Chương 2 Chương 2 BÌNH DIỆN KẾT HỌC, NGHĨA HỌC CỦA NHAN ĐỀ
3.2. Nhan đề bài Đọc văn và chức năng định hướng mục tiêu, yêu cầu, phương pháp dạy loại bài Đọc văn THCS
Môn Ngữ văn ở nhà trường THCS hiện nay được xây dựng trên quan điểm tích hợp ba phân môn: Văn học (là các bài Đọc văn), Tiếng Việt, Tập làm văn. Chương trình đã khẳng định "lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo tổ chức nội dung chương trình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn các phương pháp giảng dạy". Hướng phấn đấu bao quát của việc thực hiện Chương trình môn Ngữ văn theo tinh thần tích hợp là làm sao kết hợp được thật tốt việc hình thành cho học sinh năng lực phân tích, bình giá và cảm thụ văn học với việc hình thành bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết (hiểu theo nghĩa rộng) vốn là hai quá trình gắn bó hữu cơ và hỗ trợ nhau hết sức đắc lực. Chương trình không viết mục tiêu riêng cho từng phân môn mà chỉ viết mục tiêu chung cho môn Ngữ văn chính là vì thế. Để giải quyết một điểm nào đó trong yêu cầu của Chương trình, đều phải có sự đóng góp, hợp lực của cả ba phân môn.
3.2.1. Những định hướng cơ bản về mục tiêu, yêu cầu, phương pháp dạy loại bài Đọc văn THCS
Căn cứ để định hướng mục tiêu giảng dạy loại bài Đọc văn THCS là vị trí của phân môn trong bộ môn Ngữ văn. Là một trong ba phân môn, các bài Đọc văn có vị trí hết sức quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho người học, góp phần tác động tích cực đến khả năng tiếp nhận, kết quả học hai phân môn Tiếng Việt và Tập làm văn, cùng hướng tới m ột trong những mục tiêu chung của bộ môn là tạo hứng thú cho học sinh. Vì vậy việc lựa chọn đưa vào chương trình các bài Đọc có nhan đề để có thể vừa truyền tải được nội dung chương trình lại vừa đảm bảo đặc trưng phân môn được các nhà biên soạn sách giáo khoa rất coi trọng.
Các bài Đọc văn nhấn mạnh ba mục tiêu chính: “Một là trang bị những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có tính hệ thống về văn học – trọng tâm là văn học Việt Nam – phù hợp với trình độ phát triển của lứa tuổi và yêu cầu đào tạo nhân lực trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hai là hình thành và phát triển ở học sinh các năng lực tiếp nhận văn bản, cảm thụ thẩm mỹ, phương pháp học tập tư duy, đặc biệt là phương pháp tự học, năng lực ứng dụng những điều đã học vào cuộc sống. Ba là bồi dưỡng cho học sinh tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hóa, tình yêu gia đình, thiên nhiên, đất nước, lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lập, tự cường, lý tưởng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ nhân văn, giáo dục cho học sinh trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị hợp tác quốc tế, ý thức tôn trọng và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại”(Sách Giáo viên Ngữ văn 6). Để đáp ứng ba mục tiêu trên thì đòi hỏi nhà biên soạn quan tâm đến khâu lựa chọn các bài Đọc văn mà thông qua nhan đề đã có thể phần nào định hướng cho người dạy và người học cách tiếp cận, khai thác văn bản.
Định hướng về phương pháp giảng dạy loại bài Đọc văn là kết hợp với hai phân môn tiếng Việt và Tập làm văn cùng hình thành tri thức, kĩ năng. Đối với người đứng lớp giàu kinh nghiệm đã biết thực hiện một cách linh hoạt, sáng tạo mà mấu chốt của sự sáng tạo đó là luôn suy nghĩ về mục tiêu của bộ môn Ngữ văn nói chung để tìm ra yếu tố đồng quy giữa ba phân môn tích hợp trong từng thời điểm, theo từng vấn đề nhằm định hướng phương pháp tốt nhất cho
việc giảng dạy các loại bài Đọc văn, trong đó cần coi trọng việc tiếp cận với nhan đề bài Đọc. Đây được coi như một mô hình nghệ thuật, là cái biểu nghĩa của văn bản, cho độc giả biết được cách đọc như thế nào, hay xác định nội dung bài Đọc sẽ viết về điều gì?
3.2.2. Nhan đề bài Đọc văn và việc thực hiện mục tiêu, phương pháp dạy loại bài Đọc văn THCS
Sách giáo khoa mới thiết kế bài học khá hợp lí, giúp người thầy có thể truyền tải các kiến thức đến học sinh theo định hướng đổi mới phương pháp dạy và học trên quan điểm tích cực là lấy người học làm trung tâm, hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động nhằm chiếm lĩnh kiến thức, phát triển và rèn luyện các kĩ năng giao tiếp phù hợp với các tình huống thường gặp trong học tập và trong cuộc sống. Đặc biệt ngay từ bước đọc hiểu văn bản, học sinh có thể bám sát nhan đề bài Đọc bằng cách tìm hiểu ý nghĩa của chúng khi đặt vào cảnh huống cụ thể để đi sâu vào tìm hiểu nội dung bài Đọc. Trên cơ sở đó, giáo viên hướng dẫn học sinh tham gia các hoạt động như thảo luận nhóm; tự kiểm tra, đánh giá lẫn nhau trong quá trình học tập. Với một số bài Đọc văn có kiến thức đơn giản, học sinh được chuẩn bị bài trước ở nhà và lên lớp trình bày những đơn vị kiến thức trong bài học. Giáo viên khi đó đóng vai trò định hướng cho học sinh tự nắm tri thức. Bài tập trong chương trình sách giáo khoa giúp giáo viên có thể tổ chức học tập theo ba hình thức: học theo lớp, học theo nhóm và học tập cá nhân. Với bài tập vận dụng, thực hành ở nhà, sách giáo khoa cũng đưa và một số bài tập học sinh có thể tự vận dụng kiến thức để cá nhân làm hoặc có thể trao đổi với bạn bè. Sự thiết kế bài học cùng với việc lựa chọn các bài Đọc có nhan đề đáp ứng được mục tiêu, yêu cầu ở sách giáo khoa góp phần không nhỏ giúp giáo viên trong việc định hướng việc đổi mới phương pháp giảng dạy phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Thông qua các nhan đề, các bài Đọc văn có chức năng cung cấp một hệ thống tri thức phổ thông, cơ bản, hiện đại về văn học Việt Nam và thế giới, từ việc phân tích tác phẩm văn chương mà bồi dưỡng cho học sinh những giá trị Chân – Thiện – Mỹ, giúp cho học sinh ra đời có những kiến thức cơ bản về văn hóa, văn học, có khả năng cảm thụ và đánh giá các tác phẩm nghệ thuật. Học sinh không chỉ được rèn luyện năng lực phân tích, cảm thụ tác phẩm nghệ thuật, mà còn biết vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống, có khả năng hiểu mình, hiểu người, yêu thương, tôn trọng lẫn nhau để chung sống, chung làm trong cộng đồng.
Học sinh được hoàn thiện các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết, từ đúng đến hay, biết mạnh dạn giao tiếp có hiệu quả trước công chúng, biết soạn thảo các loại văn bản cần thiết trong cuộc sống và trong công việc. Nói chung, việc dạy học các bài Đọc văn phải hướng tới mục tiêu chung của giáo dục thế giới mà tổ chức UNESCO đề xướng: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình".