CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.2. Cơ sở lý luận về cán cân thương mại
Theo Begg David và cộng sự (2007) [17], cán cân thương mại là một yếu tố trong tài khoản vãng lai của cán cân thanh toán quốc tế của quốc gia và là yếu tố chiếm tỷ trọng lớn nhất, kết hợp với cán cân dịch vụ và cán cân thu nhập. Cán cân thương mại còn được gọi là xuất khẩu ròng hoặc thặng dư thương mại.
Cán cân thương mại ghi lại những thay đổi trong xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa của một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định và mức chênh lệch giữa chúng theo công thức:
Cán cân thương mại = Giá trị xuất khẩu – Giá trị nhập khẩu
- Khi cán cân thương mại mang giá trị dương, cán cân thương mại có thặng dư, hay còn được gọi là xuất siêu.
- Khi cán cân thương mại có giá trị âm, lúc này còn có thể gọi là thâm hụt thương mại, hay nhập siêu.
- Khi giá trị bằng 0, cán cân thương mại ở trạng thái cân bằng.
Cán cân thương mại ở nhiều quốc gia được chia thành cán cân thương mại hàng hóa và cán cân dịch vụ.
Xét về tác dụng, cán cân thương mại thể hiện sự chênh lệch giữa sản lượng của một quốc gia và nhu cầu trong nước (sự chênh lệch giữa lượng hàng hóa một nước sản xuất ra so với lượng hàng hóa quốc gia đó mua từ nước ngoài, điều này không bao gồm các khoản tiền thanh toán cho chứng khoán nước ngoài). Qua đó, phản ánh sức khỏe và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế của quốc gia.
1.2.2. Những nhân tố ảnh hưởng tới cán cân thương mại Cán cân thương mại chịu ảnh hưởng của các nhân tố dưới đây [17]:
- Chi phí sản xuất, về đất đai, lao động, vốn, thuế, ưu đãi sản xuất và một số chi phí khác, ở nền kinh tế xuất khẩu so với các tiêu chí tương tự trong nền kinh tế nhập khẩu.
- Các chi phí liên quan và sự sẵn có của các loại nguyên vật liệu, hàng hóa trung gian và các đầu vào khác.
- Biến động của tỷ giá hối đoái: là nhân tố rất quan trọng đối với các quốc gia vì nó ảnh hưởng đến giá tương đối giữa hàng hóa sản xuất trong nước với hàng hóa trên thị trường quốc tế. Việc tỷ giá đồng nội tệ tăng lên sẽ gây bất lợi cho xuất khẩu và thuận lợi cho nhập khẩu dẫn đến kết quả là xuất khẩu ròng giảm và ngược lại.
- Thuế quan hoặc các rào cản thương mại song phương và đa phương
- Các hàng rào phi thuế quan như hạn ngạch, tiêu chuẩn sức khỏe hoặc tiêu chuẩn môi trường (chi tiết hơn được giải thích tại mục 1.1.2.2, chính sách điều chỉnh thương mại quốc tế)
- Giá của hàng hóa sản xuất ở quốc gia so với giá quốc tế. Yếu tố này chịu ảnh hưởng bởi khả năng đáp ứng và cung cấp về nguyên vật liệu, công nghệ, chi phí sản xuất.
Có thể nhận thấy, ngoài các yếu tố vĩ mô, gồm thuế quan và rào cản thương mại, tỷ giá hối đoái, thì các yếu tố vi mô có liên quan rất mật thiết đến mô hình kim cương của Michael Porter, đặc biệt là nhân tố các yếu tố sản xuất và nhân tố sức mạnh của ngành công nghiệp hỗ trợ. Cán cân thương mại là một yếu tố vĩ mô, nhưng các yếu tố vi mô, cấp độ ngành, tác động rất mạnh mẽ vào kết quả của cán cân thương mại. Tích cực hay tiêu cực trong diễn biến cán cân thương mại chịu ảnh hưởng rất lớn từ các nhân tố sản xuất, trình độ phát triển công nghiệp hỗ trợ và khả năng quản lý thương mại của quốc gia.
1.2.3. Tác động của cán cân thương mại đến nền kinh tế
Cán cân thương mại hàng hóa và dịch vụ (X – M) cùng với các yếu tố khác như chi cho tiêu dùng (C), đầu tư công (I), chi tiêu của chính phủ (G) cấu thành tổng thu nhập quốc dân (GDP). Như vậy, cán cân thương mại là một bộ phận cấu thành tổng thu nhập quốc dân, thặng dư hay thâm hụt cán cân thương mại ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế.
GDP = C + I + G + X – M
Cán cân thương mại có mối quan hệ mật thiết với các chỉ số kinh tế vĩ mô cơ bản. Trạng thái của cán cân tương mại thể hiện động thái của nền kinh tế ở những điểm khác nhau. Chính vì vậy, biến động của cán cân thương mại trong ngắn hạn và dài hạn là cơ sở để các chính phủ điều chỉnh chiến lược và mô hình phát triển kinh tế, cạnh tranh.
Trạng thái xuất siêu của cán cân thương mại có tác động đến nhiều mặt của nền kinh tế, ví dụ nếu thặng dư sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo thêm
công ăn việc làm mới, tăng tích lũy quốc gia thông qua ngoại hối, tạo uy tín và sực mạnh cho đồng nội tệ.
Ngược lại, khi cán cân thương mại thâm hụt kéo dài nhiều năm, đồng thời với việc phải giảm nhập khẩu như là một phần của những biện pháp tài chính và tiền tệ khắc khổ, dẫn đến kết quả làm giảm tăng trưởng kinh tế, bất ổn kinh tế vĩ mô.