Con người Việt Nam xưa, sống gắn bó quanh năm bên ruộng đồng, ao vườn, nên tình quê, duyên quê cũng từ chính không gian đó mà nảy mầm, đơm hoa kết trái. Không gian đó gắn liền với những mối tình tha thiết, đắm say, tình yêu thăng hoa và đi đến bến bờ của hạnh phúc. Những cũng chính cái không gian ấy cũng phải chứng kiến bao nỗi sầu tủi của các chàng trai tương tư, thấy những đau thương của những cô gái nhận ra tình yêu tan vỡ.
2.2.1 Mảnh vườn với những mối lương duyên tươi thắm
Tình yêu trong thơ Nguyễn Bính được nói đến rất nhiều, nhưng tình yêu đó không chỉ đơn côi một mình mà nó luôn được tô đậm bởi thiên nhiên trong sáng, thơ mộng. Khu vườn của Nguyễn Bính cũng như ông tơ bà nguyệt se duyên cho mối tình giống như ca dao xưa từng đưa đẩy:
Mưa xuân phơi phới vườn hồng Ta về đập đất ta trồng lấy cây
(Ca dao) Thiên nhiên đó gắn liền với cuộc tình ngay từ khi bắt đầu đến khi tình yêu đó đơm hoa kết trái. Trong bài thơ “Thời trước”, ta thấy nhà thơ tái hiện lại mối tình của người con gái đã cơ cực vì chàng trai. Vì ước mơ“quan trạng” nên người con gái đã chịu nhiều khó khă và gian nao. Và cái cơ cực đó chỉ có thiên nhiên mới thấu hiểu, thiên nhiên đó đã chứng kiến tất cả những cái mong manh của cuộc sống, những ấm ức tủi nhục của người con gái:
Sáng giăng sáng nửa vườn chè Một gian nhà nhỏ đi về có nhau
Vì tằm tôi phải chạy dâu Vì chồng tôi phải qua cầu đắng cay.
Qua 4 câu thơ ta nhận thấy thiên nhiên hiện lên rõ nét, mà thiên nhiên đó là vườn chè quen thuộc với ánh trăng rọi xuống. Hình ảnh vườn chè xuất hiện ở đây như là một người thân quen đang quan sát quá trình tình yêu đó trải qua gian nan thử thách để tiến đến cái đêm mà sáng giăng rọi toàn bộ vườn chè như tình yêu đã vẹn đầy hạnh phúc.
Đêm nay mới thật là đêm Ai đem giăng sáng giãi lên vườn chè
Sự đẹp duyên qua biểu tượng vườn trong thơ Nguyễn Bính lại thường không được diễn tả bằng những nhục cảm đời thường mà nghiêng về miêu tả những rung động, xao xuyến của tâm hồn, hướng về miêu tả những đường nét hòa hợp của tâm hồn trai gái, giữa thiên nhiên và con người.
Nó biểu hiện cho những mối tình đẹp như truyện cổ tích, là hình ảnh đưa đẩy, ví von để đi đến ước mơ vẹn tình:
Anh và em sẽ sống, Trong một mái nhà tranh.
Lấy trúc thưa làm cổng Lấy tơ liễu làm mành
Mảnh vườn ở đây không còn là thiên nhiên vô tri vô giác nữa mà nó đã trở thành nhân tố xúc tác cho tình yêu. Giữa cái không khí mang đậm hơi thở, cuộc sống thôn dã, trong hương thơm của hoa thơm quả ngọt, những chàng trai cô gái thôn quê cảm thấy gần nhau hơn, thấu hiểu được nhau hơn. Những cuộc tỏ tình, những lời nói yêu đương diễn ra dưới góc vườn bình dị.Nhưng góc vườn đó là quê hương, là tuổi thơ, là tất cả những gì thân thuộc nhất gắn bó với tất cả con người quê.Nó chính là nhân chứng của những cuộc tình duyên.Mượn hình tượng mảnh vườn để nói lên sự đẹp duyên bằng lối thơ rất truyền thống, rất ca dao mà cũng rất hiện đại này.
2.2.2 Mảnh vườn với những cuộc tình duyêndang dở
Như một quy luật của cuộc sống, có hội ngộ ắt sẽ có chia li, có những mối tình đơm hoa kết trái nhưng cũng có những mối tình vỡ lở, chia lìa.
Bởi thế mà chính thi sĩ đã từng thốt lên:
Yêu, yêu, yêu mới thế này Tôi như một kẻ sa lầy trong yêu
Điều này không chỉ qua những lời thơ của Nguyễn Bính mà ngay trong nhan đề của những bài thơ cũng mang dáng dấp của những nỗi niềm chia xa dang dở. Những nhan đề như: Lỡ bước sang ngang, Bước thêm bước nữa, Ngược xuôi, Thôi nàng ở lại,... đã gợi sự suy tưởng về những điều đứt gãy, những trớ trêu, ngang trái. Và cái sự chia li, dở dang ấy cũng thấm vào trong mỗi một hình ảnh thiên nhiên, đúng như đại thi hào Nguyễn Du nói:
Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ
Đặc biệt, nhan đề bài thơ Lỡ bước sang ngang cũng đã trở thành nhan đề của cả tập thơ, gói trọn linh hồn thơ. Đây là câu chuyện đầy nuớc mắt của cô gái trong xã hội cũ chịu bao ràng buộc của định kiến, của phong tục mà không có khả năng làm chủ cuộc hôn nhân của mình. Ở người chị gái tỏa rạng dáng nét của một cô gái quê tình nghĩa, giàu yêu thương nhưng cuộc đời lại chịu nhiều đớn đau.
Chị giờ sống cũng bằng không Coi như chị đã sang sông đắm đò.
(Lỡ bước sang ngang)
Bài thơ có một cốt truyện nhỏ kể về bi kịch của một người nhưng đó lại là câu chuyện khá tiêu biểu cho tình duyên của bao người con gái trong xã hội cũ.
Hoàn cảnh xã hội và trực tiếp hơn là đời sống gia đình đã đẩy cô gái vào cảnh ngộ bất hạnh. Bước chân sang ngang về nhà chồng ngỡ tưởng là hạnh phúc nhưng hoàn cảnh cô gái lại là lỡ bước vào chốn tang thương, không lối thoát, là khép lại “tuổi son má dở môi hồng” trong xót xa, tủi hờn.
Thế là tàn một giấc mơ
Thế là cả một bài thơ não nùng Tuồi son má đỏ môi hồng Bước chân về tới nhà chồng là thôi
(Lỡ bước sang ngang)
Và khi người chị biết bản thân mình một lần sang ngang là không có đường quay trở lại nên người chị đã dặn dò người em:
Em ơi !em ở lại nhà
Vườn dâu em đốn mẹ già em thương
…Cậy em em ở lại nhà
Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương
Người chị nhắc lại hai lần câu : “Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương”
như sợ đứa em mình quên mất lời dặn. Ta thấy người chị dặn người em những việc làm ở vườn trước, sau đó nhắc người em hãy yêu thương mẹ già như vậy có nghĩa là những công việc chăm vườn, chăm mẹ già trước kia là người chị đảm nhận nhưng nay người chị đã lỡ bước sang ngang nên đành cậy người em. Hình ảnh vườn dâu hiện lên trước cái khoảnh khắc đớn đau của người chị như một điểm nhấn nghệ thuật làm tăng thêm phần xót thương. Sau đó người chị tưởng tượng ra cái mảnh vườn xác xơ, tiêu điều và dần nó biến thành cái vườn hoang cũng giống như cuộc đời chị mà thôi.
Không gian vườn trong thơ Nguyễn Bính là biểu tượng cho sự tủi duyên đó là Hoa xoan đã nát dưới chân giày, Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng,là hình ảnh vườn cải hoa tàn hết, là vườn giầu đổ non vì sương muối. Khi tình duyên đã tan vỡ, chia li thì mảnh vườn cũng tan tác. Hồn người đau xót, rạn vỡ thì dường như khu vườn cũng không còn sinh khí, sức sống.
Bởi một cảm quan nghệ thuật mang nặng tình quê nên xuất hiện trong thơ Nguyễn Bính hầu hết là mảnh vườn gắn với cây cỏ thảo mộc quê hương, với các loài hoa của hồn quê, bình di, dân dã.Đó là những thứ hoa hoa đồng nội.Và tình yêu trong thơ ông cũng bình dị, cũng chân chất như vậy. Ta
thấy rõ điều đó qua nỗi tương tư của chàng trai dành cho người con gái mình yêu thương.
Trong Tương tư Nguyễn Bính viết:
Nhà em có một giàn giầu Nhà tôi có một hàng cau liên phòng
Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào
Những câu thơ nói lên niềm mơ ước muôn đời của lứa đôi. Mà ở đây chính là niềm mơ ước của người con trai. Tuy nhiên “có một giàn giầu” và “có một hàng cau liên phòng” mới chỉ là có một, chàng trai và cô gái vẫn đôi nơi, vẫn còn xa cách quá chừng. Hình ảnh ẩn dụ: “Giầu – cau” cũng là duyên đôi lứa sắt son, bền chặt. Chỉ trong 4 câu thơ Nguyễn Bính đã để hình ảnh vườn xuất hiện 4 lần với những giá trị khác nhau, nhưng dù là giá trị nào thì biểu tượng vườn tồn tại trong không gian ở đấy vẫn là minh chứng cho tình yêu đơn phương của người con trai, là nỗi tương tư chỉ có thể thì thầm với thiên nhiên mà tiêu biểu là mảnh vườn.
Nếu tình yêu đơn phương ở Tương tư kết bằng một câu hỏi : “Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào” thì mối tình tương tư trong Nhặt nắng lại tha thiết những yêu thương. Mối tình đơn phương trong Nhặt nắng tràn ngập những hình ảnh vườn, nào là giếng nước, lá vàng, hoa râm bụt, nắng vàng…vv
Cách hai bờ giếng như cách xa
…Giếng cạn nên khôn thả lá vàng
…Chòm hoa râm bụt bên bờ giếng Nở đỏ như muôn mảnh lụa diều
… Cô sang đây, cô lại ngồi Bên bờ giếng nhặt nắng vàng rơi
Nắng vàng rơi mãi bên bờ giếng Sao nắng vàng không hẹn một lời
Hình ảnh thiên nhiên tràn ngập trong không gian vườn đó tượng trưng cho yêu thương đong đầy. Tình yêu của chàng trai dành cho cô gái là tình cảm sánh ngang với thiên nhiên, nó trong sáng, chân thực, mộc mạc và giản dị. Tình yêu đó hòa chung với màu nắng nhưng lại là nắng vàng không hẹn một lời nên tình yêu đó chỉ mãi dở dang.
Nỗi gặm nhấm của tình đơn phương làm cho con người ta đau đớn muốn tìm ai đó để thổ lộ mà mãi người con trai không thể tìm thấy được nên họ thường đến góc vườn thân quen thuộc để trút bầu tâm sự với thiên nhiên hoa cỏ, lúc này nỗi niềm của họ cũng vơi đi ít nhiều.
Nguyễn Bính tự nhận mình “tôi là thi sĩ của yêu thương” nên trái tim thi sĩ đa tình, đa cảm dễ dàng rung động, sẻ chia trước những cảnh éo le. Nhưng nỗi day dứt về sự lỡ dở cứ ám ảnh mãi khôn nguôi, nó xuất hiện nhiều lần thông qua không gian của mảnh vườn.Điều này đã tạo nên một cái tôi riêng biệt vừa nhiều tạo xúc cảm vừa ám ảnh, xót xa.