IV. CÁC GIẢI PHÁP CƠ BẢN XÂY DỰNG ĐỘI NGŨ THẨM PHÁN VÀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC TÒA ÁN TRONG
2. Nhóm giải pháp về đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của Đảng về công tác cán bộ
Nội dung của nhóm giải pháp này tập trung chủ yếu các vấn đề về đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của đảng về công tác cán bộ; Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đi đôi với phát huy trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác cán bộ và xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức ngành Tòa án nhân dân.
2.1. Về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác cán bộ ngành Tòa án nhân dân
Trong hoạt động của ngành Tòa án nhiệm vụ chính trị được chú trọng nhất đó là nhiệm vụ xét xử các vụ án, Thẩm phán là người thực hiện nhiệm vụ này. Để đảm bảo tính vô tư, khách quan của Thẩm phán khi xét xử pháp luật đã quy định “Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm Tòa án nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Do vậy, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác cán bộ trong ngành Tòa án phải vừa bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đồng thời bảo đảm không ảnh hưởng đến tính độc lập của
các Thẩm phán để hướng tới việc xét xử nghiêm minh, đúng người đúng tội đúng pháp luật.
Phương thức lãnh đạo của Đảng về công tác cán bộ của ngành Tòa án trong thời gian qua được thực hiện thông qua Ban cán sự đảng và cấp ủy đảng các cấp. Ở Tòa án nhân dân tối cao có Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tối cao, ở các Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố. Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tối cao chịu trách nhiệm trước Bộ Chính trị, Ban Bí thư trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo toàn ngành Tòa án làm đúng quan điểm của Đảng, pháp luật của Nhà nước; lo củng cố tổ chức, cán bộ đảm bảo có đội ngũ cán bộ đủ bản lĩnh chính trị, tinh thông nghiệp vụ và trong sạch về phẩm chất đạo đức. Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương chịu trách nhiệm trước Đảng bộ, Ban thường vụ tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương về việc bảo đảm cho toàn ngành Tòa án tỉnh, thành phố làm đúng quan điểm của Đảng, pháp luật của Nhà nước; lãnh đạo thực hiện một số nhiệm vụ trong công tác cán bộ theo quy định của pháp luật hoặc được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao giao. Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân cấp tỉnh có nhiệm vụ lãnh đạo công tác cán bộ trong Tòa án tỉnh và cả các Tòa án cấp huyện thuộc tỉnh quản lý. Việc quy định cấp ủy đảng cùng cấp lãnh đạo việc bổ nhiệm các chức vụ Chánh án, Phó Chánh án và chức danh Thẩm phán là cần thiết, nhưng đối với Tòa án thì cần phải chú ý có phương thức lãnh đạo phù hợp để đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng về công tác cán bộ trong ngành Tòa án mà không ảnh hưởng đến nguyên tắc độc lập xét xử của Tòa án.
Trong thời gian tới, yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của Đảng về công tác cán bộ ngành Tòa án là rất cấp thiết, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, đã nêu rõ:
“Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hoàn thiện tổ chức, bộ máy các cơ quan tư pháp. Trọng tâm là xây dựng, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân”. Do vậy, trong quá trình thực hiện chiến lược cải cách tư pháp cần phải coi trọng
đổi mới tổ chức, hoạt động của Tòa án, coi đây là nhiệm vụ quan trọng nhất phải được ưu tiên hàng đầu. Trong những năm qua, chủ trương này chưa có được sự quan tâm thực hiện đúng mức. Vị trí, vai trò của Tòa án chưa được đặt đúng tầm trong bộ máy của Nhà nước, vị thế của Chánh án và Thẩm phán chưa được đề cao trong xã hội. Trong thời gian chuẩn bị tiến hành Đại hội Đảng các cấp vừa qua, mặc dù đã có định hướng về cơ cấu Chánh án Tòa án nhân dân tham gia cấp ủy địa phương nhưng trên thực tế chỉ có khoảng 2/3 Chánh án Tòa án địa phương tham gia cấp ủy. Trong bộ máy nhà nước Chánh án Tòa án các địa phương thường có một vị trí khá khiêm tốn, chỉ tương đương với các Giám đốc sở, ban, ngành cùng cấp. Vị trí, vai trò của ngành Tòa án chưa được cải thiện đáng kể và đang phải đối mặt với những thách thức về nguy cơ lạm quyền từ phía các cơ quan công quyền và những người có thẩm quyền trong thi hành công vụ; lòng tin của người dân vào công lý, sự công bằng xã hội bị giảm sút.
Để nâng cao vị thế của Tòa án, làm cho Tòa án mạnh lên, được người dân, doanh nghiệp tin tưởng nhờ cậy thì cần tăng cường tính độc lập của Tòa án, khi xét xử Thẩm phán phải hoàn toàn độc lập. Cần tiếp tục đổi mới, hoàn thiện phương thức đổi mới sự lãnh đạo của Đảng về công tác cán bộ ngành Tòa án trong thời gian tới theo hướng các tổ chức đảng trong các cơ quan Tòa án địa phương không theo cấp hành chính mà nên cơ cấu theo ngành dọc. Trước mắt, khi thành lập Tòa án sơ thẩm khu vực, các Tòa án cấp tỉnh vẫn theo đơn vị hành chính cấp tỉnh thì tổ chức đảng của các Tòa án khu vực trực thuộc Đảng bộ Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Đảng bộ Tòa án nhân dân cấp tỉnh trực thuộc Đảng bộ tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
2.2. Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đi đôi với phát huy trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác cán bộ của ngành Tòa án nhân dân
Theo quy định của Luật tổ chức Tòa án nhân dân thì Chánh án là người đứng đầu trong các Tòa án, Chánh án được bổ nhiệm làm thủ trưởng trong bộ máy quản lý, điều hành của một Tòa án.
Trong công tác cán bộ Chánh án có trách nhiệm triển khai và tổ chức thực hiện có hiệu quả các chỉ thị, nghị quyết của Đảng về công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ của đơn vị mình đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng để đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ được giao. Để đề cao trách nhiệm của Chánh án đối với công tác cán bộ cần phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa vai trò trách nhiệm của Bí thư Ban cán sự và nhiệm vụ quyền hạn của Chánh án. Hiện nay, Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tối cao bao gồm đồng chí Chánh án, các đồng chí Phó Chánh án và đồng chí Vụ trưởng Vụ Tổ chức - Cán bộ; Ban cán sự đảng Tòa án các tỉnh bao gồm đồng chí Chánh án, các đồng chí Phó Chánh án và đồng chí Trưởng phòng Phòng Tổ chức - Cán bộ. Xét về cơ cấu nhân sự thì cuộc họp ban cán sự đảng và cuộc họp lãnh đạo cơ quan đều có thành phần giống nhau. Tuy nhiên, xét về nguyên tắc và phương thức hoạt động của ban cán sự và lãnh đạo cơ quan thì có sự khác nhau. Sự khác nhau cơ bản là ban cán sự đảng làm việc theo nguyên tắc tập trung dân chủ, quyết định theo đa số chứ không phải theo chế độ thủ trưởng. Khi họp Ban cán sự Chánh án với tư cách là thành viên Ban cán sự thì Chánh án bình đẳng như mọi thành viên khác của Ban cán sự khi biểu quyết. Đương nhiên Chánh án là người đề xuất vấn đề để tập thể Ban cán sự đảng thảo luận và biểu quyết. Trường hợp Chánh án không đồng ý thì báo cáo lên cấp trên. Như vậy vừa bảo đảm chế độ tập thể lãnh đạo, vừa phát huy vai trò của cá nhân Chánh án.
Tòa án với vai trò là trung tâm của cải cách tư pháp, ngoài việc đổi mới về tổ chức còn cần phải quan tâm đổi mới về công tác cán bộ. Mục tiêu lớn nhất và cũng là cần thiết nhất hiện nay của việc đổi mới công tác cán bộ Tòa án là xây dựng lòng tin của nhân dân, của xã hội đối với hoạt động xét xử của các Thẩm phán.
Khi người dân đã tin vào tư pháp là tin vào nền công lý của một quốc gia, tức là tin vào pháp luật. Pháp luật của nước ta, thực chất là thể chế hóa các quan điểm, đường lối của Đảng, do đó tin vào hoạt động tư pháp là tin vào đường lối lãnh đạo của Đảng, mất lòng tin đối với các hoạt động tư pháp là mất lòng tin vào sự lãnh
đạo của Đảng. Thực tiễn vừa qua cho thấy, một số đơn vị Tòa án có cán bộ sai phạm bị xử lý hình sự, xử lý hành chính nhưng việc xem xét trách nhiệm của người đứng đầu ở các đơn vị này rất khác nhau, lý do, vì chưa có một văn bản nào quy định về thẩm quyền, trách nhiệm của người đứng đầu về công tác cán bộ.
Để giải quyết vấn đề này, Bộ Chính trị hoặc Ban Bí thư cần phải ban hành văn bản quy định về thẩm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị trong công tác cán bộ. Trước mắt, lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản quy định về thẩm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu các đơn vị trong ngành Tòa án, để đề cao trách nhiệm của người đứng đầu. Việc ban hành quy định này, nhằm mục đích quy định về thẩm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu các đơn vị, trước hết phải xác định rõ quyền hạn của người đứng đầu trong công tác cán bộ. Trên cơ sở xác định quyền hạn của người đứng đầu để quy định trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác cán bộ, bảo đảm thực hiện nguyên tắc: quyền hạn đi đôi với trách nhiệm, quyền hạn càng cao thì trách nhiệm càng lớn; người ra quyết định thì phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác cán bộ phải được quy định cụ thể, gắn với sai phạm (nếu có và với mức độ khác nhau) của cán bộ dưới quyền. Ngoài ra, việc ban hành quy định này còn nhằm mục đích nâng cao trách nhiệm người đứng đầu trong việc phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ dưới quyền, trong việc lựa chọn cán bộ có phẩm chất và năng lực để bố trí vào các vị trí lãnh đạo, quản lý góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp.
Về thẩm quyền và trách nhiệm cụ thể của người đứng đầu đơn vị cần quy định theo hướng sau đây:
a) Về thẩm quyền của người đứng đầu:
- Quyết định việc phân công nhiệm vụ công tác cho cán bộ dưới quyền theo phân cấp quản lý cán bộ trong cơ quan, đơn vị do mình phụ trách để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị. Nội dung này thuộc về thẩm quyền quản lý và sử dụng cán bộ trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao. Về hiệu quả hoạt
động của các cơ quan, đơn vị có ảnh hưởng rất lớn đến thẩm quyền này của những người đứng đầu. Ở cơ quan, đơn vị nào mà người đứng đầu giữ đúng nguyên tắc làm việc, tôn trọng nguyên tắc dân chủ, khách quan, vô tư, trước khi quyết định những vấn đề về công tác cán bộ đều làm theo đúng quy trình, quy định bổ nhiệm, miễn nhiệm cán bộ… thì những đơn vị đó cán bộ sẽ phát huy được khả năng công tác của mình, đơn vị sẽ luôn luôn đoàn kết, năng suất, chất lượng, hiệu quả công việc đạt cao.
- Người đứng đầu có thẩm quyền phát hiện, đề xuất với tập thể lãnh đạo lập quy hoạch các chức danh lãnh đạo, quản lý của cơ quan, đơn vị của mình. Quy hoạch cán bộ là một khâu quan trọng trong công tác cán bộ, những cơ quan, đơn vị làm tốt công tác quy hoạch các chức danh lãnh đạo, quản lý thì không bị động khi phải điều chuyển, thay thế cán bộ và có được những cán bộ có đủ năng lực, trình độ để đảm nhiệm công việc được phân công.
- Người đứng đầu phải được hỏi ý kiến trước khi cấp trên quyết định điều động, luân chuyển cán bộ đến cơ quan, đơn vị mình để giữ các chức danh cán bộ do cấp trên quản lý hoặc chuyển công tác khỏi cơ quan, đơn vị mình. Người đứng đầu được quyền trình bày rõ ý kiến của mình về việc tiếp nhận hoặc không tiếp nhận, cho chuyển hoặc không cho chuyển công tác đối với cán bộ đó. Cấp trên có thẩm quyền quyết định cần cân nhắc kỹ lưỡng ý kiến của người đứng đầu trước khi quyết định.
- Người đứng đầu được quyền đề nghị với tập thể lãnh đạo thảo luận quyết định hoặc đề nghị cấp trên quyết định việc điều chuyển, miễn nhiệm cán bộ dưới quyền khi cán bộ năng lực kém, không hoàn thành nhiệm vụ hoặc tín nhiệm thấp.
- Người đứng đầu được quyền nhận xét, đánh giá phẩm chất, năng lực của cán bộ và nhu cầu sử dụng cán bộ để đề xuất kéo dài thời gian công tác của cán bộ dưới quyền theo đúng quy định của Đảng và Nhà nước để tập thể lãnh đạo xem xét, quyết định hoặc đề nghị cấp trên xem xét, quyết định.
Ngoài năm nội dung quy định về thẩm quyền của người đứng đầu đối với công tác cán bộ đã nêu trên, còn một số nội dung khác
cũng cần lưu ý trong khi xây dựng quy định về thẩm quyền người đứng đầu, đó là:
+ Người đứng đầu phải tham khảo nhiều ý kiến trong việc lựa chọn và giới thiệu nhiều phương án để tập thể lãnh đạo có thẩm quyền xem xét, quyết định.
+ Cán bộ do người đứng đầu giới thiệu hoặc chỉ đạo cơ quan tham mưu về công tác cán bộ chuẩn bị để giới thiệu ra tập thể lãnh đạo xem xét, quyết định bổ nhiệm, giới thiệu ứng cử nói chung phải trong diện quy hoạch chức danh đó.
+ Việc bổ nhiệm, giới thiệu cán bộ ứng cử phải được tập thể lãnh đạo có thẩm quyền nhất trí theo nguyên tắc đa số (quá bán).
Nếu tập thể lãnh đạo không đồng ý với đề xuất của người đứng đầu thì người đứng đầu cần cân nhắc, lựa chọn, giới thiệu hoặc chỉ đạo cơ quan tham mưu về công tác cán bộ chuẩn bị để giới thiệu nhân sự khác.
+ Trường hợp tập thể lãnh đạo thảo luận, bỏ phiếu cho 02 người có số phiếu ngang nhau (50/50), thì người đứng đầu thể hiện rõ ý kiến của mình và chọn nhân sự do người đứng đầu giới thiệu để quyết định bổ nhiệm hoặc giới thiệu ứng cử nếu nhân sự thuộc thẩm quyền của cấp mình; hoặc đề nghị cấp trên bổ nhiệm, giới thiệu ứng cử nếu nhân sự thuộc thẩm quyền của cấp trên, đồng thời báo cáo đầy đủ các ý kiến khác nhau để cấp trên xem xét, quyết định.
+ Trường hợp cán bộ không do người đứng đầu giới thiệu, được các thành viên trong tập thể lãnh đạo phát hiện, giới thiệu và thống nhất (theo nguyên tắc đa số) đề nghị bổ nhiệm, giới thiệu ứng cử, nhưng ý kiến của người đứng đầu không đồng ý với ý kiến đa số, thì báo cáo đầy đủ ý kiến của tập thể và ý kiến của người đứng đầu lên cơ quan có thẩm quyền cấp trên cho ý kiến chỉ đạo.
Sau đó, tập thể lãnh đạo thảo luận lại; nếu ý kiến của người đứng đầu và của tập thể vẫn khác nhau thì báo cáo cấp trên xem xét, quyết định. Người đứng đầu được quyền trình bày rõ ý kiến của mình với cơ quan cấp trên.
b) Về trách nhiệm:
- Trách nhiệm chung: người đứng đầu chịu trách nhiệm trước cấp trên và trước đơn vị về việc phát hiện, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, theo dõi, đánh giá, bổ nhiệm, giới thiệu cán bộ ứng cử vào các vị trí lãnh đạo, quản lý và việc quản lý, sử dụng cán bộ dưới quyền theo phân cấp.
- Trách nhiệm cụ thể:
+ Khi cán bộ dưới quyền trực tiếp có biểu hiện hoặc dấu hiệu sai phạm liên quan đến việc thi hành chức trách, nhiệm vụ được giao mà người đứng đầu không có biện pháp nhắc nhở, ngăn chặn kịp thời; hoặc khi cán bộ dưới quyền trực tiếp vị phạm đạo đức, tư cách cán bộ, đảng viên mà người đứng đầu không kịp thời quyết định hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền quyết định điều chuyển, miễn nhiệm dẫn đến việc cán bộ mắc sai phạm, bị xử lý hình sự hoặc kỷ luật hành chính, thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm và bị xử lý kỷ luật tùy theo tính chất và mức độ bị xử lý hình sự hoặc kỷ luật hành chính của những cán bộ dưới quyền trực tiếp và tùy theo tính chất, mức độ trách nhiệm của người đứng đầu.
+ Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về sai phạm của cán bộ dưới quyền trực tiếp. Trong trường hợp cùng một mức độ sai phạm của cán bộ dưới quyền trực tiếp, nếu cán bộ đó do người đứng đầu đề xuất, giới thiệu thì phải chịu trách nhiệm và bị xử lý kỷ luật nặng hơn so với sai phạm của cán bộ mà người đứng đầu không đề xuất hoặc không đồng ý giới thiệu. Người đứng đầu chịu trách nhiệm và bị xử lý kỷ luật nặng hơn đối với sai phạm của cán bộ lãnh đạo do cấp trên quản lý (cấp phó của người đứng đầu) so với sai phạm của cán bộ do cơ quan, đơn vị trực tiếp quản lý.
+ Nếu cán bộ do hiệp y bổ nhiệm mắc sai phạm, thì người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm cán bộ và cơ quan hiệp y bổ nhiệm cán bộ đều phải chịu trách nhiệm và bị xử lý kỷ luật, trong đó người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm cán bộ phải chịu trách nhiệm và bị xử lý kỷ luật nặng hơn so với người đứng đầu cơ quan hiệp y bổ nhiệm cán bộ.