QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI
2.3. CÁC THẾ LOẠI CỔNG NHẬN QUỐC TẾ
Côns nhặn quốc 2ia mới thành lộp tại một lãnh thổ nhất định và cỏns nhận các Chính phú được thành lập khòns theo các quỵ định cùa Hiến pháp của quốc 2Ìa đã tổn tại trước sự kiện đó là lìhữna thể loại cơ bản của sự côna nhộn quốc tế và thưcma 2ặp trong đời sòn2 quốc tè.
Tronơ thực tiễn quan hệ quốc tế còn ăặp những thè loại khác của sự còna nhận. Chẳns hạn. trước Đại chiến thế siới lần thứ nhất có rồn tại sự côns nhận các bên khới nghĩa, CỎ112 nhận các bèn tham chiến. Trona thời gian đại chiến thế oiới lán thứ nhất đã xuất hiện sự Côn2 rihận các dàn tộc. Trong thời ơian Đại chiến thế giới lần thứ hai đã hình thành thể loại còng nhận Chính phủ lưu von2 và công nhận các tổ chức kháns chiến. Từ sau Đại chiến thế
ơiới lần thứ hai đến nay. v iệc c ò n g nhận c á c tổ c h ứ c c ủ a Dhong trào g iả i
- 5 j -
phóng dân tộc và các cơ quan lãnh dạo phong trào đó đã trờ thành vấn đề thời sự quốc tế. Song, việc công nhận quốc gia và chính phủ mới thành lộp vẫn là nhữna thể loại cơ bán của sự còn2 nhận quốc tẻ, là những hiện tượne phổ biến cộns rãi trons quan hệ quốc tế và có ý nshĩa lớn đối với thực tiễn ngoại giao cũng như ý nghĩa đối với lý luận về pháp luật quốc tế [38, 314-322]. Còn các thể loại khác của sự còng nhận, trong một mức độ nhất định, trong điều kiện hiện hữu của chúng hiện nav, chỉ là những thể loại quá độ chuyển đến các thể loại cơ bản mà thỏi. Tuy vậy, việc nghièn cứu các thể loại khác đó của sự công nhộn quốc tế vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn của nó.
2. 3. I. Sự công nhận quốc gia m ới thành lập
Nahiên cứu sự xuất hiện của một chú thể cùa pháp luật quốc tế có thể nhận thấy được điểm đặc biệt quan trọns 2Ĩữa pháp luật quốc 2Ĩa và pháp luật quốc tế như sau :
Thứ nhất, thòns thường sự xuất hiện cùa một chù thể của pháp luật trona nước đòi hòi phái có đu hai yếu tò cấu thành cơ bản, đó là yếu tố vật chất và yếu tố pháp ỉý. v é yếu tô vật chát mà nói. thì sự xuất hiện m ột chủ thè mới c ủa ph áp luật .ỊUÔC aia co nahĩa là sự xuãt hiện một thực thể mới được quy tụ về mật vật chất, một hiệp hội mới được tổ chức, một nơhiệp đoàn mới được sáns lập. một tập thế mới độc lập hoặc một thực trạng khônọ thể phù nhận được và chịu sự chi phối cùa pháp luật quốc gia. v ề yếu tố pháp lý mà nói, thì các quv phạm pháp luật quốc 2Ía là vếu tố căn bàn để xác thực và chứn^ minh sự xuất hiện cùa một chù thè mới cùa pháp luột quốc gia, nếu
r
thiếu vếu tô' pháp lý thì sự tổn tại cúa vếu tò' vật chất có thể bị đánh giá là bất hợp pháp.
Thứ hai, troria tĩnh vực quốc tế. thì sự xuất hiện cùa một chù thể cùa pháp luật quốc tế nói chun2 và sự thành lập các quỏc gia nói riêng được xem như một sự kiện tự nhiên, khòna phụ thuộc vào pháp luật quốc tế và không bị pháp luật quốc tế chi phối. Pháp luật quốc tế chỉ được áp dung để hợp thức
hoá các sự kiện tư nhièn đó đã xảy ra chứ khỏno phái để xem xét liệu sự kiện (jó có dáp ứng các yêu cầu, điều kiện pháp lý hav khòns. Điều này dã được nhiểu lụât gia quốc tế thừa nhộn khi họ tuvẻn bố rằns hành vi công nhận quốc ơia là khẳng định sự tổn tại của quốc gia đó trong quan hệ quốc tế chứ không tạo lập ra quốc gia đó. Tuv rằng, trone quan hệ quốc tế cũng có một số ít nsười tuyên bố bác bò quan điểm này. Nhưng dù sao đi nữa quan điểm về sự xuất hiện của chù thể pháp luật quốc tế là sự kiện rự nhièn đã được án lệ quốc tế còng nhận và được Thuyết Stimson khẳng định.
Trong lịch sử quan hệ quốc tế cận, hiện đại có ghi nhận lại rất nhiều cách thức thành lập quốc gia. Tuy vậy, có thể thấy có 6 cách phổ biến thành lạp quốc gia trong quan hệ quốc tế.
Thứ nhất, có thể thấv một số trườna họp "nauvên thuỷ" trong việc thành lập quốc gia. Theo cách nàv, một tập thể con người có thể thành lộp một quốc gia mới một cách hoà bình do sự định cư của họ trên một lãnh thổ vô chù hay trên một lãnh thổ chưa có một tổ chức chính trị xứng đáng. Chảng hạn, trường hợp thành lập Cộne hoà Libẻria năm 1822 do sự định cư của một số nô lê da đen được Hoa Kỳ siai phón£. hoặc trườnsỉ hợp thành lạp Công hoà Transval và Orange ớ miền Nam Chõu Phi vào đầu thế kv 19 bời con chỏu cựacr ô•
một số người Hà Lan đã định cư ớ đó.
Thứ hai, sự thành lập một quốc gia mới do sự phàn rã một quốc gia lièn bans đã tổn tại trước đó. Trường hợp này khá phổ biến trona quan hệ quôc tế.
Chẳn2 hạn, trườnu họp đế quốc áo năm 1918 phàn rã thành áo, Hung. Tiệp Khắc; Singapore tách khỏi Lièn bang Malavsia năm 1965, các nước Cộna hoà Xô Viết khi Liên x ỏ tan rã...
r/ĩứ ba, sự thành lâp một quốc gia mới do sự ly khai nội bộ của một phần quốc 2Ĩa hiện hữu. 'Trường hợp này thường xáy ra bầns con đường hoà bình, trons siai đoan trước Đai chiến thế giới lán thứ nhất và Đại chiến thế' w w • í— •
giới lần thứ hai. Chản2 hạn, sự ra đòi của một loạt nước ờ Nam Châu Mỹ giai đoạn 1810 - 1825, cùa Hv Lạp năm 1827, của Roumanie và Serbie năm 1878,
- Ồ4 -
£)ổng Hồi và Tây Hổi năm 197 I ...
Thứ rư, sự thành lộp một quốc gia mới do sự thôn tính của các quốc gia lân cận. Trường hợp này đến nav bị pháp luật quốc tế kịch liệt phản đối. Tuy vậy, trong lịch sử quan hệ quốc tế trưcme hợp này không phải là hiếm. Chẳng hạn, trường hợp thành lộp Vương Quốc Italy do quá trình thôn tính vùng quanh Piémont.
Thứ năm, sự thành lập một quốc gia mới do kết quả của một cuộc cách mạng xã hội. Trường hợp nàv khá phổ biến ờ Châu Á, Châu Phi, Mỹ La Tinh trong thời gian sau đại chiến thế giới lần thứ hai.
Thứ sáu, sự thành lập một quốc gia mới do kết quả hoạt động tập thể của các quốc gia đã hoặc đans hiện hưũ vào thời điểm thành lập quốc gia mới đó. Trons trườns hợp này quốc 2Ìa mới có thể được thành lập theo nhiều phươno thức khác nhau, chảng hạn dựa vào một đạo luật trong nước như kiểu đạo luật Tydinơs Mac Duffic năm 1934 của Hoa Kỳ dành cho Philippines, hoặc dựa vào điều ước quốc tố như kiểu Hiệp định 2Ìữa Hà Lan và Indonesia năm 1947 và 1949 dành cho Indonesia, hoặc dựa vào một quvết định của một tổ chức quốc tế như kiểu quyết định cùa Đại hội Đ ồns Lièn hợp quốc năm
1946 dành cho israel và Palestine.
Trong thời đại hiện nay. việc thành lập các quốc gia mới chủ yếu diễn ra do kết quá cúa cuộc cách mạns xã hội và cách m ạns giải phóng dân tộc.
Việc thành lập các quốc 2Ĩa mới như vậy thường vấp phái sức chống tra quyết liệt cùa các thế lực phàn độns và bào thú [8, 56]. Với sự kiện ra đời nhiều quốc sia mới trẽn trườn2 quốc tế sau Đại chiến thế giới lần thứ hai như vậy, một loạt vấn để lý luận và thực tiễn pháp luật quốc tế đã được đặt ra. Trước tiên, đó là vấn đề thời điểm quốc gia mới nàv được thừa nhận là chù thể của Luật quốc tế. Tiếp theo, là vấn đề phạm vi quyển năng chủ thể pháp luật quốc tế của các quốc gia mới này. Vấn đề về tính phù hợp với Luật quốc tế, đặc biệt là tính phù họp với nguyên tấc dàn tộc tự quyết, cũng thường được đặt ra
- 8 ? - -
- Ố Ò -
tron2 quá trinh thực h i ệ n chính sách C ỏ n 2 nhận hoặc khò nơ c ỏ n s nh ận qu ốc ơia mới thành lập. Ngoài nhữns vấn đề nèu trên còn có hàns loạt vấn đề cụ thể khác thuộc vấn đề còng nhộn quốc gia mới thành lập cũng đã được các quốc gia và các tổ chức quốc tế liên quan đửa ra nghiên cứu [58].
Có thể nói, trong giai đoạn hiện nay sự xuất hiện các quốc gia mới được diễn ra do kết quả của hai quá trình: quá trinh đầu tiên, chủ yếu là do kết quả của các cuộc đấu tranh siải phóng dân tộc và cách mạng xã hội, và quá trình thứ hai, là việc thành lập các quốc gia mới do kết quả hành động tập thể của các chủ thể hiện hữu của Luật quốc tế. Đối với qud trình thứ hai, khi hợp nhất hoặc phân lv các quốc 2Ìa hiện hữu (trong thời kỹ chưa có quốc gia mới) thì nsười ta có thể xử lý hàns loạt vấn đề liên quan đến quy ch ế tương lai của các quốc gia mới này [34. 13-14]. Trons khi đó việc thành lập các quốc gia trong quá trình đầu tiên thườns 2ặp sự chốns trả quyết liệt của các nước đế quốc, thực dân. đặc biệt là nhữnơ nưóc có quyển và lợi ích aắn với quốc gia mới này. Sự ra đời của nước Việt Nam Dân chú cộng hoà là một trong nhữii2 bằng chứna về sự chốn2 trà quyết liệt của chù nghĩa thực dân Pháp. Thực dân Pháp đã sử dụng lực Iượn2, vũ trang manh mẽ đè hòng bóp chết chính quvền non trẻ của Vièt Nam Dàn chú cộ n s hoà. Nhưng bằna tru vén thốri£ chống nsoại xâm bất khuất, Việt Nam đã đứng lèn bao vệ thành quà cách mạng của mình, buộc Pháp phài ký Hiệp định sơ bộ na ày 06/3/1946 Crons đó ghi rõ "Chính phủ Pháp còn2 nhận nước Việt Nam Dân chù cộna hoà là một quốc gia tự do có Chính phù cùa mình, nshị viện cùa mình, quân đội của mình, tài chính của mình". Rõ ràns vấn đề cò n s nhận quốc gia mới, trong trường hợp này là Việt Nam DCCH. đã có thè siải quyết được nsay trong quá trình đấu tranh vũ trans mà khòna chờ đến lúc kết thức cuôc đấu tranh vũ trano đó. Đối với trườns hợp Việt Nam. cuộc đấu tranh chốna thực dân Pháp phải đến năm 1954 mới kết thúc với việc ký kết Hiệp định Genève năm 1954 về chấm dứt chiến tranh và lập lại hoà bình ờ Việt Nam và Đòna Dương. Sự xuất hiện một quốc gia - đó là sự xuất hiện một chù thể mới của pháp luật quốc tế. Quốc gia
Ịà chu thể cơ bản của pháp luật quốc tế. Quan hệ so sánh giữa sự xuất hiện một quốc 2ia với tính cách [à chu thể cùa luật quốc tế và vấn đề công nhận quốc gia đó đã và đang là vấn đề theo đó có sự đấu tranh quyết liệt giữa lực lượng chủ thuyết tuvẻn bố và lực lượng chư thuyết cấu thành. Điều quan trọng ờ đây vẫn cấn chú ý là pháp luật quốc tế hiện đại đạt vấn để quyền năng chủ thể pháp luật quốc tế của bất kỳ quốc gia nào trona quan hệ gắn bó với sự Ịciện tồn tại của chính quốc aia đó chứ không phải gắn bó với sự kiện công nhận quốc gia. Điểu nàv đã được khẳng định trons nhiều vãn kiện pháp lý quốc tế. Chẳng hạn, trons Tuyên bố Montevideo năm 1933 vể quyền và nshĩa vụ của quốc gia có ghi rõ: "Sự tổn tại chính trị của quốc sia không phụ thuộc vào việc các quốc gia khác có còns nhộn quốc gia này hav không. Nsay cả
À
khi chưa có quốc gia nào công nhận quốc gia mới ra đời này thì quốc gia này vẫn có quyền bao vệ sự độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của mình, được bảo đảm quyền bất khả xâm phạm và phát triển, tổ chức cuộc sốns quốc gia mình theo quyền tư quvết của mình, thực hiện quvển lực chính trị tối cao trên lãnh thổ của mình" [70, 2-21]. Quv định nàv đã được Liên hợp quốc thừa nhộn như là quv pham phổ biến cùa pháp luàt quốc tế [85, 7]. Quan niêm nàv cũng đươc nhiều luật 2Ía quốc tế thừa nhận. Chans hạn. D. p. 0'Connell cho rằng sự xuất hiện một thưc thè’ quốc g-ia mới khòna the bị đặt lệ thuộc vào sự nhìn nhộn cúa các quốc aia khác. Sự xuất hiện quốc sia mới đương nhièn là sự xuất hiện một chủ thể mới cùa luật quốc tè [105, 12]. Tuy vậy, cũng có một sô luật gia phú nhận tính độc lập của quốc gia mới thành lập trong quan hệ đối với vấn đề quyền nãns chù thể pháp luật quốc tế. Đó là các luật 2Ìa theo thuvết cấu thành như đã trình bàv ờ phán trên cúa Luận án nàv.
Toàn bò kinh nghiệm nhân loai có đươc sau Đai chiến thế giới lán thứ• w • • • • O
hai đèn nav đã khảns định rầns vàn đề auan hệ so sánh aiữa Thuyết cấu thành và Thuvết tuvèn bố ờ đày đã được giài quvết có lợi cho những người chủ Thuyết tuvẻn bố. Không có điều khoàn nào trons Hiến chưcnia Liên hợp quốc, các nshị quyết của các tổ chức quốc tế thuộc hệ thốns Liên hợp quốc
- 8 / -
- ừo -
tuvèn bỏ rãna sự công nhạn là điều kiện để quòc 2Ĩa mới này tham sia đáy đủ vào sinh hoạt quốc tế. Và CŨIÌ2 khòns có cơ sơ pháp lý quốc tế nào để khảng định sự xuất hiện cùa quyền năng chú thể pháp luật quốc tế gắn vứi sự công nhộn các quốc gia đó.
Tuv vậy, cũng phải thấy rầna sự côn2 nhận quốc tế đối với quốc gia cũng đóng vai trò nhất định trong quan hệ quốc tế. Sự công nhộn đó tạo ra cơ sờ pháp lý nhất định để kiến lập quan hệ 2Íữa quốc gia công nhận và quốc gia được còng nhận. Điểm khách quan này khôns thể bỏ qua được khi nshiên cứu sự côns nhận quốc tế.
Vấn đề một thực thè quốc 2Ĩa nào thì đích thực là chú thể của pháp luật quốc tế, trong thực tiễn được s iả i quyết nhờ cái 2ỌÌ là các tiêu chuẩn cần áp dụns đê còns nhận quốc tế.
Trước đây, các tiêu chuán được áp dụn2 đế còns nhận hoặc không công nhận một quốc 2Ía mới là tièu chuẩn về tính họp pháp hoặc khôns hợp pháp về sự xuất hiện cùa quốc s ia mới nàv. Nhưng trons thời đại ngày nav, khi mà cách mạng xã hội xảv ra kháp mọi nơi, thì rièu chuẩn "hợp pháp", "khòng hợp pháp” nói trên dườna như đà bị Íân2 quèn. Các quốc gia mới thành lập chù yếu bằns con đường đấu tranh vũ trana cứa Nhãn dàn các nước nhằm thực hiện quyền clàn tộc tự quvết của mình. Tron2 cuộc đấu tranh đó sự thế hiện ý chí cùa các dân tộc đã được còns nhận như là một nhân tỏ độc lộp định lộp một thiết chế quốc 2Ĩa độc lập. Sự thành lộp một thiết chế quốc 2Ìa như vậy dược thừa nhận là phù hợp với pháp luật quốc tế hiện đại.
Quvẻn tự quyết chân chính cúa các dân tộc khi thành lập quốc gia mới có quan hệ mật thiết với sự biếu hiện cao nhủít đó là việc thành lập một quyền lực chính trị có chủ quyền. Dàn tộc trong trườna hợp như vậv khi tham 2Ìa vào quan hệ quốc tế đã dược coi là một quốc 2Ĩa chù quyền độc lập. Đây là một chú thể cơ bàn của pháp luật quốc tế.
Nahièn cứu vấn đề côns nhận quốc 2Ìa cũri2 cần chú ý đến tièu chuẩn
"yêu chuộns hoà bình" mà các luật gia các nước tư sản rất hay bàn đến tronơ
quá trinh xét kết nạp một quốc gia làm thành vièn cùa Liẻn hợp quốc. Vấn đề này có quan hệ một thiết với nguyên tắc chồn2 chiến tranh xâm lược, đặt chiến tranh xâm lược ra naoài vòng pháp luật và cấm sử dụng chiến tranh như một quốc sách.
Sự tham gia của các quốc gia mới vào quan hệ quốc tế theo chúng tôi lchòng đồng nghĩa với sự sia nhập của quốc gia mới này vào một tổ chức quốc tế nào đó. Quốc gia mới là thành viên của cộng đồng quốc tế ngav khi quốc gia mới đó xuất hiện. Song sự tham gia cúa quốc 2Ĩa này vào quan hệ chính thức với các quốc gia hiện hữu có nghĩa là quốc 2Ĩa mới này thừa nhận các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế, mà đó chỉ là tièu chuẩn để tham gia vào "luật chơi” của các quốc gia hiện hữu mà thôi.
Tóm lại, các quốc aia mới được thành lập theo các trường hợp khác nhau, khỏng phụ thuộc vào thòi gian, địa điểm, đặc điểm dân cư, lãnh thổ, hình thức Nhà nước V. V... là nhữns chủ thể mới của pháp luật quốc tế ngay từ thời điểm chúns được thành lộp. Luật pháp quốc tế hiện đại thiết lập mối quan hệ hữu cơ siữa quvển năn2 chủ thế pháp luật quốc tế của bất cứ quốc gia nào với vếu tố tổn tại cùa quốc aia đó chứ khòns thiết lập quan hệ này với yếu tố còn2 nhạn quốc tế. Sự công nhận quóc tế ơ đây chỉ đóng vai trò tuyên bố sự tồn tại trên trườn2 quốc tế một quốc 2Ĩa mà thôi. Khi C Ỏ Ĩ12 nhộn một quốc 2Ía mới thành lộp, các quốc gia còng nhạn chi ra rằng thành viên mới đó của cộng đồng quốc tế là một quốc gia chu quyén có đầv đú các quyền và nghĩa vụ quốc tế cơ bàn theo luật quốc tế và thoà mãn những tiêu chuẩn cơ bản dùns để công nhận một chủ thẻ của luật quốc tế. Sách báo pháp lý quốc tế thườns nói đến Thuyết cấu thành và Thuyếl tuvên bò với tính cdch là nhữnơ học thuyết tiêu biểu vé cònơ nhận quốc gia mới thành lập. Tuy vậy, các học thuvết này hiện nay khỏn2 còn thoà mãn với các yèu cầu khách quan của quan hệ quốc tế.
- 8 9 -