Vấn đề “Giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ với Hy Lạp vào thời cổ đại” nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước. Tuy nhiên, vấn đề vẫn còn nhiều tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu trên thế giới. Các nhà nghiên cứu vẫn chưa có sự thống nhất về mối giao lưu giữa hai nền văn hóa lớn của nhân loại.
Vấn đề đặt ra của đề tài luận án là mối giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ với Hy Lạp thời cổ đại diễn ra như thế nào? Tính chất của sự giao lưu đó là gì: cho- nhận, ảnh hưởng qua lại hay chỉ một chiều? Nếu giao lưu ảnh hưởng thì đâu là
nguồn phát và đâu là chủ thể tiếp nhận, vay mượn? Những di sản của mối giao lưu đó là gì?
5.2. Giả thuyết nghiên cứu
Sự giống nhau kì lạ giữa các nền văn minh cổ đại được các nhà khoa học lý giải rằng các nền văn minh này cùng thừa hưởng di sản của một nền văn minh tổ tiên hay nền văn hóa mẹ. Nói cách khác, các nền văn minh chia sẻ những điểm tương đồng là do chúng có cùng gốc. Các nhà văn hóa học đưa ra giả thuyết vùng văn hóa để giải thích sự tương đồng giữa các nền văn minh. Đối với trường hợp Ấn Độ và Hy Lạp, ngoài giả thuyết có cùng nguồn gốc Ấn-Âu, chúng tôi cho rằng sự tương đồng giữa Ấn Độ và Hy Lạp trên nhiều phương diện là do giao lưu trực tiếp và ảnh hưởng qua lại hoặc giao lưu gián tiếp qua nhân tố thứ ba đó là nhân tố Ba Tư, La Mã, Ai Cập và Lưỡng Hà. Những nhân tố này đều có truyền thống giao lưu với văn hóa Ấn Độ và Hy Lạp.
5.3. Lý thuyết nghiên cứu
Lý thuyết Giao lưu tiếp biến văn hóa Berry còn được biết đến như là mô hình bốn tình huống có thể diễn ra trong quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa bao gồm đồng hóa (assimilation), hội nhập (integration), tách biệt (separation) và ngoại diên (marginalisation). Lý thuyết này được Berry sáng tạo để nghiên cứu hiện tượng giao lưu tiếp biến văn hóa của nhóm người di cư tiếp xúc với nền văn hóa mới, văn hóa chủ nhà (host culture). Trong đó hiện tượng đồng hóa chỉ sự chấp nhận văn hóa chủ nhà của nhóm người nhập cư; hội nhập chỉ hiện tượng hòa nhập vào nền văn hóa mới một cách thuần thục của nhóm người nhập cư; tách biệt là hiện tượng nhóm người nhập cư không tham gia vào văn hóa chủ nhà, họ giữ nguyên bản sắc văn hóa của họ; và ngoại diên là hiện tượng nhóm người nhập cư không chấp nhận văn hóa mới và họ cũng không giữ bản sắc văn hóa truyền thống. Mô hình bốn trạng huống của Berry có thể được minh họa ở sơ đồ sau:
Nguồn: https://crossculturalteamsatdublinbus.blogs.lincoln.ac.uk/
Sơ đồ trên cho thấy bốn trạng huống của giao lưu tiếp biến văn hóa. Ở sơ đồ trên, cả hai trường hợp đồng hóa và hội nhập, nhóm người nhập cư có tham gia vào sự giao lưu và tiếp xúc với nền văn hóa chủ nhà: trong trường hợp hội nhập, nhóm người nhập cư vẫn duy trì bản sắc văn hóa của mình, tuy nhiên trong trường hợp đồng hóa, họ không còn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của mình nữa. Cả hai trường hợp đồng hóa và hội nhập giúp phát triển mối quan hệ tốt đẹp giữa nhóm người nhập cư với xã hội lớn hơn. Ngược lại, trường hợp tách biệt và ngoại diên, nhóm người nhập cư không tham gia vào sự giao lưu và tiếp xúc với nền văn hóa chủ nhà. Trường hợp này giúp nhóm người nhập cư duy trì di sản văn hóa của họ được tốt hơn.
Trường hợp giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Hy Lạp thời cổ đại cho thấy người Hy Lạp đến Ấn Độ và định cư trong một thời gian dài qua các con đường như thương nhân, quan lại trong triều đình Ba Tư, sứ giả trong triều đình Ấn Độ, và người Hy Lạp cai trị Ấn Độ. Dưới góc nhìn của lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa, người Hy Lạp được xem như nhóm người nhập cư sinh sống trên đất nước Ấn Độ và văn hóa Ấn Độ là văn hóa chủ nhà (Host culture). Để giải quyết vấn đề giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp thời cổ đại, luận án vận dụng lý thuyết Giao lưu tiếp biến văn hóa để lý giải tính chất giao lưu văn hóa: Một chiều, hai chiều hay nhiều chiều; cho-nhận; ảnh hưởng qua lại; hay vay mượn.
Tẩy chay văn hóa chủ nhà
Đồng hóa Hội nhập
Ngoại diên Tách biệt
Chấp nhận văn hóa chủ nhà
MÔ HÌNH TIẾP BIẾN VĂN HÓA CỦA BERRY
Mô hình giao lưu tiếp biến văn hóa của John Berry được vận dụng để xem xét hiện tượng duy trì, bảo lưu bản sắc văn hóa của người Hy Lạp và người Ấn Độ trong giao lưu tiếp xúc văn hóa hay chiều hướng sẵn sàng tham gia, hội nhập vào nền văn hóa chủ nhà của người Hy Lạp.
Bên cạnh lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa của Berry, lý thuyết Đa hệ thống của Even-Zohar góp phần lý giải quá trình giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ với Hy Lạp thời cổ đại. Lý thuyết Đa hệ thống giải thích tính phức tạp và đa dạng nền văn hóa của một cộng đồng hoặc giữa các cộng đồng. Mặc dù lý thuyết này được Even-Zohar khởi xướng để giải thích mối quan hệ giữa văn học với ngôn ngữ và được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu văn chương và dịch thuật, dần dần nó được vận dụng để lý giải hiện tượng các hệ thống văn hóa, xã hội phức tạp. Dựa vào khoa học tri nhận và nhân học, lý thuyết Đa hệ thống chính là mô hình liên cá nhân, sự tiếp xúc, giao lưu giữa người với người trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày như là thành viên của cộng đồng. Lý thuyết giúp giải thích sự đa dạng, năng động và biến đổi nền văn hóa như trường hợp văn hóa Ấn Độ và Hy Lạp. Lý thuyết Đa hệ thống được phái sinh từ lý thuyết cấu trúc, bao gồm hệ thống (với nhiều cấp độ tôn ti khác nhau), thành tố (cơ bản và thứ cấp), liên hệ tương tác (theo chiều thuận và nghịch). Tất cả mọi đối tượng đều là những thành tố của một hệ thống tổng thể và là những động tử vận hành trong mối liên hệ tương tác. Bản thân mỗi thành tố đều được coi là một tiểu hệ thống với cấu trúc đồng dạng.
Xét từ góc nhìn của lý thuyết hệ thống, mối quan hệ giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ với Hy Lạp được xem là mối liên hệ hỗ tương diễn ra trong một hệ thống cấu trúc văn hóa vĩ mô và vi mô cũng như những kết quả đem lại cho những thành tố bởi tác động ấy. Giao lưu văn hóa Ấn Độ-Hy Lạp là sự tất yếu vì nó thỏa mãn các quy luật của giao thoa:
- Giao thoa luôn tiềm tàng
- Giao thoa có thể chỉ diễn ra ở một số lĩnh vực nào đó
- Các tiếp xúc sớm hay muộn sẽ làm xuất hiện giao thoa nếu không nảy sinh tình thế cưỡng chống
- Giao thoa diễn ra khi một hệ thống cần các thành tố không có mặt trong hạng mục của nó
- Một nền văn hóa trở thành một nguồn ảnh hưởng nhờ uy tín của nó - Một nền văn hóa trở thành một nguồn ảnh hưởng nhờ vị thế thống trị của nó
- Quá trình giao thoa có thể diễn ra chỉ ở một bộ phận của nền văn hóa đích, sau đó có thể diễn ra tiếp ở các bộ phận khác. Một hạng mục văn hóa được chuyển dụng không nhất thiết phải duy trì các chức năng của nền văn hóa nguồn (Even-Zohar, 2014, tr.162-163).
Có thể nói, quy luật giao thoa mang tính phổ quát vì mọi nền văn hóa đều có xu hướng giao lưu, học tập lẫn nhau để cùng phát triển và không có nền văn hóa nào tồn tại độc lập hoặc ‘nhất thành bất biến’. Mối quan hệ giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Hy Lạp thời cổ đại cũng không nằm ngoài quy luật này. Ấn Độ và Hy Lạp giao lưu ảnh hưởng lẫn nhau cũng là nhờ vào danh tiếng của chúng. Cả hai đều là những nền văn minh lớn của nhân loại và có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa thế giới: Trường hợp Ấn Độ ảnh hưởng văn hóa các nước Đông Nam Á; trường hợp Hy Lạp được xem là cái nôi của văn hóa phương Tây. Giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Hy Lạp như một tất yếu vì trong lịch sử người Hy Lạp đã từng có một thời gian dài (khoảng hai thế kỷ) cai trị Ấn Độ. Tuy nhiên, mặc dù giao lưu và học tập lẫn nhau nhưng cả Ấn Độ và Hy Lạp đã tổng hòa, dung hợp các yếu tố văn hóa ngoại sinh làm phong phú thêm văn hóa dân tộc mình và vẫn giữ được bản sắc văn hóa độc đáo của mỗi nền văn hóa.
Bên cạnh đó, để bao quát việc nhận thức các hiện tượng tương đồng giữa dân tộc Ấn Độ và Hy Lạp, vấn đề giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và Hy Lạp thời cổ cũng được xem xét qua lý thuyết Khu vực văn hóa-lịch sử của các nhà dân tộc học Xô Viết. Theo Trebocxarop & Treboxaropva (1971), vùng văn hóa-lịch sử là một vùng mà ở đó có các tộc người khác nhau sinh sống. Trong quá trình cộng cư lâu dài, giữa họ có những giao lưu, ảnh hưởng qua lại với nhau, từ đó hình thành những yếu tố văn hóa chung thể hiện qua văn hóa vật chất và văn
hóa tinh thần. Mối quan hệ giao lưu, ảnh hưởng lâu đời giữa các tộc người qua thuyết Khu vực văn hóa-lịch sử được xem là nhân tố cơ bản tạo nên tính thống nhất của văn hóa vùng. Trong một vùng văn hóa-lịch sử, giữa các tộc người có thể có mối quan hệ về nguồn gốc, lịch sử, … Lý thuyết Khu vực văn hóa-lịch sử giúp lý giải mối quan hệ giao lưu, ảnh hưởng qua lại giữa Ấn Độ và Hy Lạp trong quá trình lịch sử như thế nào, để giữa họ hình thành nên những đặc trưng chung về văn hóa tư tưởng.