CHƯƠNG 2. KỸ NĂNG LÀM VĂN
5. RÈN LUYỆN KẾT HỢP CÁC PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT VÀ CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN
5.1 Tại sao phải kết hợp các phương thức biểu đạt và các phương thức lập luận?
- Giúp cho bài văn không khô khan, trừu tượng, thay vào đó bài văn sẽ hay hơn, hấp dẫn hơn, có sức thuyết phục cao.
- Làm cho người đọc như bị bài văn lôi cuốn, họ không còn để ý đến việc bài văn thiếu ý hay một vài sai sót.
- Và đối với những bài văn nói về những vấn đề xã hội, về những vấn đề trong cuộc sống thì sự kết hợp trên giúp cho người đọc không bị chán ngán vì phải nghe những lời như một sự giáo huấn mà họ sẽ thích thú, từ đó xem lại bản thân và quan tâm hơn đên mọi thứ xung quanh mình.
5.2 Vai trò, tác dụng của việc kết hợp các phương thức biểu đạt và các thao tác lập luận 5.2.1 Kết hợp các phương thức biểu đạt
- Trong văn nghị luận, phương thức biểu đạt nghị luận luôn luôn giữ vai trò chủ đạo.- Tuy nhiên, trong văn nghị luận vẫn có thể và nên vận dụng kết hợp các phương thức biểu đạt: Tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh. Vận dụng xuất phat từ yêu cầu và mục đích nghị luận.
- Trong bài văn hay đoạn văn nghị luận, có sự kết hợp, vận dụng các phương thức biểu đạt như tự sự, miêu tả nhằm tăng hiệu quả biểu hiện, làm cho bài, đoạn văn hay hơn, hấp dẫn hơn, thuyết phục hơn.
- Trong các phương thức biểu đạt thì phương thức nghị luận là phương thức giữ vai trò chủ đạo; còn các phương thức như: tự sự, miêu tả, biểu cảm,… chỉ hỗ trợ thêm trong việc kết hợp với lập luận để tăng
hiệu quả cho lập luận và sự thuyết phục của lí lẽ. Nên chúng không thể làm mất, làm lu mờ đi yếu tố nghị luận.
5.2.2 Kết hợp các thao tác lập luận
- Gây ấn tượng mạnh và nói chính xác bản chất của sự vật, làm cho bài văn có phong cách riêng.
- Về phần người viết, việc biết vận dụng tổng hợp các thao tác lập luận là dấu hiệu chứng tỏ sự trưởng thành trong việc làm văn nghị luận, biểu hiện một năng lực biện luận mạnh mẽ, biểu hiện sự già dặn trong sức bút, sự thuần thục trong thủ pháp.
5.3 Những yêu cầu của việc kết hợp các phương thức biểu đạt và các thao tác lập luận 5.3.1 Kêt hợp các phương thức biểu đạt
- Đưa các yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảm cần hài hoà, hợp lí, đúng lúc, đúng chỗ, được kết hợp một cách nhuần nhuỵ, tự nhiên trong từng luận cứ, luận điểm và hệ thống lập luận của văn nghị luận. Và nó phải chịu sự chi phối và phải phục vụ quá trình nghị luận.
- Liều lượng kết hợp có mức độ vừa phải, hợp lí sao cho tăng thêm sức thuyết phục cho bài văn nghị luận.
5.3.2 Kết hợp các thao tác lập luận
- Bên cạnh các thao tác lập luận giữ vai trò chủ đạo, các thao tác khác chỉ giữ vai trò phụ trong một kiểu bài.
- Cần chú ý những thao tác lập luận đóng vai trò là phụ nên cần được trình bày một cách ngắn gọn.
6 ĐỀ MỞ VÀ LUYỆN TẬP VIẾT BÀI VĂN THEO ĐỀ MỞ 6.1 Đề mở - Một hình thức rèn luyện năng lực sáng tạo
- Đề mở đó là loại đề chỉ nêu vấn đề cần bàn luận trong bài nghị luận hoặc chỉ nêu đề tài đề viết văn tự sự, miêu tả…không nêu mệnh lệnh gì về thao tác lập luận như kiểu hãy chứng minh, phân tích…hoặc phương thức biểu đạt như: hãy kể, hãy phát biểu cảm nghĩ,… Đề mở khác với loại đề có đầy đủ yếu tố, từ lời dẫn đến yêu cầu về thao tác cụ thể, có thể gọi đây là đề “đóng”, đề “khép kín”.
- Một số đề văn thi vào đại học của Trung Quốc năm 2006:
Đề 1. Viết một bài văn với tiêu đề: “Một nét chấm phá về Bắc Kinh”. (Đề thi của thành phố Bắc Kinh) Đề 2. Viết một bài văn với chủ đề: “Tôi muốn nắm chặt tay bạn”. (Đề thi của thành phố Thượng Hải) Đề 4. Lấy đôi vai làm chủ đề để viết một bài văn 800 chữ. (Đề thi của tỉnh Liêu Ninh)
- Một số đề văn của Mĩ:
Đề 1. Tổng thống Mĩ Barack Obama và Bill Clinton.
Đề 3. Có phải con người trở nên phụ thuộc vào công nghệ?
6.2 Cách viết bài văn theo đề mở 6.2.1 Tìm ý
- Trước hết cần nhấn mạnh ý ở đây là ý của đề bài đặt ra chứ không phải ý của tác phẩm được phân tích. Ví dụ: “Vẻ đẹp của truyện ngắn Hai đứa trẻ (Thạch Lam)”, thì ý của đề gần như trùng với ý của tác phẩm được phân tích. Cũng là truyện ngắn trên, nhưng với đề: “Bóng tối và ánh sáng trong thiên truyện Hai đứa trẻ của Thạch Lam”, thì ý của đề lại khác và do vậy cách xây dựng luận điểm cũng như cách phân tích lập luận cho hai đề là rất khác nhau.
- Để tìm được ý cho một đề văn, một trong những cách tương đối có hiệu quả là người viết biết đặt ra các câu hỏi và tìm cách trả lời. Việc đặt ra các câu hỏi thực chất là biết soi sáng đối tượng dưới nhiều góc độ, biết lật đi lật lại vấn đề để tìm hiểu, xem xét cho kỹ càng và thấu đáo hơn.
Ví dụ, tham khảo cách tìm ý cho một số đề văn sau: “Trái đất sẽ ra sao nếu thiếu đi màu xanh của những cánh rừng?”.
+ Tìm hiểu và phân tích đề văn trên, dễ dàng nhận ra vấn đề trọng tâm cần làm sáng tỏ ở đây là: vai trò to lớn của rừng đối với đời sống con người. Để tìm ý cho bài viết, có thể đặt ra các câu hỏi như:
Rừng mang lại những lợi ích gì?
Hiện nay, rừng đang bị tàn phá ra sao?
Những nguyên nhân nào khiến rừng bị tàn phá?
Những hậu quả to lớn do rừng bị tàn phá là gì?
Cần phải làm gì để cứu lấy rừng?
Những suy nghĩ và tình cảm của bản thân người viết trước cảnh rừng bị tàn phá và ước mơ về tương lai của rừng như thế nào?...
+ Trong mỗi câu hỏi lớn trên, có thể đặt tiếp các câu hỏi nhỏ để triển khai các ý lớn. Chẳng hạn: Để triển khai những lợi ích của rừng, có thể đặt tiếp các câu hỏi nhỏ như: Rừng mang lại ích kinh tế như thế nào? Rừng có mang lại lợi ích về văn hóa, về môi trường và sức khỏe con người không? …
6.2.2 Lập dàn ý
Sau khi có ý rồi, người viết cần biết tổ chức, sắp xếp các ý ấy thành một hệ thống nhằm làm nổi bật đối tượng, vần đề. Công việc này gọi là lập dàn ý hoặc xây dựng bố cục, kết cấu cho bài viết. Thông thường bài văn có ba phần, mỗi phần có một nhiệm vụ cụ thể.
- Mở bài: Giới thiệu đối tượng, dẫn dắt vào vấn đề trọng tâm cần làm sáng tỏ.
- Thân bài: Triển khai, cụ thể hóa đối tượng và vấn đề trọng tâm đã nêu ở mở bài bằng hệ thống ý được sắp xếp một cách hợp lý.
- Kết bài: Chốt lại vấn đề, nêu lên suy nghĩ, bài học cho bản thân.
6.2.3 Một số lưu ý khi làm bài văn theo đề mở - Được "mở" đến đâu thì hợp lý?
Để xác định biên độ “mở” của một bài văn, cần bình tĩnh đọc thật kỹ đề và phân tích xem đối tượng cần làm là gì, giới hạn của đề ra sao, và dung lượng chữ, thời lượng làm bài như thế nào để có cách xử lý đề cho phù hợp. Có rất nhiều trường hợp các em nhầm lẫn giữa đề “đóng” và đề “mở” vì phân tích đề chưa tốt.
- Tránh sáng tạo vô bờ bến:
Sách giáo khoa Ngữ văn lớp 10 tập 1, chương trình chuẩn có đề: Sau khi tự tử ở giếng Loa Thành, xuống thủy cung, Trọng Thủy đã tìm gặp lại Mỵ Châu. Hãy tưởng tượng và kể lại câu chuyện đó.
Có em tưởng tượng Trọng Thuỷ xin lỗi Mỵ Châu và được tha thứ theo đạo lý của dân tộc “đánh kẻ chạy đi chứ không đánh người chạy lại”. Rồi hai người đoàn tụ, sinh ra một bé gái, một bé trai.
Họ đặt tên con gái là Âu, con trai là Lạc để nhớ chuyện nước Âu Lạc đã bị mất vì sai lầm ngày trước...
Với loại đề bài yêu cầu học sinh phát huy trí tưởng tượng đã dẫn đến nhiều “sáng tạo” thái quá.
- Muốn làm tốt một đề “mở”, cần phải chuẩn bị những gì?
+ Đọc kĩ đề. Các đề bài “mở” đòi hỏi người viết phải có khả năng bao quát kiến thức mọi mặt của đời sống. Do vậy, phải đọc nhiều từ sách, báo, tìm hiểu nhiều nguồn tư liệu mới có thể đủ lý lẽ để bảo vệ cho quan điểm của mình.
+ Trong một bài văn nghị luận nói chung, nên xem xét vấn đề ở nhiều khía cạnh khác nhau, có hệ thống ý lô-gic, mới mẻ và diễn đạt tốt. Riêng với đề hướng mở, cần thể hiện chính kiến, bộc lộ cá tính, tình cảm, thái độ, quan điểm riêng của mình.
- Học sinh cần đạt những yêu cầu gì?
+ Thể hiện được kỹ năng làm một bài nghị luận: đảm bảo đủ các thao tác cơ bản lý giải - chứng minh - bình luận,..
+ Tự tin thể hiện ý tưởng của mình từ quan sát thực tế đến nhận định và kiến giải hợp lý.
+ Với dạng bài hóa thân thành nhân vật, chúng ta phải thể hiện được những diễn biến tình cảm, tâm lý của nhân vật.
+ Đảm bảo được tính hướng thiện của văn học.
6.3 Một số ví dụ về đề mở 6.3.1 Đề 1
6.3.2 Đề 2
Dưới đây là tác phẩm của hoạ sĩ vẽ tranh minh họa người Ý Davide Bonazzi. Hãy viết một đoạn văn 12 câu để bàn luận về vấn đề được đặt ra từ bức tranh trên: Chỉ những ai dũng cảm bước đi thì mới nhận ra thế giới này mới thật bao la làm sao!
6.3.3 Đề 3
6.3.4 Đề 4