ĐÀN GHI TA CỦA LOR-CA
II- Bút pháp siêu thực trong Đàn ghi ta của Lor-ca của Thanh Thảo
Nghệ thuật siêu thực tập trung ỏ cái nhìn, một cái nhìn đặc biệt, không phân biệt sự vật hiện tượng trong không gian thời gian, không phân biệt các yếu tố trừu tượng hay cụ thể. Chính sự phá vỡ các vách ngăn thông thường của các sự vật hiện tượng theo tri nhận cả ngàn đời nay của nhân loại đã mang lại cho ngôn ngữ thơ siêu thực sức mạnh ki diệu đó. Chiếc “áo choàng đỏ gắt” gợi vẻ ngang tàng, khí phách của Lor-ca và của nền văn hoá đấu bò của Tây Ban Nha, đồng thời gỢi cái chết bi thảm của người nghệ sĩ khao khát tự do, khao khát cách tân nghệ thuật.
Từ cái nhìn này, thơ siêu thực tạo nên những kết nối ngẫu nhiên: ‘liếng ghi ta nâu / bầu trời cô gái ấy” . Giữa “tiếng ghi ta” và “ bầu trời” và “cô gái” khó có thể nói có sự tiếp xúc liền kề trực tiếp mà phải qua một hoặc nhiều liên tưỏng trung gian, thì giữa chúng mới có sự nối kết nhân quả với nhau. Kĩ thuật liền kề này thực chất là đả phá trật tự tuyến tính trong tư duy thơ trưốc đó. Người viết đề cao lối tư duy đồng hiện, đặc biệt là đồng hiện của những mảng không gian rất xa cách nhau, tuân thủ dòng chảy tự do của tư duy liền kề, tổng hợp vốn là bản chất của tư duy phi chuỗi trong nhận thức thế giới khách quan của con người.
Nghệ thuật ngôn từ lúc này không diễn ra trong thời gian như vốn có mà diễn ra trong không gian, nơi màu sắc, bố cục của màu sắc, âm thanh được chú trọng:
“giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếnự’. Những câu thơ này thiên về gợi hình (giọt nước mắt, vầng trăng, đáy giếng). Chúng chiếm lĩnh không gian và tạo ra các không gian tiếp nối. Vì lẽ này, thơ siêu thực hấp dẫn người đọc theo lối của một bức tranh. Bức tranh được nhìn từ nhiều góc độ theo cách của các nhà Lập thể vốn rất thân thuộc với các nhà Siêu thực.
Cảnh Lor-ca bị hành hình là cảnh vừa thực vừa tượng trưng. Nghệ thuật siêu thực dung hợp nhiều hình tượng thuộc các vỉa tầng văn hoá khác nhau. Hlnh ảnh thực: “ bỗng kinh hoàng / áo choàng bê bết đỏ” , diễn tả nỗi thảng thốt trước cái chết, trước thế lực bạo tàn nhẫn tâm kết liễu một con người mà suốt đời sống vì yêu thương, vì tổ quốc của mình. Hình ảnh tượng trưng: “tiếng ghi ta nàu... tiếng
ghi ta lá xanh ... tiếng ghi ta tròn bọt nuớc võ tan... tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy’. Âm thanh tiếng đàn đã vỡ ra thành màu sắc, thành hình khối, thành dòng máu chảy. Sự ra đi của Lor-ca là một nỗi đau không diễn tả được thành lời.
Nói đến nghệ thuật Siêu thực là nói đến sự tổng hợp các loại hình nghệ thuật trong nghệ thuật ngôn từ. Bài thơ có sự kết hợp độc đáo giữa màu sắc, hình khối và àm thanh. Đấy là nghệ thuật tổng hợp các loại hình nghệ thuật hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc và dĩ nhiên là cả văn học. Nhà thơ “ nói” mọi thứ bằng chất liệu ngôn từ trên nền kĩ thuật đặc trưng của các loại hình nghệ thuật. Vậy nên, khi tiếp xúc với bài thơ, người đọc cần huy động tối đa các giác quan để cảm nhận.
Bởi mỗi câu thơ là một gián đoạn trong chuỗi tiếp nhận thông thường: tiếng ghi ta xanh (màu sắc), tiếng ghi ta tròn (hình khối), tiếng ghi ta chảy máu (kết hợp màu sắc và sự chuyển động). Những kết hỢp đầy sáng tạo, người đọc khó có thể hình dung được những biểu hiện ấy của ghi ta khi chưa đọc bài thơ.
Bút pháp siêu thực còn có sự kết hợp giữa những yếu tố hiện thực với các yếu tố tưởng tượng huyền ảo, hoang đường và cả những yếu tố tôn giáo (thông thường là những yếu tố lấy từ giấc mơ): đường chỉ tay, lá bùa, dòng sông (gợi triết lí siêu thoát của nhà Phật), vẫn có sự mơ hồ trong những liên kết đầy ngẫu hứng này: lá bùa là để ngăn không cho cái chết xảy ra với Lor-ca hay còn mang ý nghĩa nào khác, người đọc khó có thể cắt nghĩa. Trong trường hợp này, kĩ thuật siêu thực chính là sự tổng hợp nhiều mô thức văn hoá của nhân loại. Và ứng với mỗi vỉa tầng văn hóa, hình tượng thơ yêu cầu một cách đọc khác nhau.
Ngay việc sử dụng âm thanh cũng cho thấy những sáng tạo thiên tài của Thanh Thảo. Chuỗi âm thanh li-la li-la li-la được láy lại hai lần trong bài thơ. Khó có thể xếp âm thanh này vào loại nào được. Nghe có vẻ của tiếng ghi ta, những lại vẫn âm vang tiếng nhạc ngựa trên dặm trường và cả trên bãi đấu bò. Siêu thực hơn có thể cảm nhận đấy là âm thanh của một linh hồn chết. Đấy vừa là thứ âm thanh có thể nắm bắt vừa là âm thanh không thể nắm bắt, thứ âm thanh vừa tượng thanh nhưng cũng tượng hình, thứ âm thanh từ cõi sống và là thứ âm thanh từ cõi chết... Ma thuật ngôn từ được phô diễn một cách trí tuệ và đòi hỏi một sự cảm nhận cũng mang tầm trí tuệ tương ứng. Chuỗi âm thanh được lặp lại để diễn tả sự sống tiếp tục của tiếng đàn. Tiếng đàn không chết, nghệ thuật sẽ không chết và hình ảnh nghệ sĩ Lor-ca sẽ sống mãi với thời gian.
Ngợi ca nghệ sĩ thiên tài Lor-ca, Thanh Thảo đưa ra quy luật: Nghệ sĩ và khát vọng cũa nghệ sĩ thì luôn mong manh trước cuộc đời, khẳng định cường quyền có thể giết chết nghệ sĩ nhưng hình ảnh họ và nghệ thuật chân chính sẽ không bao giờ chết.
Theo Thanh Thảo, đóng góp lớn nhất của một nghệ sĩ thiên tài là biết để lớp
nghệ sĩ trẻ vượt qua mình. Nghệ sĩ lớn là người dám tuẫn tiết vì nghệ thuật theo cả hai nghĩa: Bảo vệ nó trước cường quyền và chôn vùi nó (không biến nó thành tượng đài bất diệt) để nghệ thuật được tái sinh mạnh mẽ, tốt đẹp hơn.
Di chúc “ Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” của Lor-ca được Thanh Thảo lấy làm lời đề từ có hàm ý ca ngợi tình yêu say đắm của Lor-ca dành cho nghệ thuật. Đồng thời tác giả thấu hiểu tình cảm của Lor-ca dành cho quê hương mình - xứ sở của cây đàn ghi ta. Và cuối cùng là muốn các thế hệ nghệ sĩ khác hãy vượt qua - một nhà thơ thiên tài khiêm tốn với chính tài nàng mình.
Thơ siêu thực mang lại một giá trị lớn lao trong việc chuyển tải hiện thực thông qua tính đa nghĩa của hình tượng trong cảm nhận từ phía người đọc. Khổ thơ sau sẽ có nhiều cách cắt nghĩa:
Không ai chôn cất tiếng đàn Tiếng đàn như cỏ mọc hoang Giọt nước mắt vầng trăng Long lanh trong đáy giếng
Hình ảnh hoán dụ không ai chôn cất tiếng đàn, hình ảnh so sánh tiếng đàn như cỏ mọc hoang, gợi thương cảm về cái chết đột ngột của nhà thơ đồng thời là nỗi xót tiếc hành trình cách tân nghệ thuật chưa trọn vẹn của Lor-ca. Hình tượng thơ được xếp đặt theo lối ngẫu hứng dựa trên các tầng liên tưởng trừu tượng xa xôi, tạo thành một hệ hình ảnh trùng phức, giao thoa nhau, gợi những suy tư đa chiều, đa tầng bậc. Hình ảnh “giọt nước mắt vầng trăng” là một hình tượng thơ siêu thực đa nghĩa được viết dựa trên nguyên lí ngẫu hứng của cấu trúc gián đoạn.
Bút pháp hiện thực chỉ diễn tả được đau thương và tội ác, nhưng bút pháp siêu thực có khả nàng nói nhiều hơn: tình thương, nỗi đau mất mát, sự cao khiết, sự tôn vinh... Trên hết là chiến thắng, là sự bất tử của người nghệ sĩ anh hùng:
Đường chỉ tay đã đứt dòng sóng rộng vô cùng Lor-ca bơi sang ngang trẽn chiếc ghi ta màu bạc
vẫn còn đó tiếng đàn. Lor-ca ra đi trong không gian hoành tráng vốn phù hợp với tâm hồn phóng khoáng của một thi sĩ lớn. Cái chết không làm nghệ sĩ dừng bước. Lor-ca vẫn mãi ngao du với thời gian...
Tất cả nhũrng dụng công nghệ thuật trên nhằm để bày tỏ nỗi xót xa trước cái chết của Lor-ca. Khẳng định tầm vóc thiên tài và sự bất tử của nghệ sĩ, khẳng định sứ mạng nghệ thuật, và đặc biệt là đề cao khả năng nhận thức và tái tạo vô hạn của nghệ sĩ trước ngôn từ trên cuộc đời.
L Ẻ H U Y B Ắ C