Chương 1 CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN
1.1. QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN VỀ TÔN GIÁO
1.1.1. Bản chất của tôn giáo
Tín ngỡng và tôn giáo là hiện tợng xã hội đa chiều, vì
vậy khái niệm tín ngỡng, tôn giáo đang còn có ý kiến khác nhau. Tín ngỡng, tôn giáo có sự khác nhau, song lại có quan hệ chặt chẽ mà ranh giới để phân biệt giữa chúng chỉ là t-
ơng đối.
Tín ngỡng đợc hiểu theo hai nghĩa: theo nghiã rộng khái niệm tín ngỡng rộng hơn khái niệm tôn giáo; còn theo nghĩa hẹp tín ngữơng (đức tin) là bộ phận cấu thành của tôn giáo.
Tín ngỡng là niềm tin và sự ngỡng mộ của con ngời vào một hiện tợng, một lực lợng, một điều gì đó và thông thờng
để chỉ một niềm tin tôn giáo. Còn tôn giáo thờng đợc hiểu là một trong những hình thức tín ngỡng có: quan niệm, ý thức, hành vi và các tổ chức tôn giáo. Tóm lại, tôn giáo thờng có: giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức giáo hội.
ở Việt Nam, hoạt động tín ngỡng là hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ tiên; tởng niệm và tôn vinh những ngời có công với nớc, với cộng đồng; thờ cúng thần, thánh, biểu tợng có tính truyền thống và các hoạt động tín ngỡng dân gian khác tiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội.
Còn hoạt động tôn giáo là việc truyền bá, thực hành giáo lý, giáo luật, lễ nghi, quản lý tổ chức của tôn giáo.
Hiện còn nhiều quan điểm khác nhau khi nêu bản chất của tôn giáo. Những ngời theo chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng, tôn giáo không chỉ là hình thái ý thức xã hội mà còn là một
thực thể xã hội. Với t cách là hình thái ý thức xã hội, tôn giáo phản ánh một cách hoang đờng, h ảo hiện thực khách quan.
Điều này đợc Ph.Ăngghen nêu trong tác phẩm “Chống Đuy rinh”: “Nhng tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản
ánh h ảo - vào trong đầu óc của con ngời - của những lực l- ợng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lợng ở trần thế đã mang hình thức những lực lợng siêu trần thế” 1
1.1.2. Nguồn gốc của tôn giáo
Đã có nhiều cách lý giải khác nhau và nêu các nguồn gốc của tôn giáo. Tuy nhiên, cần lu ý đến nguồn gốc kinh tế - xã
hội, nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc tâm lí.
- Nguồn gốc kinh tế - xã hội của tôn giáo
Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ do trình độ của lực l- ợng sản xuất và điều kiện sinh hoạt vật chất còn rất thấp kém, con ngời cảm thấy yếu đuối và bất lực trớc thiên nhiên.
Vì vậy, ngời nguyên thuỷ đã gán cho thiên nhiên những sức mạnh siêu nhiên.
Nhng về sau, bên cạnh những sức mạnh tự nhiên lại xuất hiện những sức mạnh xã hội mà những sức mạnh ấy nhiều khi ngời ta cũng không hiểu nổi nguyên nhân của nó. Xã hội xuất hiện chế độ t hữu về t liệu sản xuất, giai cấp hình thành,
đối kháng giai cấp nảy sinh. Trong xã hội có giai cấp đối kháng, các mối quan hệ xã hội ngày càng phức tạp, con ngời càng chịu tác động bởi nhiều yếu tố tự phát, ngẫu nhiên, may rủi, bất ngờ... với những hậu quả khó lờng nằm ngoài ý muốn và khả năng điều chỉnh của mình. Một lần nữa, con
1 C.Mác - Ph.Ăng ghen, toàn tập, Nxb CTQG, H, 1994, T.20, tr.437.
ngời lại bị động, bất lực trớc lực lợng tự phát nảy sinh trong lòng xã hội.
Sự bần cùng về kinh tế, nạn áp bức về chính trị, sự hiện diện của những bất công xã hội, cùng với những thất vọng, bất lực trong cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp bị trị - đó là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo.
Nhất là cơ chế thị trờng hiện nay bị tác động bởi những yếu tố ngẫu nhiên, may rủi rất nhiều. Đó là điều kiện thuận lợi cho tôn giáo tồn tại và phát triển.
- Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo
Các nhà duy vật trớc C. Mác thờng nhấn mạnh về nguồn gốc nhận thức của tôn giáo. Còn những nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin lại quan tâm trớc hết đến nguồn gốc kinh tế - xã hội của tôn giáo. Tuy nhiên, chủ nghĩa Mác - Lênin không phủ nhận nguồn gốc nhận thức của tôn giáo mà còn làm sáng tỏ một cách có cơ sở khoa học nguồn gốc đó.
ở một giai đoạn lịch sử nhất định thì sự nhận thức của con ngời về tự nhiên, xã hội và chính bản thân mình là có giới hạn. Chức năng của khoa học là tìm hiểu, khám phá ra những điều mà nhân loại cha biết; vận dụng các tri thức đã
biết để tiếp tục nhận thức và cải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân con ngời ngày một tiến bộ hơn. Song, ở thời kì lịch sử cụ thể thì khoảng cách giữa “biết” và “cha biết” vẫn tồn tại, mà điều gì khoa học cha giải thích đợc thì điều đó th- ờng chỉ đợc giải thích một cách h ảo thông qua các hình thức tôn giáo. Ngay cả khi, những vấn đề đã đợc khoa học chứng minh, nhng trình độ dân trí thấp kém vẫn là mảnh
đất cho tôn giáo ra đời, tồn tại và phát triển.
Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo còn gắn liền với đặc
điểm của quá trình nhận thức của con ngời về thế giới khách quan - đó là quá trình phức tạp đầy mâu thuẫn. Nhận thức của con ngời là một quá trình thống nhất giữa nội dung khách quan và hình thức chủ quan của nhận thức. Một mặt, hình thức phản ánh càng đa dạng, phong phú bao nhiêu thì
con ngời càng có khả năng nhận thức đầy đủ, sâu sắc thế giới khách quan bấy nhiêu; mặt khác, do đặc điểm của quá
trình nhận thức từ cảm giác, tri giác, biểu tợng, khái niệm, phán đoán đến suy lý không chỉ tạo ra khả năng nhận thức
đầy đủ thế giới mà còn có khả năng phản ánh sai lầm và xa rời hiện thực.
Tính phức tạp của quá trình nhận thức đã tạo ra khả
năng xúât hiện các quan niệm sai lầm mang tính h ảo của tôn giáo.
- Nguồn gốc tâm lí của tôn giáo
Vấn đề ảnh hởng của yếu tố tâm lí, tình cảm của con ngời đối với sự ra đời và tồn tại của tôn giáo đã đợc các nhà vô thần cổ đại nghiên cứu1. Họ thờng đa ra những luận
điểm: “sự sợ hãi tạo ra thần linh”, Lênin tán thành và phân tích thêm: “Sự hãi trớc thế lực mù quáng của t bản - mù quáng vì quần chúng nhân dân không thể đoán trớc đợc nó - là thế lực bất cứ lúc nào trong đời sống của ngời vô sản và ngời tiểu chủ, cũng đe doạ đem lại cho họ và đang đem lại cho họ sự phá sản “đột ngột”, “bất ngờ”, “ngẫu nhiên”, làm cho họ phải diệt vong, biến họ thành một ngời ăn xin, một kẻ bần cùng, một gái điếm, và dồn họ vào cảnh chết đói, đó chính
1 Ngời đầu tiên nêu luận điểm này là thi sĩ Latin Lucrêce- thế kỷ I trớc công nguyên
là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo hiện đại”1. Nhng không phải chỉ có sự sợ hãi trớc sức mạnh tự phát của tự nhiên và xã
hội mới dẫn con ngời đến nhờ cậy ở thần linh, mà ngay cả
những tình cảm tích cực nh lòng biết ơn, sự kính trọng, tình yêu thơng... trong mối quan hệ giữa con ngời với tự nhiên và con ngời với con ngời cũng đợc thể hiện qua các hình thức tín ngỡng, tôn giáo .
1.1.3. Tính chất của tôn giáo
- Tính lịch sử của tôn giáo
Tôn giáo còn tồn tại lâu dài, nhng nó không phải là hiện tợng xã hội vĩnh hằng, bất biến mà có tính lịch sử. Tôn giáo có bớc khởi đầu, biến động và sẽ mất đi, khi mà: “Con ngời không chỉ mu sự, mà lại còn làm cho thành sự nữa, thì khi
đó, cái sức mạnh xa lạ cuối cùng hiện nay vẫn còn đang phản
ánh vào tôn giáo mới sẽ mất đi, và cùng với nó bản thân sự phản ánh có tính chất tôn giáo cũng sẽ mất đi, vì khi đó sẽ không có gì để phán ánh nữa” 2
-Tính quần chúng của tôn giáo
Tính quần chúng của tôn giáo không chỉ biểu hiện ở số lợng tín đồ các tôn giáo chiếm tỉ lệ cao trong dân số thế giới, mà còn ở chỗ tôn giáo là một trong các hình thức sinh hoạt văn hoá tinh thần của một bộ phận quần chúng nhân dân lao động. Dù tôn giáo hớng con ngời hy vọng vào hạnh phúc h ảo ở thế giới bên kia, song nó luôn luôn phản ánh khát vọng của những ngời bị áp bức về một xã hội tự do, bình
đẳng, bác ái. Khi thể hiện tính quần chúng, tôn giáo thờng có tính nhân văn, nhân đạo, hớng thiện. Con ngời luôn đặt
1 V.I.Lênin toàn tập, tập 17, Nxb TB, M., 1979 , bản tiếng Việt, tr. 515-516.
2
ra để thoả mãn nhu cầu về vật chất và tinh thần. Tôn giáo là một trong những nhu cầu tinh thần của bộ phận không nhỏ quần chúng nhân dân lao động.
- Tính chính trị của tôn giáo
ở thời kì công xã nguyên thủy, tôn giáo chỉ phản ánh nhận thức hồn nhiên, ngây thơ của con ngời về bản thân và thế giới quanh mình. Nhng, khi xuất hiện giai cấp thì tôn giáo thờng phản ánh lợi ích giai cấp và đấu tranh giai cấp.
Nh vậy, tính chính trị của tôn giáo chỉ có khi xã hội đã
phân chia giai cấp, khi có những lực lợng chính trị lợi dụng tôn giáo vì mục đích ngoài tôn giáo.
Trong lịch sử và đơng đại, những cuộc chiến tranh tôn giáo đã và đang xảy ra, thực chất vẫn là xuất phát từ những lợi ích vật chất của những lực lợng xã hội khác nhau. Trớc khi có cuộc đấu tranh giữa các giai cấp trên mặt trận kinh tế, chính trị, quân sự... thờng diễn ra cuộc đấu tranh trên lĩnh vực t tởng, tôn giáo. Những cuộc đấu tranh hệ t tởng tôn giáo luôn là một bộ phận của đấu tranh giai cấp. Và, khi xã
hội còn giai cấp thì tôn giáo cũng luôn bị các giai cấp thống trị bóc lột sử dụng nh một công cụ quan trọng để bảo vệ lợi ích của mình. Dĩ nhiên, đông đảo quần chúng tín đồ
đến với tôn giáo là nhằm thoả mãn nhu cầu tinh thần. Song trên thực tế, tôn giáo đã và đang bị các lực lợng chính trị lợi dụng cho mục đích ngoài tôn giáo.