C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin là những lãnh tụ thiên tài của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế; nhà tư tưởng kiệt xuất và là những nhà báo xuất sắc.
Trong suốt cuộc đời hoạt động của mình, các ông đã dành nhiều thời gian, tâm huyết cho hoạt động báo chí và có một hệ thống quan điểm về mối quan hệ báo chí - xây dựng đảng, có thể khái quát như sau:
Báo chỉ thực sự trở thành vũ khí sắc bén và vô cùng hiệu quả, là phương tiện đế tuyên truyền giác ngộ quần chúng, xây dựng và phát triển phong trào cách mạng. C.Mác và Ăngghen đều xem trọng vai trò của báo chí: “Báo chí có nhiệm vụ vạch trần tình hình chung của sự vật, nhưng theo ý kiến chúng tôi, nó không cần vạch ra những người cá biệt; việc nêu những người cá biệt chỉ cần thiết khi không thể làm khác để ngăn chặn một tệ hại xã hội nào đó, hoặc khi tính chất công khai đã thống ngự toàn bộ đời sống chính trị và do đó, khái niệm Đức về sự tố giác đã hoàn toàn mất hết mọi ý nghĩa” [28, tr.269].
Nhiệm vụ hàng đầu của báo chỉ là đấu tranh chính trị. “Tuyệt đối từ bỏ chính trị là không thể được; tất cả các tờ báo chủ trương từ bỏ chính trị cũng đều làm chính trị. vấn đề chỉ là làm chính trị như thế nào và làm loại chính trị gì” [28, tập 2, tr. 12]. Theo V.I.Lê-nin, báo chí vô sản có vai trò quan trọng trong việc thành lập một đảng kiểu mới của giai cấp vô sản, “tờ báo không những chỉ là người tuyên truyền tập thể và cổ động tập thế, mà còn là người tổ chức tập thể” [109, tập 5, tr. 12]. C.Mác, Ăgghen coi nhiệm vụ của báo đảng là: “Trước tiên là tiến hành những cuộc thảo luận, chứng minh, phát triển và bảo vệ những đòi hỏi của đảng, bác bỏ và lật đổ những tham vọng và những luận điểm của phe thù địch...” [109, t.4 (tháng năm 1846 - tháng ba 1848), tr.384]. Ăngghen nhận xét: Báo chí trước hết phải là vũ khí tư tưởng sắc bén của những nhà phê bình cách mạng, là công cụ đấu tranh giai cấp chống kẻ thù của giai cấp vô sản và đông đảo quần chúng. Các tờ báo xã hội đều chịu sự chi phối của chính trị, mang nội dung chính trị.
V.I.Lênin nhấn mạnh vai trò của báo chí đối với đảng: “Thành lập một đảng, mà không tố chức ra một tờ báo nhất định làm cơ quan đại diện đúng đắn cho đảng đó, thì trong một chừng mực lớn, việc thành lập đó sẽ chỉ là một lời nói suông mà
thôi... Cơ quan ngôn luận của đảng không những không cạnh tranh
với sự hoạt
động đó, mà còn giúp một cách mạnh mẽ cho việc phổ biến, tăng cường
và hệ thống
hoá sự hoạt động đó... Ở nước ta, để thay cho tất cả những cái đó, và
đúng cho tất
cả những cái đó, khi mà chúng ta chưa giành được quyền tự do chính trị,
thì phải có
một tờ báo cách mạng, nếu không có tờ báo đó thì chúng ta hoàn toàn
không thể tổ
chức một cách rộng rãi, toàn bộ phong trào công nhân được. Chúng tôi
không tin
vào những việc tổ chức các vụ âm mưu, chúng tôi có có ý định dùng
những hành
động cách mạng đơn độc để lật đổ chính phủ; khẩu hiện thực tiễn hoạt
động chúng
tôi là công thức của Liếp - nếch, bậc lão thành cùa đảng dân chủ - xã hội Đức:
“Studieren, propagandieren, organisieren” - học tập, tuyên truyền, tổ
chức. Và trung
tâm của hoạt động đó chỉ có thể và tất nhiên phải là cơ quan ngôn luận
của Đảng”
[109, t.4 (1898 - tháng tư 1901), tr.240-242].
C.Mác, Ph.Ẩngghen và V.I.Lênin đều có quan điểm rõ ràng về nghĩa vụ của báo chí “là phải bênh vực những người bị áp bức ở xung quanh minh... Chỉ đấu tranh nói chung chống những quan hệ hiện tồn và chống các nhà cầm quyền cấp cao thôi thì chưa đủ. Báo chí phải đấu tranh chống lại viên hiến binh này, viên công tố này, viên tổng đốc này... Nhiệm vụ đầu tiên của báo chí hiện nay là: phá huỷ toàn bộ những cơ sở của chế độ chính trị hiện tồn” [109, t.6 (tháng mười một 1848- tháng bảy 1949), tr.316-317].
C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin chỉ rõ đối tượng thông tin, phản ánh của báo chí với những vấn đề với tư cách là đề tài hằng ngày của báo chí. Đó là tất cả dòng chảy của cuộc sống diễn ra hằng giờ, hằng ngày mà thậm chí hằng giây, hằng phút, ở những thời điểm có ý nghĩa với cuộc sống. C.Mác và Ănghen đã từng nói:
“Điều đáng chú ý nhất của một tờ báo là ở chỗ nó can dự hằng ngày vào phong trào và có khả năng là người phát ngôn trực tiếp của phong trào, nó phản ánh đầy đủ toàn bộ những sự kiện đang diễn ra hằng ngày, là mối tác động qua lại sinh động không những giữa nhân dân với báo chí hằng ngày của nhân dân - tất cả những điều
đó tất nhiên sẽ mất đi khi ta xét đến tạp chí” [109, t.7 (tháng mười tám 1849 - tháng sáu 1851), tr.l 1-12].
Báo chí phản ánh trung thành dòng chảy của sự kiện, dòng đời vận động khách quan. Luận điểm quan trọng của C.Mác nhấn mạnh bản chất của báo chí, vị trí của nó trong đời sống xã hội: “Nhân dân biết rằng, bất chấp tất cả mọi nọc độc mà sự giận dữ và sự thiếu suy nghĩ đầu độc báo chí, bản chất của báo chí bao giờ cũng là chân thực và thuần khiết” [109, t.l, tr.238]. Theo C.Mác, báo chí phải được thử thách bằng thực tiễn của cuộc sống, bằng thời gian “bởi vì rõ ràng báo chí không thể trờ thành báo chí hiện thực được, nếu không trải qua những giai đoạn phát triển tất yếu, bắt rễ từ trong bản chất của nó” [109, t.l, tr.239].
Báo chỉ là tiếng nói của nhăn dân. Do sự phân lập và đối kháng về giai cấp, không có một tờ báo chung cho cộng đồng theo cùng một định hướng. “Tuy nhiên, có một tiếng nói khác, có sức mạnh và mang chân lý của thời đại là tiếng nói của nhân dân” [49]. Nhân dân chính là lực lượng xã hội, chính trị tác động đến báo chí. C.Mác và Ph.Ăngnghen đã chỉ rõ vai trò của của nhân dân đối với sự phát triển của báo chí. Khi nói đến nhân dân, Mác và Ăngnghen đặc biệt quan tâm đến ý thức chính trị của nhân dân và trước hết là sự nhận thức vai trò quan trọng của nhân dân, quyền lợi của họ được báo chí chú ý như thế nào: “Nhân dân nhìn thấy bản chất của mình được phản ánh trong bản chất báo chí của họ và nếu như nhân dân không nhìn thấy điều đó thì họ sẽ thừa nhận báo chí là cái gỉ không quan trọng, hoàn toàn không đáng chú ý đến” [109, t.l, tr.238]. Và cao hơn, cả hai nhà kinh điển C.Mác và Ph.Ăngghen đều nhấn mạnh đến trách nhiệm của người cầm bút là phải lấy cảm hứng, sức mạnh và niềm tin từ nhân dân: “Báo chí là tiếng nói dũng cảm của tinh thần nhân dân mang tính chất lịch sử, là hình tượng công khai của nó” [109, t.l, tr.68].
Vận dụng sáng tạo lý luận về báo chí vô sản của Chủ nghĩa Mác - Lênin và những kinh nghiệm phong phú về công tác báo chí của Đảng cộng sản (b) Liên Xô và các đảng anh em khác vào điều kiện cụ thể của nước ta, Hồ Chí Minh đã cùng Trung ương Đảng đề ra đường lối, nhiệm vụ và phương hướng công tác báo chí của Đảng ta qua các thời kỳ đấu tranh nhằm xây dựng nền báo cách mạng Việt Nam.
Năm 1924, trong Đại hội toàn thế giới lần thứ V Quốc tế Cộng sản, phát biểu tại phiên hợp thứ 22 (ngày 1-7-1924) Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh đến nhiệm vụ của
báo chí: “Báo chí cộng sản chủ nghĩa có nhiệm vụ làm cho các
chiến sĩ của chúng ta
hiểu rõ vấn đề thuộc địa, làm thức tỉnh sự đồng tình huởng ứng của quần
chúng lao
động ở các nước thuộc đại, tranh thủ họ tham gia sự nghiệp của chủ
nghĩa cộng sản
[54, tập 1, tr.3OO].
Năm 1959, tại Đại hội lần thứ hai của Hội Nhà báo Việt Nam, khi nói về trách nhiệm của báo chí nước ta, Hồ Chí Minh phát triển câu nói của Lê-nin: “Báo chí là người tuyên truyền, người cổ động, người tổ chức chung, người lãnh đạo chung, Vì vậy, nhiệm vụ của người làm báo là quan trọng và vẻ vang” [53, tr.314].
Sau khi chỉ rõ nhiệm vụ của báo chí, Chủ tịch Hồ Chí Minh vạch ra đường lối báo chí của Đảng: Nhiệm vụ của tờ báo là tuyên truyền, cổ động, huấn luyện, giáo dục, và tổ chức dân chúng để đưa dân chúng đến mục đích chung là kháng chiến và kiến quốc. Tôn chỉ của tờ báo là đoàn kết toàn dân, thi đua ái quốc. Đối tượng của tờ báo là đại đa số dân chúng. Nội dung các bài báo viết phải giản đơn, dễ hiểu, phổ thông, thiết thực, hoạt bát. Hình thức tức là cách sắp đặt các bài, cách in phải sạch sẽ, sáng sủa [53, tr.292].
Trong thời kỳ xây dựng chù nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, tại Đại hội lần thứ hai của Hội Nhà báo Việt nam (năm 1959), Hồ Chí Minh căn dặn những người làm báo: “Báo chí ta thì cần phải phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, cho hoà bình thế giới. Chính vì thế cho nên tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành, v.v.) phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chù. Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được. Cho nên các báo chí của ta đều phải có đường lối chính trị đúng. Báo chí ta khồng phải để cho một số ít người xem, mà để phục vụ nhân dân, để tuyên truyền, giải thích đường lối chính sách của Đảng và Chính phủ, cho nên phải có tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu” [53, tr.313].
Hồ Chí Minh yêu cầu: “Các báo chí thì cần nêu những việc kiểu mẫu, phân tách rõ ràng, làm cho mọi người nhận rõ: quan liêu, tham ô, lãng phí là tội ác. Và do đó mà khuyến khích quần chúng, mở rộng phong trào phê bình từ dưới lên trên... Trong công việc “3 chống”, các báo chí cũng như các cơ quan, cần
nhằm vào cải tạo tư tưởng. Quan liêu, tham ô, lãng phí cũng như
mọi khuyết
điểm khác, nguồn gốc là vì tư tưởng không đúng. Tư tưởng trong sạch, lập
trường vững, hết lòng hết sức phụng sự nhân dân thì tránh được nhiều khuyết
điểm” [53, t.7, tr.8O-81 ]. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: Báo chí ta là biểu
hiện rõ
ràng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Nó là công cụ để Đảng ta liên hệ mật
thiết với quần chúng, và là phương tiện quan trọng nhất để Đảng ta vừa
lãnh đạo,
vừa học tập quần chúng. Tính chất quần chúng là nền tảng của mọi hoạt động
của báo chí cách mạng. Chỉ khi nào nắm vững tính chất quần chúng của
công tác
báo chí, thấu suốt đường lối chính sách của Đảng, cố gắng tìm hiểu một
cách cụ
thể đời sống của quần chúng, nhân dân thì những cán bộ làm báo mới có thể
hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình. “Nói tóm lại: Đe làm tròn nhiệm vụ tuyên
truyền, tổ chức, hướng dẫn, thì các báo chí cần phải gần gũi quần chúng
hơn nữa,
đi sâu vào công việc thực tế hơn nữa, cách làm việc của các báo chí phải cải
thiện hơn nữa” [53, t.7, tr.271 ].