Chương 3 THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ LIÊN BANG NGA ĐƯƠNG ĐẠI
3.4. Một số kết luận về thể chế chính trị Liên bang Nga
Hiện nay, có không ít công trình khoa học khi bàn đến nước Nga đều chưa thể thống nhất trong việc xác định loại hình thể chế chính trị của Liên bang Nga là loại gì. Mà thực chất theo chúng tôi cũng khó có sự thống nhất.
Từ trước đến nay, có một số ý kiến xếp Liên bang Nga vào loại hình cộng hoà lưỡng tính (quyền lực vừa nằm trong tay Tổng thống, vừa nằm trong tay nghị viện). Những người theo ý kiến này cho rằng thể chế chính trị của Liên bang
Nga là sự biến thể hay là sự kết hợp thể chế của thể chế chính trị Hoa kỳ (cộng hoà Tổng thống) và thể chế chính trị của Đức, Italia (cộng hoà đại nghị); có ý kiến khác lại xếp Liên bang Nga vào loại hình cộng hoà Tổng thống (quyền lực tập trung vào Tổng thống). Thông qua việc nghiên cứu những cơ sở pháp lý quy định thể chế chính trị và thực tiễn ở Liên bang Nga, chúng tôi đồng ý với ý kiến xếp Nga vào loại hình Cộng hoà lưỡng tính nhưng có sự biến thể mang tính độc đáo là nghiêng về phía cộng hoà Tổng thống nhiều hơn, theo chúng tôi có thể lý giải khẳng định trên bằng những lý do sau:
Thứ nhất, thể chế chính trị của Liên bang Nga Nga được tổ chức dựa theo học thuyết “tam quyền phân lập” nhưng cơ chế này nghiêng hẳn về nhánh hành pháp, hành pháp lại được tổ chức theo hình chóp với sự bao trùm của Tổng thống. Khi xây dựng Hiến pháp 1993, nguyên tắc quan trọng là dự trên cơ sở phân chia quyền lực ở một đất nước vừa theo chế độ đại nghị, vừa theo chế độ Tổng thống, trong đó vai trò điều hành hoạt động của mọi nhánh quyền lực là do Tổng thống nắm giữ.
Mặt khác, trước kia, Tổng thống thống được xác định người đứng đầu cơ quan hành pháp, còn Hiến pháp 1993 quy định Tổng thống là “người đứng đầu nhà nước”.
Hiến pháp cho phép Đuma có quyền bác bỏ quyền phủ quyết của của Tổng thống, có quyền luận tội, phế truất Tổng thống, nhưng phải trải qua một thủ tục vô cùng phức tạp và rất khó thực hiện, điều này càng chứng tỏ quyền lực của Tổng thống Nga là rất lớn.
Thứ hai, nếu so sánh với Tổng thống Mỹ và Tổng thống Nga, thì Tổng thống Nga có nhiều quyền hơn (quyền giải tán Đuma), và cũng không phải chia sẻ quyền lực với Thủ tướng như Tổng thống Pháp vì ứng cử viên Tổng thống là người do Tổng thống lựa chọn.
Thứ ba, do hệ thống đảng phái ở Nga còn khá lỏng lẻo, nên Tổng thống hoạt động độc lập, không phụ thuộc đảng phái nào, không chịu sức ép từ các lực lượng chính trị.
Thứ tư, quyền lực Tổng thống Nga mang tính tổng hợp, ở mức độ nào đó được tạo bởi việc tách ra hoặc liên kết với các cơ quan nhà nước khác.
Quyền lực của Tổng thống Nga, về bản chất là quyền hành pháp (tương tự như Tổng thống Mỹ).
Thứ năm, chức năng trọng tài của Tổng thống rất đa dạng, được thực hiện thông qua các sắc lệnh về hoà giải, phối hợp hoạt động giữa các cơ quan nhà nước, đó cũng là đặc trưng của quyền lực Tổng thống, muốn vượt lên tất cả các cơ quan nhà nước khác.
Thứ sáu, nhìn lại thực tế chính trường Nga, theo truyền thống, quyền lực quốc gia thông thường vẫn tập trung vào ngôi cao nhất (có thể được gọi bằng những từ ngữ khác nhau tuỳ theo thời đại). Chính quyền lực to lớn này đã khiến cho nhất cử nhất động của nguyên thủ quốc gia có ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ tới mọi tầng lớp xã hội và mọi mặt hoạt động của đất nước.
3.4.2. Về tính độc đáo của cơ chế phân quyền
Trong thời đại hiện nay, ý tưởng về sự cân bằng, đối trọng và kiềm chế lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực nhà nước được thể hiện ở nhiều quốc gia.
Tuy nhiên, Hiến pháp Liên bang Nga 1993 cũng như thực tiễn nước Nga cho thấy ý tưởng này mang sắc thái riêng khi kế hợp các yếu tố dân chủ hạn chế và vị trí của một Tổng thống mạnh mẽ. Trong điều kiện nước Nga ngày nay, với chế định quyền lực Tổng thống, nó không còn mang tính tượng trưng thuần tuý mà trở thành trung tâm quyền lực ở Liên bang Nga.
Theo Điều 11 Hiến pháp Liên bang Nga 1993 thì Tổng thống, Quốc hội, Chính phủ và các toà án liên bang thực hiện quyền lực nhà nước. Như vậy có
thể hiểu có đến bốn nhánh quyền lực được nhắc đến và quyền lực Tổng thống Nga vượt ra ngoài khuôn khổ “thuyết tam quyền phân lập” kinh điển.
3.4.3. Về sự hạn chế của cơ quan lập pháp
Quyền lực của Đuma bị hạn chế hơn nhiều so với Nghị viện cuả Anh, Pháp, Đức. Ở Nga, Đuma không có quyền thành lập Chính phủ, Chính phủ không chịu trách nhiệm trước Đuma, chính vì vậy chức năng giám sát tối cao đối với Chính phủ và các cơ quan tư pháp gặp rất nhiều hạn chế.
3.4.4. Về chính phủ
Cơ chế phân chia quyền lực làm cho hệ thống cơ quan này khác hẳn mô hình thuần tuý như ở Mỹ. Ở Mỹ, Tổng thống chỉ đạo các bộ trưởng và các Bộ trưởng phải chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Tổng thống. Ở Nga, vai trò này do Thủ tướng chính phủ thực hiện, Chính phủ có rất nhiều quyền hạn, cơ chế này giống mô hình của Chính phủ Pháp.
3.4.5. Về tính độc lập của cơ quan tư pháp
Hiến pháp Liên bang Nga quy định tương đối chặt chẽ, cụ thể cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của cơ quan tư pháp. Khẳng định quyền tư pháp hoạt động độc lập, không phụ thuộc vào lập pháp và hành pháp. Hệ thống toà án và viện kiểm sát thống nhất theo ngành dọc từ trung ương đến địa phương, cấp trên chỉ đạo cấp dưới, không phụ thuộc chính quyền địa phương. Hiến pháp phân định rạch ròi thẩm quyền của từng toà án, mỗ toà án xem xét các vấn đè cụ thể, không chồng chéo, các thẩm phán không phải chịu sức ép, chỉ tuân theo Hiến pháp và pháp luật.
3.4.6. Về chính quyền địa phương Liên bang Nga
đối phức tạp, các chủ nước liên bang, nhưng trung quyền lực, giám
là quốc gia có hệ thống chính quyền địa phương tương thể được ưởng quyền tự trị khác nhau. Mặc dù là Nhà chính quyền trung ương vẫn cố gắng duy trì chế độ tập sát, chi phối địa phương.việc thành lập các đại khu là
một sáng kiến của Tổng thống Putin nhằm kiểm soát hoạt động của các chủ thể liên bang, chống lại xu hướng ly khai.
3.4.7. Về đảng phái
Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc ra đời và hoạt động của các đảng phái ở Nga, điều đó thể hiện ở việc cho phép hay không thành lập cá nhóm, các tổ chức chính trị. Hệ thống đảng phái ở nga hiện nay vẫn chưa ổn định, chưa chặt chẽ, nhiều đảng vẫn đang trong quá trình tìm tòi, lựa chọn con đường phát triển. Sau khi Luật về các đảng chính trị ra đời, sẽ chỉ có những đảng nào có từ 10 nghìn đảng viên trở lên mới được tồn tại. Vì vậy, hiện nay ở Liên bang Nga đang diễn ra quá trình liên kết các đảng phái, các phong trào có cùng hoặc gần xu hướng chính trị, hình thành các đảng phái lớn.
3.4.8. Về thể chế bầu cử
Một trong những xu hướng quan trọng của việc cải cách trên cơ sở Hiến Pháp là việc đổi mới và cải cách hệ thống bầu cử. Ngay từ sau khi thông qua Hiến pháp năm 1993, hệ thống pháp luật về bầu cử đã có nhiều thay đổi và vận dụng khác nhau.