VỀ “DẠY CÁCH HỌC”
N. F Vôvôdenxki đã vạch ra những điểu kiện để đảm bảo
3. Dạy theo cách giải quyết vấn đề
Nói chung, giải quyết vấn đề là một cách tiếp cận có tính phương pháp để tìm ra một lời giải đáp cho một vấn dé, một câu hỏi đang được quan tâm và xác định một cách
để đi tới một kết quả mong muốn; đó là một quá trình nhằm
ra khỏi một tình huống lúng túng. Trong việc dạy theo cách giải quyết vấn đề có hai hướng chính: tích cực hóa việc học của sinh viên; tập luyện khả năng tìm tòi, nghiên cứu của học sinh, sinh viên. Cả hai hướng đều nhằm thúc đẩy học
sinh, sinh viên chủ động, tích cực tự học, tự nghiên cứu, tự đánh giá.
a. Dạy theo cách giải quyết uấn đề nhằm tích cực hóa uiệc học
s Đặc điểm của uiệc day va học theo cách giải quyết van dé Việc dạy và học theo cách giải quyết vấn đề có một số.
nét chung là:
— Về quá trình dạy uà học theo cách giải quyết uấn đề.
Dạy và Học theo cách “giải quyết vấn để” được coi là
một sáng kiến có ý nghĩa trong giáo dục, đặc biệt là trong
đào tạo nghề nghiệp. Đó là một cách xây dựng giáo trình và
24
giảng dạy, dùng “vấn để” làm điểm kích thích và làm tiêu
điểm cho hoạt động học tập của học sinh, sinh viên. Đó
cũng là một cách làm hiểu rõ môn học và giáo trình, là cách
tập trung vào những vấn đề then chốt trong thực tiễn nghề
nghiệp.
Dạy và Học theo cách giải quyết vấn đề thường bắt đầu từ những vấn để đặt ra hơn là từ sự trình bày kiến thức môn học. Nó làm cho người học chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng thông qua giải quyết những vấn để được sắp xếp thành những giai đoạn liên tiếp, trong sự kết hợp với những tài liệu học tập và sự hỗ trợ của giáo viên.
~ Về soạn giáo trình
Giáo trình soạn theo cách giải quyết vấn đề cần dùng đến những tư liệu kích thích sự chú ý và dễ thu hút sự tập trung tư tưởng của người học, làm cho họ coi vấn để được , trình bày giống như vấn đề mà họ phải tìm cách giải quyết trong “đời sống thực”; điểu đó có nghĩa là giáo trình phải vượt qua được những biên giới của những môn học truyền thống. Thông tin `cần có để biết cách giải quyết vấn để không nên cho người học biết trước, mặc dù nguồn thông tin cung cấp đã sẵn sàng; người học phải tự đi tìm kiếm để làm rõ và nhận biết những vấn để cần đặt ra (nội dung của những vấn để là gì? cách tiếp cận giải quyết vấn đề như thế nào?).
— Về cách tổ chức học
Người học có thể làm việc hợp tác theo những nhóm nhỏ hoặc những tổ, đội có người hướng dẫn. Nhiều khi những
người này không phải là chuyên viên trong lĩnh vực của vấn để đang được xem xét nhưng lại có khả năng hỗ trợ cho quá
244
trình học. Những lĩnh vực học cần thiết được xác định bởi chính nhóm nhỏ. Cách học này đòi hỏi sự tổng hợp và tích
hợp những kiến thức và kỹ năng của người học.
Cũng có nhiều tranh luận về việc thực hiện phương pháp này, ví dụ: nhóm nhỏ cỡ nào là thích hợp? đối với mỗi loại nghề nghiệp, cách ứng dụng như thế nào?...
Tổng kết lại có ba đặc điểm lớn của việc dạy và học theo
cách giải quyết vấn đề:
+ Khuyến khích cách học với tư duy mở, có tính tương tác, phê phán và tích cực; .
+ Về mặt tỉnh thần, xây dựng ý thức tôn trọng lẫn nhau và chia sẻ với nhau giữa thầy và trò trong quá trình giáo dục về các khía cạnh như: kiến thức, thông hiểu, tình cảm và lợi ích;
+ Phan ánh bản chất của tri thức là có tính phức hợp và
thay đổi, được coi như là kết quả của sự đáp ứng bởi cộng đồng con người đối với những vấn đề mà họ cảm nhận được,
cụ thể là trong những tình huống có vấn dé.
* Ba đặc trừng của viée dạy theo cách giải quyết uấn để
Nghị quyết trung ương 4 (khóa VID (1/1993) về việc tiếp Lục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo đã nêu: cần
bôi dưỡng cho người học năng lực tư duy sang tao va nang lực giải quyết vấn đề.
Việc dạy theo cách giải quyết vấn đề có ba đặc trưng sau:
— Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy “giải quyết van dé”, cũng có khi còn gọi là “đặt và giải quyết vấn để” là
tình huống có uấn đề.
Sau đây là một số nhận thức về tình huống có vấn để:
245
Tình huống có vấn để luôn luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm vụ cân giải quyết, một vướng mắc cần tháo gỡ... và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu và
giải quyết tình huống có vấn để sẽ là trì thức mới, nhận thức
mới hoặc phương thức hành động mới đối với chủ thể.
Tình huống có vấn để được đặc trưng bởi một trạng thái
tâm lý xuất hiện ở chủ thể trong khi giải quyết một bài
toán mà việc giải quyết vấn để đó lại cần đến những tri
thức mới và cách thức hành động mới chưa hề biết trước đó.
Có ba yếu tố cấu thành tình huống có vấn đề: nhu cầu nhận thức hoặc hành động của sinh viên; sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết; khả năng trí tuệ
của chủ thể thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực.
Đặc trưng cơ bản của tình huống gó vấn để là những
lúng túng về lý thuyết và thực hành để giải quyết vấn đề;
nó xuất hiện nhờ tính tích cực nghiên cứu của chính sinh viên. Tình huống có vấn để là một hiện tượng chủ quan, một trạng thái tâm lý của chủ thể trạng thái lúng túng xuất hiện trong quá trình nhận thức như một mâu thuẫn
giữa chủ thể và khách thể nhận thức trong hoạt động của
con người.
Ứng với một mục tiêu xác định, những thành phần chủ
yếu của một tình huống học tập gồm: nội dung của môn học hoặc chủ để; tình huống khởi đầu; hoạt động trí lực của người học trong việc trả lời câu hỏi hoặc giải quyết vấn để;
kết quả hoặc sản phẩm của hoạt động; đánh giá kết quả.
- Đặc trưng thứ hai là, quá trình day học theo phương pháp giải quyết vấn đề được chia thành những bước, những giai đoạn có tính mục đích chuyên biệt.
246
Có nhiều cách chia bước, chia giai đoạn để giải quyết.
Ví dụ:
+ John Dewey để nghị 5 bước: Tìm hiểu vấn để: Xác
định vấn để; Đưa ra những giả thuyết khác nhau để giải
quyết vấn đề; Xem xét hệ quả của từng giả thuyết dưới ánh sáng của những kinh nghiệm trước đây; Thử nghiệm giải pháp thích hợp nhất.
+ Kudriasev chia làm 4 giai đoạn (1975): Sự xuất hiện
của chính vấn để và những kích thích đầu tiên thúc đẩy chủ
thể giải quyết vấn để; Chủ thể nhận thức sâu sắc và chấp nhận vấn đề; Quá trình tìm kiếm lời giải cho vấn đề, lý giải, chứng minh, kiểm tra, giải quyết; Tìm được kết quả cuối
cùng và đánh giá toàn diện các kết quả tìm được.
Quá trình chung dạy theo cách giải quyết vấn để có thể