3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3.3. Nhận xét tình hình nghiên cứu và những vấn đề liên quan đến luận án
Một là, có thể khẳng định rằng vấn đề giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại thực sự chưa được đề cập đến một cách có hệ thống và đầy đủ trong các công trình nghiên cứu giao lưu văn hóa Ấn Độ và Hy Lạp thời cổ đại ở Việt Nam. Trong khi đó, việc nghiên cứu về vấn đề giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp đã thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả trên thế giới nói chung, giới nghiên cứu Ấn Độ và Hy Lạp nói riêng, với nhiều công trình được công bố qua cách tiếp cận đa chiều, nhiều góc cạnh. Tuy nhiên, qua tìm hiểu nguồn tài liệu, chúng tôi nhận thấy, các công trình được phân tích còn mang tính chủ quan thể hiện rõ qua hai quan điểm: quan điểm cho rằng Ấn Độ ảnh hưởng Hy Lạp và quan điểm còn lại khẳng định Hy Lạp đã ảnh hưởng Ấn Độ trên nhiều phương diện. Một số công trình khác chỉ tập trung nghiên cứu sự tương đồng và dị biệt trong văn hóa Ấn Độ và Hy Lạp. Điều đáng nói là, các công trình nghiên cứu của học giả phương Tây dựa trên quan điểm lấy châu Âu làm trung tâm cho thấy những định kiến, chủ quan, do đó đã tác động không nhỏ đến việc nghiên cứu nhiều văn bản và tài liệu cổ của Ấn Độ. Harisha (2016) đã lên tiếng phê phán rằng các học giả phương Tây dựa vào triết học và thần học của mình cùng với tư cách quyền uy tối cao của chế độ thuộc địa đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các diễn giải các kinh điển Veda và định hướng phương Đông học trong 300 năm qua về học thuật (tr.4). Trong công trình của mình “Nghiên
cứu Veda của Sri Aurobindo trong bối cảnh các nghiên cứu lấy châu Âu làm trung tâm”, Harisha đưa ra lời nhận xét xác đáng rằng khi phong tục và các nền văn hóa đụng độ với nhau trong thời kỳ thực dân và các giai đoạn khó khăn của mỗi xã hội, việc tranh luận và trao đổi kiến thức sẽ không phải là giữa các nền văn hóa bình đẳng với nhau mà là giữa thực dân và người bị cai trị (Harisha, 2019, tr.5). Do đó, trên nền tảng các công trình của các học giả phương Tây, đề tài luận án cần được nghiên cứu để đưa ra những đánh giá và nhận xét đúng đắn, khách quan và khoa học.
Hai là, vấn đề giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại rất phức tạp, bởi vì bản thân nó vừa là vấn đề lịch sử vừa là vấn đề văn hóa. Từ thời đại của Scylax đến Strabo, Ấn Độ được các nhà du hành, sử gia, triết gia và cả những sứ giả Hy Lạp nghiên cứu và để lại nhiều công trình vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay. Họ nghiên cứu lịch sử Ấn Độ, ngôn ngữ và văn học Sanskrit, nghệ thuật, kiến trúc, đền thờ, minh văn, tiền xu, hệ thống và đời sống làng xã. Một số tập trung nghiên cứu trường hợp như y học, minh văn, chiêm tinh học, v.v,…
Trong thế kỷ XX nổi lên hướng tiếp cận khảo cổ học về đề tài giao lưu văn hóa nói chung và giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ với Hy Lạp thời cổ đại nói riêng.
Nhiều cuộc khai quật được tiến hành ở các di chỉ khảo cổ học ở Ấn Độ, Ai Cập, Hy Lạp, Lưỡng Hà, Babylon, Thổ Nhĩ Kỳ và các địa điểm thuộc các quốc gia Hy Lạp hóa. Các nghiên cứu mong muốn khám phá những ảnh hưởng qua lại của hai nền văn hóa của thế giới này. Giới nghiên cứu cổ điển tìm kiếm sự ảnh hưởng của Hy Lạp ở Ấn Độ, trong khi các nhà nghiên cứu Ấn Độ cố gắng chứng minh Hy Lạp đã từng tiếp xúc và giao lưu với Ấn Độ và đất nước được mệnh danh “Vương quốc tâm linh” đã ảnh hưởng đến Hy Lạp trên nhiều phương diện như ngôn ngữ, triết học, tôn giáo. Điều đáng nói là, ngày càng có nhiều học giả người Ấn Độ đồng thuận với quan điểm rằng Hy Lạp đã ảnh hưởng đến văn hóa Ấn Độ, đặc biệt là lĩnh vực nghệ thuật tạo hình. Do đó, nghiên cứu vấn đề giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại cần được đặt trong tổng thể của khu vực và trong tổng thể các yếu tố bên trong và bên ngoài tác động đến vấn đề giao lưu văn hóa để đưa ra những nhận định khoa học và khách quan.
Ba là, qua tổng quan tài liệu chúng tôi nhận thấy ở Việt Nam còn một khoảng trống trong khoa học rất lớn về vấn đề này. Mặc dù giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại được đông đảo các nhà khoa học nước ngoài quan tâm, nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực, bình diện, nhưng các công trình nghiên cứu của Việt Nam chủ yếu tập trung vào khía cạnh văn học, phần lớn so sánh sử thi Mahabharata và Ramayana của Ấn Độ với sử thi Iliad và Odeyssey của Hy Lạp.
Một số công trình tiếp cận dưới góc nhìn lịch sử hoặc bản thể luận, triết học, tôn giáo,… Trong khi đó, ở Ấn Độ, các nhà nghiên cứu và những người Hindu yêu nước đang nỗ lực để viết lại lịch sử văn hóa và chính trị của đất nước họ.
Ở Việt Nam, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và đầy đủ về mối quan hệ giữa Ấn Độ và Hy Lạp thời cổ đại. Điều này một phần là do sự hạn chế về nguồn tư liệu nên các nghiên cứu về sự ảnh hưởng của Hy Lạp đối với nghệ thuật Ấn Độ chỉ mới đề cập một cách khái quát, căn bản, chung chung.
Các nghiên cứu về vấn đề giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Hy Lạp chưa thể hiện đầy đủ, cập nhật và phân tích các quan điểm khác nhau của giới nghiên cứu Ấn Độ và thế giới về vấn đề. Bên cạnh đó, các công trình về sự ảnh hưởng của Ấn Độ đến triết học Hy Lạp cũng chưa được các học giả Việt Nam chú trọng và quan tâm. Hơn thế nữa, các công trình nghiên cứu giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại qua cách tiếp cận liên ngành và văn hóa học so sánh thể hiện qua phương pháp so sánh song song, so sánh ảnh hưởng và so sánh xuyên văn hóa ở Việt Nam cũng rất hạn chế.
Mặt khác, về góc độ lịch sử, ở Ấn Độ cổ đại, sau khi triều đại Maurya sụp đổ, xã hội Ấn Độ chứng kiến sự ra đời của hàng loạt các triều đại Hy Lạp và nửa Hy Lạp (Indo-Greek) cai trị ở vùng Tây Bắc Ấn. Các triều đại nước ngoài này đã đóng góp rất lớn vào lớp văn hóa Aryan ở Ấn Độ, góp phần vào việc định hình và làm phong phú cho lớp văn hóa này, nhưng chưa được các học giả Việt Nam quan tâm và nhìn nhận.
Xuất phát từ thực tiễn đó, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài với hy vọng nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn đề trên cơ sở tổng hợp các công
trình của các nhà khoa học đi trước, so sánh và rút ra những nhận định khách quan.