyền con người. Tuy nhiên, để xác định mức độ "nghiêm trọng" này thì hiện nay chưa có căn cứ cụ thể nào được xác lập. Vì thế mà dẫn đến sự mơ hồ trong cách giải thích và áp dụng của các quốc gia lẫn Hội đồng bảo an khi cân nhắc đến việc can thiệp nhân đạo.
Dựa vào thực tiễn của trường hợp vi phạm quyền con người nghiêm trọng thì có thể xác định được rằng chúng đều phát sinh từ các hành vi thảm sát hoặc diệt chủng.
Hành vi diệt chủng, theo Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng năm 1948, là bất kỳ hành vi nào nhằm cố ý tiêu diệt toàn bộ hay một phần một dân tộc, một chủng tộc, sắc tộc hoặc một nhóm tôn giáo, như: giết các thành viên của nhóm người đó; gây tổn hại nghiêm trọng về thể xác hoặc tinh thần cho các thành viên của nhóm người đó; chủ tâm bắt một nhóm người phải chịu đựng những điều kiện sống theo dự tính trước nhằm mục đích phá hoại một phần hay toàn bộ sức khỏe của họ; có ý định áp đặt những biện pháp để ngăn chặn sự sinh đẻ trong nhóm người đó; cưỡng bức chuyển giao trẻ em của một nhóm người này sang một nhóm khác.
Hành vi thảm sát là một trong 11 hành vi được quy định là cấu thành tội chống loài người theo Quy chế Rome năm 1998 về Tòa án hình sự quốc tế.
Qua Quy chế, có thể xác định được hành vi tàn sát là hành vi có đầy đủ các dấu hiệu sau:
- Là hành vi giết người.
- Là hành vi được thực hiện ở quy mô lớn hoặc một cách có hệ thống (widespread or systematic attack). Tuy nhiên, từ "tấn công - attack" ở đây không chỉ bao gồm sự tấn công quân sự mà còn bao gồm những biện pháp về luật pháp hoặc hành chính như trục xuất hoặc cưỡng bức di dời chỗ ở.
- Là những hành vi trực tiếp chống lại một cộng đồng dân cư.
- Những hành vi này phải được thực hiện theo chính sách của nhà nước hoặc chính sách của một tổ chức.
Trong cả hai hành vi này, theo quy định của pháp luật quốc tế hiện hành, sự cố ý hay tính mục đích của những người thực hiện hành vi phải hiện hữu. Vì vậy mà khi chính phủ Paraguay bị buộc phải chịu trách nhiệm trước sự biến mất của thổ dân Guayaki, những con người đã bị biến thành nô lệ, tra tấn, không được cung cấp thức ăn, thuốc uống và bị thảm sát, Bộ trưởng Bộ Tư pháp của nước này đã trả lời khá đơn giản rằng họ đã không hề có ý định hủy diệt người Guayaki "mặc dù đã có những nạn nhân và những kẻ gây ra tội lỗi, nhưng lại không có yếu tố thứ ba cần thiết để tạo ra tội ác diệt chủng - đó là "ý định"". Có nghĩa là khi không có ý định thì không thể được coi là diệt chủng. Tương tự như thế, đại diện chính thức của Brazil tại Liên hợp quốc đã phản bác lại tội ác diệt chủng ở đất nước Brazil đối với thổ dân Amazon, đó là:
…Thiếu đi một động cơ hay một ác tâm đặc biệt cần thiết để nó trở thành tiêu biểu cho tình huống xảy ra nạn diệt chủng. Những tội ác bị chất vấn này đã được tạo ra hoàn toàn bỏi những lý do
kinh tế, những kẻ gây ra tội ác đã hoàn toàn hành động độc lập để xâm chiếm đất đai của những nạn nhân đó [4, tr. 467].
Nhiều trường hợp diệt chủng hoặc thảm sát mà những người thực hiện có động cơ nhất quán và ý định từ trước. Tuy nhiên, trong rất nhiều trường hợp khác, động cơ này rất khó nhận ra. Khi một sự khiêu khích dẫn tới một cuộc trả đũa khủng khiếp không chừa bất kỳ một ai có liên quan, vậy thì bằng cách nào chúng ta quyết định khi nào thì sự việc "hoàn toàn" mang tính trả đũa biến thành thảm sát hay diệt chủng? Tại thị trấn Sestif của Algeria vào tháng 05/1945, buổi lễ kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai đã phát triển thành một cuộc náp loạn mà khi đó người Algeria đã giết chết 103 người Pháp. Và người Pháp đã ngay lập tức trả đũa bằng cách cho máy bay dội bom 44 ngôi làng, một tàu tuần tiễu dội bom oanh tạc các thành phố ven biển, những đội quân biệt kích tổ chức các cuộc tàn sát để trả thù, và quân lính giết người bừa bãi. Số người Algeria đã chết lên tới 1.500 theo số liệu của quân đội Pháp và 50.000 theo lời của người Algeria. Lời biện minh hay kết luận từ sự kiện này rất khác nhau: đối với người Pháp, đó là sự chặn đứng một cuộc khởi nghĩa; đối với người Algeria, đó là một cuộc thảm sát.
Những cuộc thảm sát và diệt chủng đã chứng minh rằng, rất khó để người ta xếp riêng động cơ của chúng theo như định nghĩa. Vì vậy, cần xây dựng các văn bản pháp lý quốc tế về những hành vi thảm sát và diệt chủng là điều kiện cụ thể cho việc bắt đầu hoạt động can thiệp nhân đạo.
3.2.2.2. Quốc gia nơi diễn ra hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người không muốn hoặc không thể chấm dứt tình trạng này
Một điều kiện tiên quyết nữa cho việc tiến hành can thiệp nhân đạo chính là việc các quốc gia nơi diễn ra hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người không muốn hoặc không thể chấm dứt tình trạng này. Bởi vì quyền lực nhà nước là yếu tố đầu tiên và cơ bản của việc quy định và thực thi quyền con người. Bảo vệ quyền con người trước hết thuộc phạm vi công việc nội bộ
quốc gia. Nếu quốc gia nơi đang diễn ra hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người có ý định chấm dứt các hành vi vi phạm hoặc đang tiến hành các biện pháp nhằm chấm dứt các hành vi đó và hoàn toàn có khả năng đạt được hiệu quả thì can thiệp nhân đạo không cần thiết và không thể xảy ra.
Thực tế cho thấy rằng, hầu hết các cuộc thảm sát và diệt chủng diễn ra với quy mô lớn là do quốc gia sở tại không hề có ý định ngăn chặn, đồng nghĩa với việc chính phủ các nước này "ngầm đồng ý" thông qua các chính sách xã hội. Thậm chí, có rất nhiều trường hợp do chính quốc gia sở tại tiến hành, hoặc âm thầm hoặc công khai. Thảm họa diệt chủng lớn nhất do chính quốc gia sở tại tiến hành gần đây nhất mà chúng ta chứng kiến là vào năm 1994 tại Rwanda. Không tính đến các nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp dẫn đến thảm họa này thì đây là hành vi diệt chủng người Tutsi do chính quyền Rwanda thực hiện một cách công khai. Quân đội Rwanda tiến hành tàn sát người Tutsi trên quy mô lớn. Họ còn tổ chức thường dân Hutu thành các nhóm, phân phát vũ khí, thiết lập các chốt kiểm soát và giết người Tutsi khi bắt gặp. Và thảm họa này chỉ kết thúc khi Mặt trận yêu nước Rwanda tiến hành chiến dịch quân sự chống lại chính quyền và dành được thắng lợi.
Bảo vệ quyền con người là nghĩa vụ của mỗi quốc gia, nên khi quốc gia sở tại vi phạm nghĩa vụ này thì cộng đồng quốc tế có quyền can thiệp nhằm thiết lập lại dân chủ, trật tự cùng các nền tảng để bảo đảm các quyền cơ bản của người dân.
3.2.2.3. Sự vi phạm nghiêm trọng quyền con người đe dọa hoặc phá hoại hòa bình và an ninh quốc tế
Điều kiện cuối cùng cho hoạt động can thiệp nhân đạo chính là sự vi phạm nghiêm trọng quyền con người phải đe dọa hoặc phá hoại hòa bình an ninh quốc tế. Đây là điều kiện nhằm đảm bảo hoạt động can thiệp nhân đạo không bị các quốc gia lợi dụng cho các mục đích riêng của mình và hoạt động
này phải được tiến hành dưới sự ủy quyền của cộng đồng quốc tế thông qua Hội đồng bảo an Liên hợp quốc.
Hội đồng bảo an là cơ quan được quyền tiến hành các biện pháp để duy trì và khôi phục hòa bình khi thấy có sự đe dọa hòa bình hoặc phá hoại hòa bình quốc tế. Tuy nhiên, việc xác định mức độ của tình huống để đánh giá tác động của nó tới hòa bình và an ninh quốc tế của Hội đồng bảo an phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể mà chưa căn cứ vào những tiêu chí cụ thể.
Vì thế, Liên hợp quốc cần xây dựng các văn bản quy phạm luật quốc tế nhằm xác lập các tiêu chí nhằm đánh giá tình huống hòa bình và an ninh quốc tế bị đe dọa hay đang bị phá hoại, tạo nên sự thống nhất trong phương pháp làm việc của Hội đồng bảo an. Hơn thế nữa, các tiêu chí đó sẽ tạo điều kiện cho Hội đồng bảo an đưa ra các quyết định nhanh chóng, nhằm ngăn chặn kịp thời các thảm họa nhân đạo.