PHẦN 2: NỘI DUNG CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC
II. Những chuẩn mực về đặc điểm cách mạng
2. Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư
Hồ Chí Minh luôn nêu cao đạo đức cách mạng: “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Người chỉ rõ: “Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông. Đất có bốn phương:
Đông, Tây, Nam, Bắc. Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính. Thiếu một mùa, thì không thành trời. Thiếu một phương, thì không thành đất. Thiếu một đức, thì không thành người”
Trong việc giáo dục cán bộ, đảng viên cũng như nhân dân Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh đến yếu tố năng động tạo nên đức tính tốt của con người, đến sức mạnh của lý tưởng, của ý chí, của tu dưỡng đạo đức cách mạng. Cần, kiệm, liêm, chính,
chí công vô tư là nền tảng tạo nên đời sống mới, là phẩm chất trung tâm của đạo đức cách mạng cần thiết trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh.
Theo Hồ Chí Minh thì: Cần tức là lao động cần cù, siêng năng; lao động có kế hoạch, sáng tạo, có năng suất cao; lao động với tinh thần tự lực cánh sinh, không lười biếng, không ỷ lại, không dựa dẫm. Phải thấy rõ "lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta".
“Kiệm” là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi; tiết kiệm cả về vật chất, công sức lao động, thời gian, tiền của. Người chỉ rõ: “Khi không nên tiêu xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu. Khi có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc, thì dù bao nhiêu công, tốn bao nhiêu của, cũng vui lòng.
Như thế mới đúng là kiệm”. Như vậy, tiết kiệm không phải là bủn xỉn, kẹt xỉ.
Nhưng muốn tiết kiệm có kết quả tốt, một mặt phải kiên quyết chống xa xỉ, hoang phí, không phô trương địa vì quyền quý, mặt khác phải khéo tổ chức. Bởi theo Người, “Không biết tổ chức thì không biết tiết kiệm”.
“Liêm” là trong sạch, không tham lam, tôn trọng giữ gìn của của cải. Người giữ đươc chữ “liêm” là người không tham tiền của, công danh, địa vị... nếu sa vào những tội lỗi ấy, là người “bất lương” hay “ tham nhũng”. Người chỉ rõ: “Cán bộ các cơ quan, các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ. Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịp đục khoét, có dịp ăn của đút, có dịp “dĩ công vi tư”. Vì vậy, cán bộ phải thực hành chữ LIÊM trước, để làm kiểu mẫu cho dân”. Đối với cán bộ các cấp trong quân đội, Người thường xuyên nhắc nhở: “Các chú không lấy của công làm của tư, không lấy chiến lợi phẩm về cho gia đình bè bạn mới chỉ là liêm một nửa. Các chú phải dạy cho bộ đội và khuyến khích nhân dân không lấy của công, không lấy chiến lợi phẩm làm của riêng mới thật là liêm” .
“Chính” nghĩa là không tà, ngay thẳng, đứng đắn, không bội bạc. Điều gì không đứng đắn, thẳng thắn, tức là tà. Làm việc “Chính” là người “Thiện”, làm việc “Tà”
là người “ác”. Siêng năng, tiết kiệm, sống trong sạch là “Chính”; lười biếng, xa xỉ, tham lam là “Tà”. Là người cách mạng phải biết phân biệt rõ thiện - ác, chính – tà để có thể bảo vệ tổ quốc nhân dân cho đúng đắn, cho nên phải “phò chính trừ tà”.
Người giữ được chữ “Chính”, thì dù làm bất cứ việc gì, ở địa vị nào đều phải giải quyết đúng đắn ba mối quan hệ: đối với mình, đối với người và đối với việc.
Đối với mình: không tự kiêu, tự đại, không tự cho mình là người giỏi nhất, sống độ lượng, chân thật và có chí tiến thủ. Đồng thời thường xuyên biết tự phê bình, tự đánh giá, tự kiểm điểm để thay đổi điểm yếu bản thân khắc phục sửa chữa và hoan
nghênh người khác phê bình mình. Tự thay đổi bản thân để hoàn nhập với xã hội với cộng đồng.
Đối với người: phải thực sự lạc quan, yêu quý, kính trọng nhân dân cũng như đất nước, sống chân thành, không “thiên tư, thiên vị” và “ lừa đảo, lơi dụng, nịnh nọt” , khiêm tốn học hỏi đồng chí, đồng đội và đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ;
tạo sự uy tín, sự tôn trọng giữa người với người.
Đối với việc: phải tích cực, chủ động, sáng tạo, giám nghĩ, giám làm, giám chịu trách nhiệm. Trong mọi công việc, phải luôn luôn biết đặt việc chung, lợi ích chung của cộng đồng tập thể, của Đảng lên trên hết, trước hết.
Giữ vững và làm đúng ba điều trên, thì mới là người có “Chính”. “Chính” là đức tính quan trọng đối với người cách mạng, đặc biệt đối với cán bộ, đảng viên. Vì muốn giáo dục người khác làm việc chính “Tự mình phải chính trước, mới giúp được người khác chính. Mình không chính, mà muốn người khác chính là vô lý” . “Chí công vô tư” là đặt lợi ích của Đảng, của cách mạng, của Tổ quốc và của nhân dân lên trên lợi ích của bản thân mỗi con người; lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ. Nghĩa là đem chí công vô tư mà đối với người, với việc.
Cho nên, thực hành chí công vô tư, cũng có nghĩa là kiên quyết quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng. Theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa cá nhân là một thứ giặc nội xâm, nó nguy hiểm hơn giặc ngoại xâm, là bạn đồng minh của thực dân phong kiến. Nó tiếp tay cho giặc ngoại xâm để chống phá ta từ bên trong. Chủ nghĩa cá nhân là mối nguy hại cho cá nhân con người, cho một Đảng và cả dân tộc của tổ quốc, là một vật cản cực lớn cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Vì vậy, “thắng lợi của chủ nghĩa xã hội không thể tách rời thắng lợi của cuộc đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân”.
Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư có mối quan hệ mật thiết, khăng khít với nhau, tạo nên sự thống nhất trong phẩm chất đạo đức của người cách mạng. Trong đó, cần phải đi đôi với kiệm như hai chân của con người; cần mà không kiệm, thì
“như gió vào nhà trống, tay không vẫn hoàn không”, kiệm mà không cần lấy gì mà kiệm. Kiệm đi đôi với cần cũng như kiệm phải đi đôi với Liêm. Có cần, kiệm mới có liêm. cần, kiệm, liêm là gốc rễ của chính, là điều kiện để thực hiện chí công vô tư. Người có đủ năm đức tính đó mới là người hoàn thiện, mới thực sự là người một lòng, một dạ vì nước, vì dân. Đó cũng là thước đo sự giàu có về vật chất, vững mạnh về tinh thần, sự văn minh tiến bộ của một con người, cũng như của một dân tộc.
Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh đã luôn quan tâm, chú trọng và giành nhiều công sức đến việc chăm lo giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho nhân dân ta, đặc biệt là đối với cán bộ, đảng viên. Bởi vì, nếu cán bộ, đảng viên mắc sai lầm khuyết điểm thì sẽ ảnh hưởng đến nhiệm vụ chung của cách mạng, đến uy tín của Đảng của nhân dân và của tổ quốc. Mặt khác, cán bộ, đảng viên là lực lượng chủ yếu trong các công sở, đều có nhiều hoặc ít quyền hành. Nếu không giữ đúng Cần, Kiệm, Liêm, Chính thì dễ trở nên hủ bại, biến thành sâu mọt của nhân dân.
Sự sáng tạo của Hồ Chí Minh trong chuẩn mực này,
“Cần” ở những thời kỳ trước đây, người phụ nữ là người làm chủ, lao động, chăm sóc gánh vác gia đình cuộc sống, làm hậu phương vững cách cho chống đi tham gia chống giặc. Hay với thời kỳ bao cấp của Việt Nam việc nhận các nguồn lương thực thực phẩm tiếp tế từ Đảng con người trở nên phụ thuộc dần dẫn đến sự trì trệ, lười biếng không lao động để tạo ra củi cải phát triển nền kinh tế, năng suất lao động của con người thấp. Đến Người, Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh rằng con người ai cũng cần phải lao động tạo ra vật chất. “Cần cù bù siêng năng” cũng được người xưa nhấn mạnh thì người cũng đã khẳng định được phần nào để thấy được “lao động là vinh quang” là nghĩa vụ thiêng liêng cao cả phát triển con người đất nước từ đó con người mới có thể hạnh phúc, gia đình đầy đủ ấm no,… không những trong lao động mà còn cả trong chiến đấu bảo vệ Tổ Quốc. Con người cần có tính tự giác, tinh thân tự lực cánh sinh để mỗi người ai cũng phải có trách nhiệm trong việc bảo vệ xây dựng đất nước
Kiệm: vua chúa trước đây luôn tổ chức yến tiệc linh đình, coi sự phô trương xa hoa là thể hiện sự giàu có sự quyền lực của đất nước mình cai trị, không quan trọng dân chúng đã được ấm no chưa hay còn sống trong cảnh lầm than nghèo nàn dân chúng khổ cực điển hình là nhiều tác phẩm văn học ( Tắt đèn, Lão Hạc,.. ) đã diễn tả chân thực hoàn cảnh như vậy dẫn đến những suy nghĩ tư tưởng sai lầm “Kiệm” là keo kiệt, bủn xỉn,… Thì trong quan điểm Hồ Chí Minh, người đã sửa lại
“Kiệm” là chi tiêu hợp lý để làm lợi cho dân. Việc gì đáng để chi tiêu thì chi tiêu như xây cầu, đắp đê… còn không thì phải biết tiết kiệm để những lúc khó khăn thiếu thốn có cái mà dùng như lúc thiên tai, mất mùa đem của cải lương thực chia cho nhân dân. Điều đặc biệt là được
nhân dân hưởng ứng rất đông đảo, kiệm ko chỉ là tiết kiệm về của cải vật chất mà còn về tinh thần, sức khỏe ngoài ra Người cũng nhấn mạnh tới kiệm xương máu, sức chiến đấu của nhân dân ta . Kiệm của Bác còn là kiệm lời theo phương châm nói ít mà bắt tay vào hành động, nười cũng mong muốn các cán bộ đảng viên noi theo làm tầm gương cho nhân dân học tập.
Liêm: quan điểm của Hồ Chí Minh cho rằng con người sinh ra ai cũng trong sạch, tinh khiết, tính người không phải do trời ban mà họ trở thành tốt hay xấu là do giáo dục, môi trường xung quanh tác động vào.
Con người được đào tạo giáo dục trong môi trường tốt, không có tham ô, tham nhũng thì cũng sẽ trong sạch, người dân hiểu biết quyền hạn của mình sẽ không có những hành động xấu. Theo quan niệm ngày xưa cho rằng “cha mẹ sinh con, trời sinh tính” thì Hồ Chí Minh đã bác bỏ quan điểm này và chứng minh cái “Liêm” trong mỗi con người.
Chính: Ở tư tưởng Hồ Chí Minh mở rộng ra không chỉ bản thân tu dưỡng lương thiện mà còn là dám đứng lên đấu tranh với cái ác, loại trừ cái xấu, dũng cảm, mạnh dạn trong công việc, không rụt rè nhút nhát, dám chống lại những vinh hoa phú quý không chính đáng nghĩ là nó được thể hiện qua khác với tư tưởng Nho Giáo luôn đánh gía cao sự thành thật, ngay thẳng, rèn luyện bản thân làm điều thiện. Chính đối với mình không tự kiêu, tự đại, luôn cầu tiến bộ, không sợ người khác phê bình mình, thấy khuyết điểm dám sửa chữa; đối với người phải thực hành chữ Bác – Ái, khiêm nhường, không nịnh trên, khinh dưới, không dối trá, lừa lọc, luôn giữ thái độ chân thành, khiêm tốn, đoàn kết ; đối với việc có tinh thần trách nhiệm, quả quyết, có kế hoạch, làm việc thiện tránh điều ác chống giặc không bán nước. Được giao nhiệm vụ gì quyết làm cho kỳ được, “việc thiện dù nhỏ mấy cũng làm; việc ác dù nhỏ mấy cũng tránh”.
“Chí công vô tư”: đất nước ngày xưa vẫn luôn tồn tại chủ nghĩa cá nhân nghĩa là con người vẫn đặt bản thân mình lên trên mọi thứ tạo ra một lối sống ích kỉ, chỉ biết cho riêng mình; là nguyên nhân dẫn đến hàng trăm thứ bệnh nguy hiểm như: quan liêu, mệnh lệnh, bè phái, chủ quan, tham ô, lãng phí, tham danh, trục lợi, thích địa vị, thích quyền hành, coi thường tập thể, tự cao tự đại, độc đoán chuyên quyền... hay là cái “tôi”
lớn. Chính vì thế, Hồ Chí Minh đã bày tỏ quan điểm “chí công vô tư” là
đặt lợi ích chung lên trên bản thân mỗi người phải chiến thắng được chủ nghĩa cá nhân, từ bỏ cái “tôi” lớn để hòa nhập vào cái “ta” chung của dân tộc; đặt lợi ích của đất nước của dân tộc lên trên lợi ích của bản thân mình để có thể cống hiến làm việc hết mình để bảo vệ Tổ Quốc giành độc lập tự do cho dân tộc.
Nếu xưa kia giai cấp phong kiến nêu ra cần, kiệm, liêm, chính để bắt nhân dân tuân theo để phụng sự quyền lợi, như cầu cho bản thân họ thì đối với Hồ Chí Minh yêu cầu tất cả mọi người phải rèn luyện từ cái đức rồi mới đến “cần, kiệm, liêm, chính”. Từ những cán bộ phải đi đầu làm gương cho dân, có trách nhiệm truyền bá, giáo dục phẩm chất đạo đức tốt đẹp đến những người dân dù già trẻ gái trai, bất kể vùng miền nào cũng đều phải tuân thủ. Ở quan điểm này, Người chỉ rõ “cần, kiệm, liêm, chính” là thước đo giá trị sống, là nền tảng của đời sống mới của dân tộc