Hầu hết chúng ta đều có cảm giác thu hút mạnh mẽ trước những người tự mình bước ra thế giới, không mang bất cứ trở ngại hay nghĩa vụ nào, thậm chí không bận tâm chú ý hay cân nhắc đến nhu cầu của người khác. Từ các nhân vật hư cấu như Forrest Gump đến người tiên phong ngoài đời thực như Diane Fossey, những kẻ lữ hành đơn độc như vậy thường có các nguyên tắc và động lực tư tưởng mạnh mẽ.
Trong cuốn sách bán chạy của Jon Krakauer, Vào trong hoang dã, Chris McCandless, một sinh viên và vận động viên xuất sắc ở độ tuổi hai mươi của mình đã rời bỏ cuộc sống thường nhật và hướng đến vùng Alaska hoang vu. Hành trình đơn độc cùng các vật dụng tối thiểu, Chris đến Alaska với mục đích tồn tại được ở nơi không có sự trợ giúp của những người khác. Trong suốt hành trình của mình, Chris đã khiến cho nhiều người có cảm tình và mong muốn anh trở thành một phần trong cuộc sống của họ, bao gồm một người đàn ông già muốn nhận anh làm con nuôi, một cô gái trẻ phải lòng anh và một cặp đôi mời anh sống chung với họ.
Song, Chris vẫn quyết tâm ra đi một mình.
Trước khi tới đích, Chris đã có tương tác cuối cùng với một người đàn ông cho anh đi nhờ xe tên là Gallien:
Trong suốt chặng đường về phía nam hướng tới những dãy núi, Gallien đã liên tục khuyên can Alex (tên giả của Chris) dừng kế hoạch của mình lại nhưng vô ích.
Ông ta thậm chí còn đề nghị chở anh đến Anchorage để ít nhất cũng mua cho anh vài vật dụng cần thiết. “Không, cảm ơn ông,” Alex đáp lại. “Tôi sẽ xoay sở với những gì tôi có.” Khi Gallien hỏi liệu cha mẹ hay bạn bè có biết chuyện anh đang làm không – bất cứ ai có thể liên lạc báo động khi anh gặp rắc rối hay về trễ hẹn – Alex điềm tĩnh trả lời rằng không, không một ai biết kế hoạch của anh, rằng thực ra anh đã không nói chuyện với gia đình gần ba năm rồi. “Tôi hoàn toàn lạc quan,” anh quả quyết với Gallien, “tôi sẽ không lao vào những thứ mình không tự xử lý được.”
Sau khi từ biệt Gallien, Chris vượt qua sông băng và mạo hiểm đi sâu vào rừng nơi anh hoàn toàn bị cô lập với thế giới bên ngoài. Trong nhiều tháng, Chris tự mình làm mọi việc, tìm kiếm và săn bắt thức ăn. Và rồi mùa xuân đến, khi đang tìm cách trở về nhà, anh phát hiện ra dòng sông đã bị mưa và tuyết tan nuốt chửng, dòng chảy siết khiến anh không thể vượt qua để trở về thế giới văn minh. Không còn lựa chọn nào khác, Chris quay lại căn cứ của mình và cuối cùng chết ở đó. Trong ngày cuối của cuộc đời, anh đã viết câu dưới đây vào nhật ký của mình: “Hạnh phúc chỉ tồn tại khi được sẻ chia.”
Nói một cách ẩn dụ, chúng ta coi những người thuộc kiểu gắn bó né tránh chẳng khác nào những lữ khách cô độc trong hành trình cuộc đời và các mối quan hệ.
Giống như Chris, họ lý tưởng hóa một cuộc sống tự lực và coi thường sự phụ thuộc. Nếu bạn mang kiểu gắn bó né tránh thì bài học sau rốt mà Chris đã học được – rằng trải nghiệm chỉ có ý nghĩa khi được chia sẻ với người khác – cũng chính là bí quyết cho hạnh phúc của bạn.
Trong chương này, chúng ta sẽ tập trung vào những cách thức mà bạn, kẻ lữ hành đơn độc, sử dụng để giữ khoảng cách ngay cả khi bạn đang ở cạnh người mình yêu. Chúng tôi giúp bạn hiểu rõ hơn về lý do tại sao bạn lại hành xử theo một cách nhất định trong các mối quan hệ tình cảm, và hành vi đó đang ngăn bạn tìm kiếm hạnh phúc đích thực ra sao. Nếu bạn nằm trong ba phần tư dân số còn lại, khả năng là bạn có biết – hoặc một ngày nào đó sẽ có quan hệ - với một người mang kiểu gắn bó né tránh. Chương này sẽ giúp bạn hiểu được vì sao họ lại cư xử như vậy.
Lợi thế sinh tồn không mua được tình yêu
Người ta tin rằng mỗi kiểu gắn bó được phát triển nhằm gia tăng cơ hội sống sót của con người trong một môi trường nhất định. Kiểu gắn bó an toàn có hiệu quả cao nhất, bởi xuyên suốt lịch sử tổ tiên chúng ta sống chủ yếu trong các bộ lạc khăng khít, nơi mà làm việc cùng nhau là cách tốt nhất tại thời điểm đó giúp bảo đảm tương lai của họ và con cháu mình. Tuy nhiên, nhằm bảo đảm cho sự tồn vong của loài trước bất cứ tình huống nào phát sinh, chúng ta cần nhiều hơn một chiến lược. Với những ai sinh ra trong môi trường khắc nghiệt, nơi một số lượng lớn người chết vì đói, bệnh tật hoặc các thảm họa thiên nhiên, những kỹ năng khác ngoài kỹ năng hợp tác trở nên quan trọng hơn. Những cá nhân có khả năng sống độc lập và tự túc thành công hơn trong việc cạnh tranh những nguồn tài nguyên giới hạn trong các môi trường khắc nghiệt và do đó, một bộ phận dân số nghiêng về kiểu gắn bó né tránh.
Đáng tiếc thay, lợi thế sinh tồn của loài người không hẳn được chuyển thành lợi thế cho các cá nhân tách biệt. Chris McCandless có lẽ vẫn còn sống nếu anh chịu hợp tác với người khác. Thực tế, nghiên cứu chỉ ra rằng nếu bạn mang kiểu gắn bó né tránh, bạn sẽ ít hạnh phúc và hài lòng hơn trong các mối quan hệ của mình.
Tin tốt là mọi chuyện đều có cách giải quyết; bạn không phải trở thành nô lệ cho các thế lực tiến hóa. Bạn có thể biết được điều gì không xuất phát tự nhiên trong mình và cải thiện cơ hội phát triển một mối quan hệ tốt đẹp.
Bay một mình?
Điều quan trọng cần nhớ là kiểu gắn bó né tránh luôn tự mình biểu hiện ra ngoài.
Nó quyết định một phạm vi lớn cái mà bạn mong đợi trong mối quan hệ, cách bạn diễn giải các tình huống lãng mạn, và cách bạn cư xử với nửa kia của mình. Dù đang độc thân hay trong một mối quan hệ, thậm chí là vợ chồng, bạn luôn suy tính để giữ một khoảng cách nhất định với mọi người.
Susan là một người mang kiểu gắn bó né tránh đã mô tả bản thân mình là một tâm hồn tự do. Cô có hẹn hò với đàn ông – đôi khi mối quan hệ kéo dài hơn một năm – song cuối cùng lại chán ngán họ, tiếp tục chinh phục người tiếp theo, và ám chỉ một cách đùa bỡn về “dấu vết của những trái tim tan vỡ” mà cô bỏ lại phía sau. Cô coi sự phụ thuộc là một điểm yếu và coi thường những người phụ thuộc vào nửa kia của mình, chế giễu những hoàn cảnh như vậy là “sống trong tù ngục”.
Có phải Susan và những người mang kiểu gắn bó né tránh khác chỉ đơn giản là thiếu vắng nhu cầu có kết nối ý nghĩa với một người quan trọng hay không? Và nếu như vậy thì chẳng phải nó mâu thuẫn với tiền đề của giả thuyết gắn bó – rằng nhu cầu gần gũi thể xác và cảm xúc với vợ/chồng hay người yêu là phổ biến trên toàn thế giới hay sao?
Trả lời câu hỏi này không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Những người né tránh không hoàn toàn cởi mở và có xu hướng kìm nén thay vì bộc lộ cảm xúc của mình.
Đó cũng là lúc các nghiên cứu về gắn bó trở nên hữu dụng. Các phương pháp nghiên cứu tinh vi có khả năng tiếp cận vượt xa cả những động lực có ý thức của
con người và thành công ở nơi mà giao tiếp thẳng thắn thất bại trong việc phá vỡ tâm thức né tránh. Tập hợp các thí nghiệm dưới đây sẽ tiết lộ một cách cụ thể.
Sáu nghiên cứu độc lập đã xem xét mức độ ảnh hưởng của các vấn đề gắn bó lên những người né tránh. Họ đã thực hiện bằng cách đo thời gian đối tượng cần để phát hiện ra cụm từ xuất hiện thoáng qua trên máy chiếu. Những bài kiểm tra này hoạt động dựa trên một tiền đề vững chắc rằng tốc độ phát hiện ra một từ nhất định biểu thị mức độ gây ảnh hưởng của chủ đề đó trong tâm trí bạn. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra những người né tránh có phản ứng nhanh hơn những người khác đối với các từ ngữ như “đòi hỏi” và “dính mắc”, liên quan đến những tính cách họ cho là tiêu cực trong hành vi của người bạn đời của mình, song lại chậm trễ nhận ra các từ như “chia ly”, “cãi vã” và “mất mát,” được liên kết với những nỗi lo có liên quan đến gắn bó của mình. Thì ra, những người né tránh nhanh chóng suy nghĩ tiêu cực về nửa kia của mình, coi họ là đòi hỏi và phụ thuộc quá mức – một yếu tố chính trong quan điểm của họ về các mối quan hệ - song lại lờ đi những đòi hỏi và nỗi sợ hãi liên quan đến mối quan hệ của chính mình. Dường như họ coi thường những người khác vì thói đòi hỏi và bản thân họ lại miễn nhiễm với nó. Song có thực là như vậy?
Trong phần thứ hai của số nghiên cứu trên, các nhà nghiên cứu đã đánh lạc hướng những người né tránh bằng cách cho họ thực hiện một nhiệm vụ khác – chẳng hạn như giải câu đố hoặc phản hồi một tín hiệu khác– trong khi nhiệm vụ nhận diện từ vẫn đang tiến hành. Trong hoàn cảnh này, những người né tránh phản ứng với các từ liên quan đến nỗi lo gắn bó của họ (“ly thân”, “mất mát”, “cái chết”) nhanh bằng với người khác. Khi bị một nhiệm vụ khác làm phân tâm, khả năng kìm nén của họ giảm sút và do đó những cảm xúc và mối quan tâm gắn bó đích thực của họ có cơ hội xuất hiện.
Những thí nghiệm trên cho thấy dù bạn có thể mang cảm giác né tránh song “cỗ máy” gắn bó của bạn vẫn còn đó – khiến bạn dễ tổn thương trước những mối đe dọa chia ly. Tuy vậy, chỉ khi nào năng lượng tinh thần của bạn được dùng cho việc khác và bạn mất cảnh giác thì những xúc cảm này mới trỗi dậy.
Các thí nghiệm này cũng cho chúng ta thấy những người né tránh như Susan sau rốt không hề là một tâm hồn tự do; đó chỉ là thế phòng thủ mà họ tạo ra để trông có vẻ tự do. Trong báo cáo của Susan, hãy để ý cách cô chỉ trích những người phụ thuộc vào nửa kia của họ. Các nghiên cứu khác cũng phát hiện ra khi đối mặt với một biến cố trong cuộc sống, như ly hôn hay sinh ra một đứa trẻ tàn tật, hoặc chấn thương quân đội, lớp phòng thủ của người né tránh sẽ nhanh chóng sụp đổ và sau đó họ xuất hiện và hành xử như những người mang kiểu gắn bó lo âu.
Bên nhau nhưng lại xa cách: sự thỏa hiệp không khiến ai thỏa mãn
Vậy thì những người mang kiểu gắn bó né tránh kìm nén những đòi hỏi gắn bó và duy trì khoảng cách trong mối quan hệ của họ như thế nào? Hãy nhìn sâu hơn vào các kỹ thuật đa dạng mà họ sử dụng để giữ khoảng cách với người thân thiết nhất – từ các chiến lược vô hiệu hóa hàng ngày cho đến các niềm tin và nhận thức bao quát.
• Mike, 27 tuổi, đã ở bên cạnh một người mà anh cho là không ngang bằng về mặt trí tuệ với mình trong 5 năm trở lại đây. Họ yêu nhau rất nhiều, song vẫn luôn có một cảm giác bất mãn ngầm trong lòng Mike về mối quan hệ này.
Anh mang cảm giác lần lữa rằng mình đang bỏ lỡ điều gì đó và có một người khác tốt hơn đang ở rất gần.
• Kaia, 31 tuổi, sống cùng bạn trai đã hai năm nhưng vẫn hồi tưởng về sự tự do mà cô có khi còn độc thân. Nhìn bề ngoài thì dường như cô đã quên, nhưng thực ra, Kaia vô cùng cô đơn và u sầu.
• Stavros, 40 tuổi, một doanh nhân đẹp trai và tinh tế khao khát được kết hôn và có những đứa con. Anh biết chính xác điều mình muốn tìm kiếm ở một người vợ. Cô ấy phải còn trẻ - dưới 28 tuổi – xinh đẹp, có định hướng nghề nghiệp, và một điều không kém phần quan trọng là cô phải sẵn sàng chuyển đến Hy Lạp quê hương anh. Sau 10 năm hẹn hò, anh vẫn chưa tìm được người con gái này.
• Tom, 49 tuổi, đã kết hôn nhiều năm với một phụ nữ mà anh tôn thờ, giờ đây lại cảm thấy bị mắc bẫy và cố nắm lấy mọi cơ hội có thể để làm những gì mình muốn – như đi du lịch một mình hay tụ tập với đám bạn đàn ông của anh.
Tất cả những người được nhắc đến ở trên đều có một điểm chung: kiểu gắn bó né tránh. Họ cảm thấy một nỗi cô đơn bám rễ sâu trong lòng, ngay cả khi đang ở trong một mối quan hệ. Trong khi những người mang kiểu gắn bó an toàn dễ chấp nhận mọi lỗi lầm và nhược điểm của bạn đời và tin rằng họ đặc biệt và duy nhất – thì với những người né tránh lập trường như vậy lại là một thách thức chính trong đời họ.
Nếu là một người né tránh, bạn sẽ kết nối với nửa kia của mình song vẫn giữ một khoảng cách tinh thần và một lối thoát. Cảm giác gần gũi và trọn vẹn với ai đó – cảm xúc tương đương với việc tìm thấy một mái ấm – là một trạng thái bạn khó lòng chấp nhận.
Những chiến lược vô hiệu hóa – bộ công cụ thường ngày khiến bạn né tránh nửa kia
Mặc dù Mike, Kaia, Stavros và Tom sử dụng những phương pháp khác nhau để thoát khỏi ràng buộc với bạn đời, song tất cả họ đều đang sử dụng kỹ thuật được gọi là những chiến lược vô hiệu hóa. Một chiến lược vô hiệu hóa là bất cứ hành vi hay suy nghĩ nào được sử dụng nhằm chấm dứt sự thân mật. Những chiến lược này đè nén hệ thống gắn bó của chúng ta, vốn là cơ chế hóa học trong não bộ chịu trách nhiệm cho khao khát tìm kiếm sự gần gũi với một đối tác ưa thích. Bạn còn nhớ thí nghiệm khi các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng những người né tránh cũng có nhu cầu gần gũi trong một mối quan hệ song lại thực hiện nỗ lực có tính toán nhằm kìm nén nó không? Các chiến lược vô hiệu hóa là công cụ được sử dụng nhằm đè nén
những nhu cầu này hàng ngày. Hãy xem xét danh sách các chiến lược vô hiệu hóa sau đây một cách cẩn thận. Càng sử dụng những công cụ này nhiều thì bạn sẽ càng cảm thấy cô đơn và ít thỏa mãn trong mối quan hệ của mình.
Một số chiến lược vô hiệu hóa phổ biến
• Nói (hoặc nghĩ) “Tôi chưa sẵn sàng gắn bó” – tuy nhiên vẫn ở cùng nhau, đôi khi là hàng năm trời.
• Tập trung vào những thiếu sót nhỏ ở nửa kia: cách họ nói chuyện, ăn mặc…
và để nó ngăn chặn cảm xúc lãng mạn trong bạn.
• Luyến tiếc người yêu cũ (hội chứng “ảo ảnh người cũ” – chúng ta sẽ nói thêm trong phần sau).
• Tán tỉnh người khác –cách thức độc hại đưa sự bấp bênh vào mối quan hệ.
• Không nói “Anh yêu em/Em yêu anh” – mặc dù có sử dụng ngụ ý rằng bạn có tình cảm với người kia.
• Rời bỏ khi mọi việc đang diễn ra tốt đẹp (ví dụ không gọi điện thoại nhiều ngày sau một buổi hẹn thân mật)
• Định hình mối quan hệ bằng một tương lai bất khả thi, chẳng hạn như với một người đã lập gia đình.
• “Tâm trí ở trên chín tầng mây” khi người yêu đang nói chuyện với bạn.
• Giữ bí mật và để mọi thứ ở trạng thái mơ hồ - nhằm duy trì cảm giác độc lập của bạn.
• Né tránh thân mật thể xác – ví dụ không muốn ngủ chung giường, không muốn quan hệ tình dục, đi trước người yêu một quãng xa.
Những chiến lược vô hiệu hóa nho nhỏ hàng ngày như trên là các công cụ mà bạn vô thức sử dụng để đảm bảo người yêu không cản trở ý chí tự do của mình. Nhưng rốt cuộc, những công cụ đó lại cản trở niềm hạnh phúc trong mối quan hệ của bạn.
Việc sử dụng một mình các chiến lược vô hiệu hóa này là không đủ để né tránh sự thân mật. Chúng chỉ là phần nổi của tảng băng. Sâu bên trong, tâm trí bạn bị kiểm