Không gian vườn thường xuyên xuất hiện trong thơ ca, và không gian vườn cũng xuyên suốt thơ Xuân Diệu. Đi sâu tìm hiểu, ta có thể thấy được một số những giá trị của nó.
Vườn trong thơ Xuân Diệu là khúc hoan ca của buổi sớm mai. Đó là một thế giới du dương, một không gian hạnh phúc của tình yêu. Một thiếu nữ dạo bước trong vườn trong một buổi sớm mùa xuân đầy tiếng chim hót và ánh mặt trời làm ngơ ngẩn ánh nhìn của chàng trai Xuân Diệu:
Giữa vườn inh ỏi tiếng chim vui Thiếu nữ nhìn sương chói mặt trời Sao buổi đầu xuân êm ái thế
Cánh hồng thốt những nụ cười tươi
(Nụ cười xuân) Thế giới giao hòa trong màu sắc tươi tắn, hương vị ngọt ngào và âm thanh ríu rít của niềm hạnh phúc trong buổi sớm mai:
Vườn cười bằng bướm hót bằng chim Dưới nhánh không còn một chút đêm Những tiếng tung hê bằng ánh sáng Cả đời hưng phục trẻ trung thêm
(Lạc quan) Niềm vui rạo rực, mọi vật sáng bừng, lòng người phơi phới, đâu đâu cũng thấy rộn rã những tiếng reo vui.
Của ong bướm này đây tuần tháng mật Nầy đây hoa của đồng nội xanh rì Này đây lá của cành tơ phơ phất Của yến anh này đây khúc tình si Và này đây ánh sáng chớp hang mi Mỗi sáng sớm thần Vui hằng gõ cửa Tháng giêng ngon như một cặp môi gần.
(Vội vàng) Có một khu vườn như thế trong thơ Mới quả thật rất hiếm hoi. Đó là khúc ca sáng lán của của niềm tin, tình yêu được tạo nên bằng trăm cánh của bướm chim rối rắm.
Không gian vườn trong thơ Xuân Diệu đẹp nhất vào những đêm trăng.
Không gì lãng mạn hơn việc lấy hình ảnh một khu vườn có trăng làm nơi giao duyên, hò hẹn:
Trong vườn đêm ấy nhiều trăng quá Ánh sáng tuôn đầy các lối đi
Tôi với người yêu qua nhà nhẹ Im lìm không dám nói năng chi
(Trăng)
Vườn trăng trong thơ Xuân Diệu có khi là vườn tình đắm say, si mê..Lạc vào vườn trăng Xuân Diệu, đâu đâu ta cũng bắt gặp những hình ảnh tình tứ, một nỗi niềm yêu đương khao khát được bộc lộ, cảm thông, chia sẻ và đền đáp.
Dù là sớm mai, chiều hôm hay đêm tối, Xuân Diệu đều tạo cho khu vườn tình ái của mình một không khí tình yêu thực sự với mọi cung bậc khác nhau của tình cảm: khi đau khổ cô đơn, khi nhớ nhung thiết tha, khi xa cách chia lìa, lúc nồng nàn say đắm. Nếu vườn sớm mai thường ở trạng thái tươi vui đầy lạc
quan thì vườn chiều thường êm ả, lặng lẽ, mang cái hư ảo của cõi u minh. Điều này thể hiện một cảm quan đặc biệt về thời gian, ấn tượng thị giác và liên tưởng mạnh mẽ về ánh sáng trong thi pháp thơ Xuân Diệu.
Trong quan niệm của Xuân Diệu, vườn chính là một biểu tượng của sự sống. Nơi đây, nhà thơ có thể thả hồn mình ra để đón lấy những rung động của cuộc đời giữa một khu vườn trần rộng lớn nhiều hương sắc và lắm đam mê.
Không chỉ vậy, không gian vườn còn là không gian cho những cuộc gặp gỡ tình yêu. Nó hẹn hò và mời mọc con người đến với tình yêu:
Tất cả vườn anh rất đợi chờ Bởi vì em có ngón tay thơ Đến đây em hỏi giùm đôi lộc Kẻo tội lòng anh tủi ước mơ
(Dâng)
Lối vào vườn anh luôn rộng mở chờ đợi bước chân của em. Vườn tình là không gian thích hợp cho tình yêu lên ngôi, không chỉ thơ mộng, hài hòa, đầy sức sống, dường như nó còn là hiện thân của thế giới tâm linh, là vũ trụ thu nhỏ lại để tình yêu lớn lên. Tình yêu ngang tầm và vươn tầm vũ trụ phù hợp với lòng khao khát yêu vô biên và tuyệt đích của chàng thi sĩ đa tình.Thiên nhiên không còn giữ nguyên bản tính của nó nữa, tất cả đều trở thành kẻ si tình đến độ qua con mắt của nhà thơ.
Nâng không gian vườn lên thành không gian nghệ thuật đặc sắc trong thơ, chỉ có ở Xuân Diệu và Nguyễn Bính. Qua khảo sát sơ bộ, có thấy thấy không gian vườn trong sáng tác của hai tác giả xuất hiện với số lượng là tương đương nhau. Nhưng ở Nguyễn Bính, không gian vườn là tượng trưng cho cảnh quê, duyên quê và hồn quê. Cái độc đáo của Nguyễn Bính là tính chất thôn dã, mộc mạc, chân thành, rất gần với bản chất người nhà quê vẫn ẩn náu trong ta… một điều mà ta không thể hiểu bằng kí ức, một điều quý vô ngần: hồn xưa của đất nước.
Không gian vườn của Nguyễn Bính lại là mảnh vườn quê, còn Xuân Diệu là không gian vườn chốn thành thị. Không gian vườn của Nguyễn Bính được dựng lên bằng hình ảnh hàng cau, giàn giầu, dậu mùng tơi, cây cam, cây bưởi, cây chanh, hoa xoan, ao cần… không gian vườn của Xuân Diệu lại chủ yếu là trăng, sương, hoa, lá, chim, bướm…
Nguyễn Bính viết bằng tình quê mộc mạc, Xuân Diệu viết rung động của một thứ ái tình đơn chiếc, không được đền đáp.Ở Nguyễn Bính là mảnh vườn của ước mơ xa xưa, của tuổi thơ thi nhân còn ở Xuân Diệu là khu vườn của thực tại khát khao yêu đương. Một mảnh vườn cổ tích và một khu vườn mộng tưởng ân ái sánh đôi trong vườn thơ của phong trào thơ Mới. Nó hấp dẫn, lôi cuốn độc giả bởi chất men say của hồn thơ lãng mạn, đa tình. Ở đó có những cô đơn, tủi hờn nhớ thương đến nao lòng, có những tình yêu si mê đắm đuối, có chàng Nguyễn Bính quê mùa mà lãng tử, có chàng Xuân Diệu cô đơn mà vẫn yêu, vẫn sống cuống quýt, chân thành.