I. MỤC TIÊU CẦN ĐẠT :
1.Kiến thức: Giúp học sinh nắm được:
- Khái niệm từ nhiều nghĩa.
- Hiện tượng chuyển nghĩa của từ.
- Nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ.
2. Kỹ năng:
- Nhận diện được từ nhiều nghĩa.
- Bước đầu biết sd từ nhiều nghĩa trong hđộng giao tiếp.
3. Thái độ: Biết đặt câu với từ dùng nghĩa gốc, từ dùng với nghĩa chuyển.
4. Định hướng PTNL:
- NL chung: Năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác...
- NL riờng: Năng lực cảm thụ văn chương, năng lực giao tiếp Tiếng Việt.
II. CHUẨN BỊ
1. Giáo viên: + Soạn bài
+ Đọc sách giáo viên và sách bài soạn.
2. Học sinh: Trả lời câu hỏi sgk.
III. Tiến trình dạy học:
1. ổn định tổ chức.
Lớp 6A: TS 40. Vắng:
2. Kiểm tra bài cũ:
? Nêu những cách giải nghĩa của từ? Cho ví dụ?
3. Bài mới: * Hoạt động 1: Khởi động Mục tiêu: Tạo tâm thế và định hướng chú ý cho HS.
Phương pháp: Thuyết trình Thời gian: 1 phút
Giáo viên kiểm tra bài cũ và dẫn luôn vào bài mới.
* Điều chỉnh, bổ sung:
* Hoạt động 2: Hình thành kiến thức Mục tiêu: - Khái niệm từ nhiều nghĩa.
- Hiện tượng chuyển nghĩa của từ.
- Nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ.
Phương pháp: Nêu và giải quyết vấn đề, thảo luận, vấn đáp.
Thời gian: 30 phút
Hoạt động của thầy Nội dung cần đạt
- GV treo bảng phụ
? Đọc bài thơ?
I. Từ nhiều nghĩa:
1. Ví dụ:
? Cái gậy dùng để làm gì?
- Dùng để chống, đỡ
? Từ này có mấy nghĩa?- 1 nghĩa
? Trong bài thơ có những sự vật nào có chân (những cái chân có thể nhìn thấy, sờ thấy được)?
- Gậy, com-pa, kiềng, bàn, ghế.
GV: Từ chân có một số nghĩa sau:
+ Bộ phận dưới cùng của cơ thể người hay động vật, dùng để đi, đứng-> Nghĩa gốc
+ Bộ phận dưới cùng của một số đồ vật, có tác dụng đỡ cho các bộ phận khác: chân giường, chân đèn, chân kiềng...
+ Bộ phận dưới cùng của một số đồ vật, tiếp giáp và bám chặt vào mặt nền: chân tường, chân núi, chân răng...
? Dựa vào từ điển. Các từ chân trong bài thơ này có nghĩa ntn? (có t/d gì?)
- chân gậy: dùng để đỡ bà.
- chân com-pa: dùng để giúp cho quay.
- chân kiềng: dùng để đỡ thân kiềng.
- chân bàn, chân ghế: đỡ thân bàn, mặt bàn.
? Câu thơ:
Riêng cái võng Trường Sơn Không chân đi khắp nước Em hiểu tác giả muốn nói về ai?
- Được hiểu là chân của các chiến sĩ.
- Câu thơ trên tg ý muốn nói đến những người lính Trường Sơn
? Qua phần tìm hiểu trên, em rút ra nhận xét gì về nghĩa của từ chân?
- Từ chân là từ có nhiều nghĩa.
GV: cùng một từ chân, nhưng trong những văn cảnh khác nhau, từ chân lại mang ý nghĩa khác nhau.
? Qua vd, Em có nxét gì về nghĩa của từ trong TV?
? Tìm một từ khác mang nhiều nét nghĩa như từ chân.
- VD từ mắt
+ Bộ phận trên cơ thể người hoặc động vật, dùng để nhìn.
+ Chỗ lồi lõm giống hình một con mắt ở thân cây.
+ Bộ phận giống hình một con mắt ở một số vỏ quả.
- mũi:
+ Bộ phận cơ thể người, có đỉnh nhọn, dùng để thở.
+ Nhọn, sắc của đồ vật, vũ khí: mũi dao...
+ Phần nhô ra của lãnh thổ: mũi Cà Mau...
- xuân:
+ Mùa đầu tiên của năm.
2, Nhận xét:
- Cái gậy: Dùng để chống, đỡ
-> Có 1 nghĩa
- Chân gậy, chân bàn, kiềng, com pa.
-> Bộ phận dưới cùng của một số đồ vật, có tác dụng đỡ cho các bộ phận khác - Chân võng (hiểu là chân của các chiến sĩ)
-> Bộ phận dưới cùng của cơ thể người hay động vật dùng để đi, đứng...
⇒ chân là từ có nhiều nghĩa (có từ 2 nghĩa trở lên)
3,Ghi nhớ: sgk/56
+ tươi đẹp, trẻ trung -Tai:
+ 1 bộ phận của người, vật dùng để nghe( tai nghe) + 1 bộ phân của vật dùng để cầm( tai cốc..)
? Bên cạnh những từ có nhiều nghĩa, trong TV có những từ nào chỉ có một nghĩa?
- cá, rau, củ, toán học, văn học, com pa, kiềng....
? Tìm mối quan hệ giữa các nghĩa của từ chân (Là bộ phận nằm ở vị trí nào của sự vật? Có chức năng gì ?) - Bộ phận dưới cùng của sự vật.
- Dùng để di chuyển, đỡ các bộ phận ở trên
? Trong câu, từ chân được dùng với mấy nghĩa?
- 2 nghĩa
GV: Thông thường trong câu từ chỉ có một nghĩa nhất định. Tuy nhiên trong một số trường hợp từ có thể hiểu theo cả hai nghĩa.
Việc thay đổi nghĩa của từ, tạo ra từ nhiều nghĩa gọi là hiện tượng chuyển nghĩa của từ.
? Thế nào là hiện tượng chuyển nghĩa của từ?
? Trong 2 nghĩa của từ chân, em nhận thấy nét nghĩa nào là nghĩa ban đầu?
GV: Nghĩa ban đầu này làm cơ sở để hình thành các nghĩa khác-> gọi là nghĩa gốc.
? Chân là bộ phận của người. Trong bài thơ, tác giả đã sd từ chân để gắn với các sự vật nào?
GV: Nghĩa của các từ chân này hình thành trên cơ cở của chân người (nghĩa gốc), được gọi là nghĩa chuyển.
? Qua vd, em hiểu thế nào là nghĩa gốc? Nghĩa chuyển?
GV: Trong bài thơ ta đã phân tích, cái gậy... được hiểu theo một nghĩa, nhưng từ chân được dùng theo 2 nghĩa, đó là nghĩa gốc và nghĩa chuyển.
? Vậy một từ được dùng theo mấy nghĩa?
- Thường dùng 1 nghĩa, tuy nhiên trong nhiều trường hợp dùng với cả nghĩa gốc và nghĩa chuyển.
? Đọc ghi nhớ?
GV: Trong từ điển, nghĩa gốc bao giờ cũng được xếp ở vị trí số một. Nghĩa chuyển được hình thành trên cơ sở của nghiã gốc nên được xếp sau nghĩa gốc.
? Em có biết vì sao lại có hiện tượng nhiều nghĩa này không? (dành cho hs giỏi- gv có thể trả lời luôn) GV: Khi mới xuất hiện một từ chỉ được dùng với
II. Hiện tượng chuyển nghĩa của từ:
1. Ví dụ:
2, Nhận xét:
- Từ chân dùng theo 2 nghĩa.
-> Nghĩa của từ chân đã bị thay đổi
=> Chuyển nghĩa
- Chân người (chân các chiến sĩ) là nghĩa ban đầu.
=> Nghĩa gốc
- Chân gậy, chân kiềng...
->hình thành trên cơ cở của chân người (nghĩa gốc)
=> Nghĩa chuyển
3, Ghi nhớ: SGK/56
một nghĩa nhất định nhưng XH phát triển, nhận thức con người cũng phát triển, nhiều sự vật của hiện thực khách quan ra đời và được con người khám phá cũng nảy sinh nhiều khái niệm mới. Để có tên gọi cho những sự vật mới đó con người có hai cách:
+ Tạo ra một từ mới để gọi sự vật.
+ Thêm nghĩa mới vào cho những từ đã có sẵn (đấy chính là lí do vì sao có sự chuyển nghĩa).
* Điều chỉnh, bổ sung:
Hoạt động 3: Luyện tập Mục tiêu: Củng cố, hệ thống kiến thức cơ bản
Phương pháp: Thực hành Thời gian: 7 phút
Bài 2:
- Lá: Lá phổi, lá lách, lá gan...
- Quả: quả tim, quả thận.
Bài 3:
- Chỉ sự vật ⇒ chỉ hành động:
+ Hộp sơn ⇒ sơn của + Cái bào ⇒ bào gỗ + Cân muối ⇒ muối dưa
- Những từ chỉ hành động chuyển thành từ chỉ đơn vị:
+ Đang bó lúa ⇒ gánh 3 bó lúa.
+ Cuộn bức tranh ⇒ ba cuộn tranh + Gánh củi đi ⇒ một gánh củi.
Bài 4:
a. Tác giả nêu hai nghĩa của từ:
- Bụng: là bộ phận của cơ thể của ng hoặc động vậtchứa gan, ruột…-> Nghĩa gốc
- Bụng: là biểu tượng ý nghĩ sâu kín, không bộc lộ ra ngoài-> nghĩa chuyển
b. Nghĩa của các trường hợp sử dụng từ bụng:
- ấm bụng: chỉ bộ phận cơ thể người - Tốt bụng: chỉ tấm lòng, tính cách - Bụng chân: chỉ bắp thịt ở cẳng chân
III. Luyện tập:
Bài 1: Tìm 3 từ chỉ bộ phận cơ thể nưgời có sự chuyển nghĩa:
a. đầu
- Bộ phận cơ thể chứa não bộ: đau đầu, nhức đầu
- Bộ phận trên cùng :
Nó đứng đầu danh sách HS giỏi - Bộ phận quan trọng nhất trong một tổ chức:
Cô Lương là người đứng đầu nhà trường.
b. Mũi:
- Mũi lỏ, mũi tẹt
- Mũi kim, mũi kéo, mũi thuyền - Cánh quân chia làm 3 mũi.
c. Tay:
- Đau tay, cánh tay
- Tay nghề, tay vịn cầu thang, - Tay anh chị, tay súng...
* Điều chỉnh, bổ sung:
* Hoạt động 4 : Vận dụng Mục tiêu: Hs vận dụng kiến thức làm bài tập
Phương pháp: Thực hành Thời gian: Ở nhà
? Đọc bài đọc thêm: Về từ Ngọt
* Hoạt động 5 : Tìm tòi, mở rộng
Mục tiêu: Hs vận dụng kiến thức làm bài tập, khắc sâu nội dung bài học Phương pháp: Thực hành
Thời gian: Ở nhà
4. Củng cố: Hãy nêu hiện tượng chuyển nghĩa của từ?
5, Hướng dẫn học tập:
- Học bài, thuộc ghi nhớ.
- Hoàn thiện bài tập.
- Xem bài: Lời văn, đoạn văn tự sự
Ký duyệt từ tiết 15 đến tiết 20 Ngày 21 tháng 9 năm 2019
TT Nguyễn Thị Mai
*************************************************
*
Ngày soạn: 26.9.2019 Ngày dạy: .9.2019