9. Cấu trúc của luận án
1.4. Hành vi văn minh đô thị của thanh niên
1.4.1. Khái niệm hành vi văn minh đô thị của thanh niên
Hành vi cá nhân là kết quả của sự tác động qua lại của các nhân tố chủ quan của chủ thể và các nhân tố khách quan của môi trường. Hành vi cá nhân luôn chứa đựng sắc thái và tính chất, trình độ phát triển của xã hội. Môi trường đô thị với những đặc điểm sinh hoạt không giống khu vực nông thôn, các quan hệ đa chiều giữa người với người dựa trên nền tảng của yêu cầu kỹ thuật, trên các ý tưởng thiên về cá nhân, do đó sẽ ảnh hưởng quan trọng đến việc hình thành các thói quen ứng xử cụ thể.
Chủ thể của hành vi có thể là một cá nhân và có thể là một nhóm xã hội. HVVMĐT của thanh nhiên là hành vi của thanh niên đƣợc biểu hiện thông qua hành vi cụ thể của các thanh niên phản ánh nhận thức, thái độ và ý chí của thanh niên. Trong giới hạn của luận án, chỉ quan tâm đến HVVMĐT của thanh niên với tƣ cách là hành vi của bản thân thanh niên thực hiện trong những hoàn cảnh khác nhau.
Có thể nói, HVVMĐT của thanh niên là những hành vi của thanh niên sống ở môi trường đô thị, là những ứng xử phù hợp chuẩn mực văn minh đô thị giữa thanh niên với chính bản thân mình, giữa thanh niên với người khác và giữa thanh niên với môi trường đô thị chung quanh.
Với cách đặt vấn đề nhƣ trên, khái niệm đƣợc xác định rõ: Hành vi văn minh đô thị của thanh niên là sự ứng xử mang tính ý thức cao, tự giác cao, phù hợp với chuẩn mực xã hội của thanh niên đối với người khác, với bản thân và đối với môi trường đô thị.
Hình thành hành vi là một quá trình lâu dài và quá trình này chịu sự ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nhất định, trong đó có các yếu tố chủ quan (bên trong chủ thể: nhận thức, thái độ, đặc điểm tâm lý - xã hội cá nhân,…) và yếu tố khách quan (bên ngoài
chủ thể: môi trường, điều kiện sinh hoạt, hoàn cảnh xã hội,…). Như vậy HVVMĐT nói chung và HVVMĐT của thanh niên nói riêng đƣợc hình thành từ hiệu ứng tích hợp của hành vi cá nhân và từ tác động của các định chế qui định hay những qui định ép buộc từ các yếu tố bên ngoài cá nhân.
HVVMĐT của thanh niên là hành vi văn minh của thanh niên đang sinh sống tại đô thị, chịu ảnh hưởng bởi một số nét đặc thù của các đô thị trong sự phát triển kinh tế - xã hội.
1.4.2. Cơ sở xác định các hành vi văn minh đô thị của thanh niên
Xuất phát từ quan điểm tiếp cận hoạt động - nhân cách, có thể xác định và phân loại một số HVVMĐT của thanh niên theo đối tƣợng của hoạt động và trên cơ sở các tiêu chí đã đƣợc trình bày ở trên từ mức độ nhận thức rõ ràng, thái độ tích cực và biểu hiện bên ngoài cụ thể.
Về mặt đối tƣợng, nhƣ trên đã đề cập, theo tác giả Samual P. Huntington thì
“HVVMĐT phụ thuộc vào môi trường, tác động đến môi trường. Mối quan hệ giữa hành vi văn minh ở đô thị với môi trường rất đặc biệt” [96]. Các tác giả của Georgetown trong “What are the differences between urban and rural behavior”
cũng cho rằng: “Sự khác biệt giữa hành vi văn minh giữa nông thôn và thành thị phụ thuộc vào tính chất mối quan hệ giữa con người với môi trường, giữa cách thức con người ứng xử với môi trường”[77]. Ứng xử với môi trường là một trong những tiêu chí để xác định chủ thể có văn minh hay không, trong đó có cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Các tác giả của công trình “Urban vs rural behavior”
đƣợc đăng trong “ ý thức rất quan
trọng, việc hình thành các hành vi văn hóa, văn minh của con người tại nông thôn hay thành thị có ảnh hưởng rất lớn và rõ ràng của tự ý thức của mỗi cá nhân”[83].
Trong một khía cạnh khác, các tác giả của tác phẩm “Understanding behavior in the environment” đặt vấn đề rằng “mối quan hệ ứng xử giữa người với người sẽ thiết lập một hình thức sống động để con người hành động có văn hóa với nhau, hình thành những hành vi tích cực hướng tới sự hợp tác thân thiện”[71]. C.Mac cho rằng
“Con người sinh ra không phải là một triết gia theo trường phái Phixtơ rằng con người nhìn thấy bản thân như nhìn vào trong gương, thông qua những người khác,
và chỉ khi nào con người đối xử với người khác như là một người giống với mình thì lúc đó nó mới đối xử với bản thân như là đối xử với một con người” [59,tr 57].
Trong Từ điển Tâm lý học (Vũ Dũng chủ biên) “Hành vi đặc thù của cá nhân phụ thuộc vào tính chất mối quan hệ qua lại với nhóm mà anh ta là thành viên, vào chuẩn mực nhóm, vào định hướng giá trị và sự ấn định vai. Tính không thích hợp của hành vi (đƣợc thể hiện một phần ở chỗ nhân cách đánh giá quá cao các khả năng của mình, tách rời ngôn ngữ và thực tiễn, làm suy giảm tính phê phán khi kiểm soát việc hiện thực hóa các chương trình hành vi) thể hiện một cách tiêu cực trong mối quan hệ liên nhân cách”[8,tr 260]
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận nhƣ trên cùng với kết quả của việc thăm dò ý kiến sơ bộ và ý kiến chuyên gia, người nghiên cứu chọn lựa một số HVVMĐT phản ánh đối tƣợng hoạt động của thanh niên và mang tính chất phổ biến trong thời kỳ đô thị phát triển để nghiên cứu, từ đó tìm kiếm các biện pháp kích thích hình thành thói quen cho thanh niên để trở thành những ứng xử văn hóa, văn minh trong hoạt động và sinh hoạt hàng ngày của họ. Những HVVMĐT của thanh niên được xem xét dưới hình thức là những hành vi tự giác chấp hành các qui định về nếp sống văn minh, đó là những hành vi có tính chất phổ biến và đƣợc nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Nghiên cứu HVVMĐT của thanh niên là nghiên cứu những hành vi cá nhân của các chủ thể cụ thể, là những hành động, ứng xử quan sát đƣợc của những cá nhân nhất định trong những cộng đồng nhất định.
HVVMĐT là những ứng xử phù hợp với môi trường xã hội hiện đại và phát triển, có rất nhiều yêu cầu về các HVVMĐT, có nhiều biểu hiện của HVVMĐT, trong đó có thể xem xét trên ba biểu hiện cụ thể: Quan hệ giữa chủ thể với người khác, với bản thân mình và với môi trường đô thị.
1.4.3. Một số hành vi văn minh đô thị cụ thể của thanh niên
Thanh niên đô thị sống trên địa bàn dân cƣ và chịu tác động bởi nhiều yếu tố, lối sống của họ bị ảnh hưởng khá rõ từ môi trường chung quanh. Ở đây lựa chọn nghiên cứu một số HVVMĐT đặc trƣng của thanh niên thể hiện trong hoạt động hàng ngày của họ nhƣ trong học tập, sinh hoạt cộng đồng và lao động nghề nghiệp.
Các mức độ biểu hiện của các hành vi đƣợc xác định dựa trên các tiêu chí: mức độ
thường xuyên của hành vi, mức độ phù hợp với chuẩn mực văn minh, đó là những hành vi sau đây:
* HVVMĐT thể hiện trong mối quan hệ với người khác - Xếp hàng khi thực hiện các dịch vụ tại nơi công cộng
Nơi công cộng đòi hỏi mọi người phải tuân thủ các qui định chung và không làm phiền lòng người khác. Xếp hàng khi thực hiện các dịch vụ như mua hàng, làm các thủ tục hành chính tại công sở hoặc mua vé tàu xe... là thể hiện sự văn minh trong lối sống hiện đại góp phần làm cho các dịch vụ đƣợc thực hiện qui củ, có nề nếp và đạt hiệu quả cao. Đô thị ngày càng phát triển với những yêu cầu cao về việc thích ứng với nó, nếu không xếp hàng nơi công cộng, cảnh hỗn độn sẽ xảy ra, mọi việc có thể trở nên mất kiểm soát, do đó hoạt động có thể bị đình trệ. Xếp hàng nơi công cộng cũng là hành vi thể hiện sự tự trọng của con người, đặc biệt là đối với thanh niên, đối tƣợng đƣợc xã hội đặt nhiều kỳ vọng.
- Giữ yên lặng ở cộng đồng sau 22h
Trên các phương tiện nghe nhìn thường có các thông báo giữ yên lặng để không làm phiền lòng hàng xóm từ 22h và tại các địa điểm sinh hoạt dân cƣ, các hình thức hoạt động đều đƣợc kết thúc từ 22h. Việc không ây ồn ào náo nhiệt sau 22h là một hành vi thể hiện sự tôn trọng các giá trị cộng đồng, tuân thủ các qui tắc sống chung và là một biểu hiện của nếp sống văn minh ở nơi cƣ trú nói chung và ở khu sinh hoạt tập thể nói riêng, đó là ứng xử phù hợp với nhịp sống và lối sống hiện đại, đặc biệt ở các đô thị ngày nay.
- Tôn trọng ý kiến người khác
ý kiến riêng của mình ngày càng được thuận lợi. Sự khác biệt ý kiến cá nhân là điều bình thường, do vậy, tôn trọng ý kiến của người khác, không áp đặt quan điểm cá nhân mình dù cho mối quan hệ của mình và người khác như thế nào là một biểu hiện văn minh.
- Giúp đỡ người lớn tuổi hoặc người tàn tật
Nhường đường cho người lớn tuổi hoặc người tàn tật là một nét văn hóa, là một hành vi thể hiện sự văn minh, đặc biệt đối với thanh niên, đây có thể xem là một tiêu chí quan trọng để khẳng định giá trị hiện đại của mình. Khi gặp người nào cần
sự trợ giúp, ai đó ra tay giúp đỡ họ sẽ đƣợc xã hội đề cao và xem đó là một nghĩa cử cao đẹp, một hành vi văn minh trong một xã hội hiện đại. Ở nông thôn, hàng xóm láng giềng rất gần gũi nhau dù nhà ở của họ không gần sát bên nhau, trong lúc đó, ở thành thị, nhà nhà san sát liền vách với nhau nhưng có khi mọi người chẳng quan tâm đến nhau, lúc gặp khó khăn hoặc hoạn nạn, chẳng có ai giúp đỡ. Do vậy, giúp đỡ người khác khi cần thiết là một hành vi thể hiện trình độ văn hóa cao, một hành vi văn minh, ở thành thị, đó là một hành vi văn minh đô thị cần đƣợc khuyến khích.
- Cảm ơn khi nhận đƣợc sự giúp đỡ
Nói lời cảm ơn là một hành vi lịch sự thể hiện tính chất văn minh của con người có văn hóa. Khi nhận được sự giúp đỡ hoặc nhận được một tặng phẩm từ người khác, cảm ơn là một ứng xử tối thiểu của mỗi người nhưng không phải ai cũng biết như vậy. Nhiều người nhận sự giúp đỡ như một sự tự nhiên, họ không nghĩ rằng mình sẽ cảm ơn người khác vì sự giúp đỡ đó quá nhỏ bé. Cảm ơn không phải là một ứng xử mang tính mang ơn mà là một ứng xử thể hiện văn hóa, thể hiện thói quen lịch sự của con người hiện đại. Cảm ơn không chỉ bằng lời mà còn có thể biểu hiện bằng một hành động, một ánh mắt hay nụ cười ý nghĩa.
- Xin lỗi khi làm phiền lòng người khác
Khi người ta làm điều gì đó không đúng, gây phiền toái cho người khác, người văn minh và lịch sự sẽ bày tỏ sự hối tiếc hoặc xin lỗi người đó. Tuy vậy, hành vi xin lỗi không phải luôn luôn là hành vi của người có tội lỗi mà chỉ là một hành vi thể hiện sự áy náy hoặc thể hiện thiện chí của mình. Xin lỗi là một ứng xử thể hiện sự cầu thị của con người đáp ứng sự mong đợi của người khác không chỉ là sự cáo lỗi hay sự ăn năn mà là một hành vi thể hiện tính thân thiện giữa người với người trong xã hội văn minh.
* Nhóm HVVMĐT thể hiện trong mối quan hệ với bản thân - Để xe đúng nơi qui định.
Để xe đúng nơi qui định là một hành vi chấp hành nội qui của trường học hoặc cơ quan, đơn vị, nơi công cộng, đó là hành vi thể hiện ý thức tự giác và thể hiện lòng tự trọng cao. Một khi chủ thể chấp hành các qui định chính thức hoặc không chính thức một cách nghiêm túc thì chủ thể ấy sẽ được người khác đánh giá cao. Đó cũng
chính là những ứng xử làm cho các chủ thể cảm thấy hài lòng và tự tin, đó là hành vi thể hiện giá trị của chính mình trong một xã hội văn minh.
- Xuống xe khi ra vào cơ quan, trường học
Tại các cơ quan, đơn vị, trường học... hành vi xuống xe khi ra vào cổng cũng là ứng xử thể hiện sự tự trọng và tôn trọng các qui định của các cơ sở. Khi không thực hiện những qui định này, người không xuống xe sẽ bị người có trách nhiệm yêu cầu chấp hành, điều đó sẽ làm giá trị của người không chấp hành bị nghi ngờ. Trong trường hợp nào cũng vậy, khi ra vào cổng các cơ quan, trường học, nếu có qui định thì việc chấp hành sẽ thể hiện tính văn minh của chủ thể.
- Chấp hành luật giao thông đường bộ
Khi tham gia giao thông trên đường phố mọi người đều có trách nhiệm chấp hành các qui định của luật giao thông trong bất kỳ tình huống nào vì điều đó sẽ hạn chế đƣợc những sự cố đáng tiếc có thể xảy ra. Chấp hành các qui định khi tham gia giao thông là ứng xử phù hợp với mong đợi của những người chung quanh, là hành vi thể hiện lòng tự trọng, biểu thị giá trị của chính mình, bảo đảm sự an toàn cho chính mình và cho người khác. Hành vi chấp hành các qui định khi tham gia giao thông sẽ được người dân đô thị đánh giá cao và luôn khuyến khích. Việc chấp hành luật giao thông được thể hiện ở nhiều trường hợp khác nhau theo luật định, nhưng ở những nơi không có cảnh sát giao thông hoặc không có biển báo, người tham gia giao thông luôn ý thức đƣợc tầm quan trọng của việc thực hiện các qui định đã biết.
- Làm việc đúng giờ
Hoạt động của cá nhân luôn chịu tác động và bị ảnh hưởng từ hoạt động của người khác. Hoạt động của cá nhân cũng gây ra những tác động và làm ảnh hưởng nhất định đến hoạt động và cuộc sống, sinh hoạt của người chung quanh. Đặc biệt trong hoạt động mang tính liên kết cộng đồng (cùng chung hoạt động với người khác) nếu không chú ý đến tính liên kết, hỗ trợ người cùng làm việc thì cá nhân có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến người khác. Do vậy trong một xã hội phát triển, khả năng hợp tác với người khác là một ưu thế và việc đi làm, đi học... đúng giờ là một biểu hiện của nếp sống văn minh đô thị.
- Trang phục lịch sự nơi công cộng
Nơi công cộng, mọi hành vi ứng xử của cá nhân luôn được người chung quanh quan sát chứng kiến, nếu có điều gì đó bất thường, người chung quanh sẽ nhanh chóng phát hiện và đánh giá có thể công khai hoặc thầm kín... nhƣng tất cả những ứng xử ấy đều có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội đang xảy ra. Trong giao tiếp giữa người với người, vẻ ngoài có tầm quan trọng nhất định, đặc biệt là trang phục.
Nhìn trang phục của một người, người khác có thể có nhiều thông tin về họ trên các bình diện: văn hóa, khiếu thẩm mỹ, sự tự trọng hoặc tôn trọng người khác... Trang phục nơi công cộng được xem xét ở công sở, trường học hoặc khi cá nhân xuất hiện tại các sự kiện xã hội có đông người chứng kiến. Trang phục nơi công sở trường học không phải là vấn đề thời trang mà chủ yếu là sự thể phong cách, kiểu dáng có phù hợp với vị trí, công việc và tình huống, sự kiện hay không.
- Giờ nào việc đó.
Tính chuyên nghiệp là một trong những đặc điểm của lối sống đô thị và đó cũng là một ứng xử văn minh, thể hiện thái độ nghiêm khắc với bản thân mình, thể hiện tác phong làm việc nghiêm túc và trân trọng với chính bản thân mình. Làm việc đúng giờ sẽ giúp cho mọi người làm chủ và điều chỉnh được kế hoạch công tác của mình, không gây ảnh hưởng đến tiến độ hoạt động của mình và các đối tác. Làm việc đúng giờ là một ứng xử không chỉ mang lại giá trị cho bản thân mà còn là một hành vi thể hiện tính yêu cầu cao, tính chính xác cao của một xã hội văn minh.
* Nhóm hành vi liên quan đến ứng xử giữa con người với môi trường - Bỏ rác đúng nơi qui định
Rác thải là vấn đề khá phức tạp trong đời sống của con người nói chung, đặc biệt đối với sinh hoạt tập thể tại các cộng đồng và công sở, trường học. Bỏ rác đúng nơi qui định là hành vi thể hiện sự tự trọng và tôn trọng môi trường, bảo vệ sự trong sạch của môi trường sống, không gây ô nhiễm ảnh hưởng đến người chung quanh.
Hành vi bỏ rác vào thùng là sự thể hiện nếp sống văn minh trong xã hội hiện đại.
- Bảo vệ mỹ quan công sở, đường phố...
Nơi làm việc và đường phố là những nơi công cộng cần được bảo vệ vẻ mỹ quan để làm cho bộ mặt đô thị ngày càng đẹp hơn và đó cũng là nét đẹp văn hóa thể hiện lối sống văn minh, hiện đại. Mỗi người đều có một chỗ làm việc, học tập, sinh họat tương đối ổn định và ai cũng muốn góc làm việc của mình tươm tất, sạch đẹp. Tuy