CHƯƠNG 3 GIỌNG ĐIỆU VÀ NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT
1. Giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang
1.2. Các kiểu giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Thủy Giang
1.2.2. Giọng điệu chua chát, mỉa mai
Bên cạnh giọng điệu ngậm ngùi, xót xa, truyện ngắn Hồ Thủy Giang còn mang chút chua chát, mỉa mai trước những xấu xa của cuộc đời. Giọng điệu này được bộc lộ trong những truyện ngắn: Đối thủ, Mây gió ngẩn ngơ, Nguyên mẫu, Mảnh sân, Đối sách, Bản quyền ...
Trong truyện ngắn Đối thủ, tác giả hướng ngòi bút vào ông giám đốc đường bệ, oai phong của một công ty tiếng tăm. Bắt đầu từ ngoại hình ông giám đốc qua sự cảm nhận của chú chó, “hình dáng ông ta không giống với hình dáng những người ở xung quanh xóm. Bụng ông to quá. Chân ông ngắn quá. Đầu lại như không có một sợi tóc nào. Người trong xóm cậu không ai dị hình đến thế”. Từ ngày gặp con người này, nó luôn cảm thấy có một đám mây đen lượn lờ trên bầu trời vốn hết sức yên tĩnh của mình. Ngược lại, hình ảnh của con chó cũng được miêu tả trong con mắt ông giám đốc. “Con chó to lù lù, đứng sừng sững một góc hiên nhà trân trối nhìn ông. Ông cũng nhìn lại hắn, vừa cảnh giác, vừa kinh hãi. Nhạc sĩ bảo tình yêu bắt đầu từ đôi mắt, thì ở đây ngược lại, sự thù nghịch chừng như cũng bắt đầu từ hai cặp mắt của chó và người”. Trong các cuộc vui, ông giám đốc thường tự hào nói với đàn em: “Ta là người không có đối thủ”. Vậy mà, bây giờ đối thủ của ông lại là một con chó, thật đáng nực từ xưa tới nay có lẽ chưa ai coi đối thủ của mình là một con chó cả. Ông giám đốc ngoài chứa chất hận thù lại còn mang thêm lòng đố kỵ với con chó nữa bởi vì: “Mới chớm vào tuổi 50, ông đã trở thành người đàn ông hoàn toàn bất lực... Cho nên, cái gã chó lông vàng kia, một mình mà những bốn, năm ả chó cả ngày xúm xít xung quanh thì ắt là đã động đến nỗi đau thầm kín, như là chửi thẳng vào cõi đàn ông đen bạc của ông”[20,tr.375]. Cứ mỗi lần, ông nhét vào két sắt số tiền bất chính hoặc làm việc gì sai trái, con chó lại tru lên những tiếng não nùng thống thiết đến ghê
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
người. Do vậy, ông lo sợ đến mất ăn mất ngủ và tìm mọi cách tiêu diệt con chó lông vàng. Kết quả, con chó lông vàng khi bị ông phang một chiếc gậy gỗ lim nặng chịch, đã rũ mình trên tấm bao tải, mắt trừng trừng không chớp nhưng đã dại đi. Nó chết mà chưa hiểu được lí lẽ quá giản đơn “loài người có kẻ khôn ngoan và tăm tối hơn loài chó quá nhiều”.
Nhà văn còn kín đáo mỉa mai một số cơ quan, khi gặp phải sự việc gì họ không tìm biện pháp xử lý mà lại “công kích” nhau trên báo. Chuyện bắt đầu từ chiếc vòi nước hỏng, trong khu tập thể cơ quan nghiên cứu văn hóa nghệ thuật. Họ yêu cầu nhà máy nước thành phố đến sửa chữa, nhưng nhà máy nước cứ vịn đủ lý do để từ chối. Từ đây, mà cuộc bút chiến giữa hai cơ quan bắt đầu. Đối với cơ quan nghiên cứu văn hóa nghệ thuật họ cử hẳn nhà ngôn ngữ kiêm xã hội học để viết bài báo “chao ôi! Với cái đầu hàng bồ chữ Đông Tây kim cổ thế kia mà chỉ viết có đôi ba cho trang mục phê bình thì hỏi cái nhà máy nước kia sức mấy mà chống lại được”. Về phía nhà máy nước khi nhận được bài báo này ông giám đốc bắt đầu “dàn trận”. “Chủ nhật, ông cho đánh xe con triệu đứa cháu họ đến... Gà tần, vịt quay, giò, chả, nem, lạc rang, bia... và những lời chúc tụng... ầm ầm phát hỏa. Về một phương diện nào đó ngày xưa nước Mỹ đón Anhxtanh cũng chỉ đến thế là cùng. Tất nhiên rồi! Hơn ai hết, ông là người hiểu rõ giá trị của chất xám”.
“Nửa tháng sau, bài tiếp thu phê bình của ông được trình làng. Một bài báo tuyệt vời... trong ý tứ bài báo thòi ra một cái ngòi ong bò vẽ đốt thẳng vào yết hầu cái kẻ dám cả gan phê bình ông trên báo. Thằng cháu ông thế mà khá. Ngót năm triệu chi phí quả không uổng”[19,tr.263].
Lại nói về cơ quan nghệ thuật, lần này, họ cũng viết trả lại nhưng không phải là một bài báo đơn thuần nữa, “mà là một quả B41 cực mạnh phá tan tất cả các lô cốt tiêu cực ngoan cố nhất. Anh thử đọc bài báo cho cơ quan nghe. Lập tức anh được nhận những tràng vỗ tay như sấm, tán thưởng anh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
như tán thưởng một anh hùng cứu đê trong mùa nước lụt”[19,tr.265]. Hơn một tháng trôi qua, nhưng chiếc vòi nước hỏng vẫn chảy rè rè suốt ngày đêm không ai ngó ngàng đến, bởi họ còn bận “bút chiến” với nhau. Mỗi trang truyện là tiếng cười mỉa mai, chua chát của tác giả vào thực trạng có thật trong một số cơ quan nhà nước hiện nay.
Truyện ngắn Căn bệnh kỳ quặc, Hồ Thủy Giang hướng tiếng cười đả kích của mình đến nhà thơ, nhà văn trong xã hội hiện nay. Những bệnh nhân mắc phải “căn bệnh kỳ quặc” có một lòng đam mê chung là yêu thơ. Họ coi những công việc chính đang làm chỉ là nghề kiếm sống “tầm thường” và coi thi ca mới là “cứu rỗi” của cuộc đời họ, có người còn bỏ cả việc để làm thơ.
Họ mê sáng tác thơ đến “vơ vẩn, mộng mị”, “suốt ngày đêm họ túm tụm bên nhau sang sảng đọc thơ. Đọc một cách toàn tâm, toàn ý. Đọc bằng mồm, đọc bằng mắt, đọc bằng tay, thậm chí đọc bằng cả đầu gối”. Những bài thơ vừa khô cứng vừa ngô nghê nhưng lại được xuất bản, thậm chí còn được đứng tên ở một nhà xuất bản trung ương. Thì ra, trong thời kinh tế thị trường, ra được tập thơ không có gì khó khăn. Tác giả mỉa mai, “Mỗi tập thơ, tác giả tốn kém tới vài triệu. Có người đã mất đàn lợn nái của vợ vì thơ. Có nghĩa là nếu có trong tay vài chục triệu anh cũng có thể ra được mười tập thơ một lúc”[19,tr.336].
Nhà văn không bình luận, không phê phán, nhưng qua giọng văn, thấy được tiếng cười thâm thúy của tác giả vào những con người này và hiện tượng muốn nổi danh trong xã hội hiện nay. Lời của bác sĩ và cũng là của nhà văn khi phát hiện ra được căn bệnh của họ, “ngộ độc thơ - căn bệnh mới nhất cuối thế kỷ XX. Có thể lây lan sang nhiều thế kỷ khác”.
Bằng giọng điệu hài hước, mỉa mai ở nhiều cấp độ, “khi thì kín đáo sâu cay, lúc lại thẳng thừng dồn nén”, Hồ Thủy Giang hướng ngòi bút của mình
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
đến nhiều đối tượng khác nhau. Thông qua những tiếng cười chua chát đó, nhà văn đề cập đến những vấn đề nổi cộm, bức xúc trong xã hội hiện nay.