Truyện diễn ra tại tỉnh lẻ, vào năm 1839, ở Arcis-sur-Aube, cách lãnh dia Cing-Cygne “một phần từ dặm”, lãnh địa từng là khung cảnh của Một vụ mờ ám dưới thời Tổng tài và Để chế. Ở đó, ta chứng kiến việc một thị trấn “cho ra đời” dại biểu của mình.
Vấn để là tìn người thay thế Francois Keller, chủ ngân hàng tại Paris, đã được để cử đêu đêu từ hai mươi năm nay. Để kế thửa mình, ông này ứng hộ ứng cử viên phái tự do-thân chính phú, là Charles con trai ông. Một vài người dân, muốn thoái ra khỏi “cảnh nô lệ bầu bán”, quyết định đưa một trong những người của họ là luật sư Sumon Giguet ra đối lập với Charles, Tay này cũng hy vọng việc trúng cử sẽ khiến mình lấy được Cócie Beauvisage, cô gái thừa kế giàu nhất vàng. Ứng cử viên mới tổ chức cuộc họp cử trí ở nhà bà cô mình, Tín Charles Keller chết ở Algérie khiến tình hình có bước đột biến. Ứng cử viên chính thức qua đời tạo thuận lợi cho phe của Simon Giguet. Trong khi đó, ở Paris, Rastiguac là bộ trưởng, giao cho Maxine de Trailles nhiệm vụ ổn định tình hình ở Areis, bằng cách tày cơ ra ứng cử, với triển vọng lấy được một cô vợ giàu. Việc “kẻ lạ mặt” đến Arcis là đề tài trò chuyện ở buổi dạ hội do bà Marion khoản đãi. Cuốn tiểu thuyét dở dang. Ta chỉ gián tiếp biết dược thành công của Beauisage (qua tác phẩm Bà chị họ Bette!) va cude hén nhdn cia Maxime véi Cécile. Vay la cau chuyện về việc. "bầu bán ở tỉnh lẻ” sẽ kết thúc bằng thắng lợi của Maxime de Trailles.
1. Xem Tứn tré doi, tap L0, NXB Thế Giới. 2001.
36
{...) Chỉ có bá tước Maxime đe Trailles là biết mình đã gây nên bao mối tai họa, nhưng hắn luôn trốn tránh được sự chê trách bằng cách tuân thủ những điều luật của Bộ luật-Con người. Mặc dù trong đời mình, hắn đã phung phá nhiều tiền hơn số tiền mà bốn nhà tù nước Pháp đã trộm cắp trong cùng một thời gian, Công lý vẫn kính trọng hắn. Chẳng bao giờ hắn để mất danh dự, hấn chu đáo trả những món nợ bạc của mình. Là tay chơi đáng nể, hắn đánh bài cùng những vị công hầu cao sang nhất và các sứ thần. Hắn yến ẩm ở nhà mọi thành viên của đoàn ngoại giao. Han giao đấu; trong đời mình, hắn đã giết chết hai hoặc ba người, hâu như hắn đã ám sát họ,
bởi hắn có một tài khéo và một tính bình tĩnh vô song. Chẳng một thanh niên nào sánh được với hắn trong cách ăn mặc, trong phong cách tao nhã, lời nói lịch đuyệt, đáng điệu thong dong, những điều mà trước dây, người ta gọi là có phong thể đường hoàng. Với tư cách là thị đồng của Hoàng đế, được luyện tập cưỡi ngựa từ tuổi mười hai, hắn được xem như một trong những ky mã giỏi nhất. Luôn có năm con ngựa trong chuồng, thế là hắn cho chạy đua, hắn luôn dẫn đầu thời trang. Cuối cùng, chẳng ai thao hơn hắn ở một bữa tiệc đêm của đám trẻ, hắn uống rượu cừ hon ké day dạn nhất trong bọn và tươi tỉnh ra về, sắn sàng tiếp tục, cứ như sự trắc táng là môi trường của hắn vậy. Là một trong những con người bị khinh miệt biết kiểm chế sự khinh miệt đối với mình bằng thái độ ngạo ngược và nỗi sợ mà mình gây ra, Maxime chẳng bao giờ nhầm về tình thế của hắn.
Sức mạnh của hắn bất nguồn từ đó. Những kẻ mạnh luôn là những kẻ tự phê phán.
Dưới thời Trùng hưng, hắn đã khai thác khá tốt cương vị thị đồng của Hoàng đế, hán gán sự ghê tởm hắn gặp phải ở nhiều bộ khi han xin phục vụ triểu Bourbons cho những quan điểm mà hắn bảo là thân Bonaparte; vì bất kể những mối quan hệ, nguồn gốc quý phái và những khả năng nguy hiểm của hắn, hắn chẳng đạt được gì và thế là hắn gia nhập vụ mưu phản ngầm khiến cho ngành trưởng đồng Bourbons tiêu vong. Maxime tham gia một hội, mục đích ban đầu là vui đùa (xem Hội mười ba người) và năm năm trước cuộc
1. Xem Tấn trò đời, tập 7, NXB Thế Giới. 2000.
37
cách mạng tháng Bảy, dĩ nhiên đã ngả sang chính trị. Khi ngành thứ, có nhân đân Paris đi trước, đã áp đảo ngành trưởng và lên ngôi, Maxime lại khai thác sự gắn bó của hắn với Napoléon mà hắn quan tâm như quan tâm đến mối tình hờ đầu tiên vậy. Hắn bèn giúp những việc lớn mà người ta cực kỳ bối rối phải thừa nhận vì hắn rất hay đòi trả công. song lại đòi những người biết tính toán. Bị từ chối lần đầu, Maxime lién tự đặt minh trong trang thái thà địch, đe dọa tiết lộ ra một số chỉ tiết ít hay ho, vì những triều đại mới khởi đầu, cũng như con trẻ, tã lót thường bị vấy ban.
Lúc đương chức tổng trưởng, De Marsay sửa chữa sai lầm của những người không đánh giá được lợi ích của nhân vật này; anh giao cho hắn những mật vụ đòi hỏi những lương tâm bị lưỡi búa của cảnh túng thiếu rèn đập, đòi hỏi một sự khôn khéo không lùi bước trước bất kỳ biện pháp nào, dòi hỏi sự trơ tráo và nhất là sự bình tĩnh, cái táo tợn, cái ánh mắt tạo nên những kể giết (hué về tư tưởng, về chính trị cao cấp. Những công cụ như vậy vừa hiếm lại vừa cần. Do tính toán, De Marsay cài Maxime de Trailles vào giới thượng lưu cao nhất; anh miêu tả hắn như một con người già đặn sau những đam mê, được kinh nghiệm đào luyện, biết người và vật, con người mà những chuyến di và một năng khiếu quan sát nào đó đã giúp thông hiểu những lợi ích của châu Âu, những nội các nước ngoài và những mối liên minh của tất cả các dòng họ trên lục địa. De Marsay khiến Maxime thấy được sự cần thiết phải tự tạo cho mình một vinh quang; anh chỉ cho hắn tính kín đáo được coi như một sự đầu cơ hơn là một đức tính; anh chứng minh cho hắn rằng chính quyền chẳng bao giờ bỏ rơi một công cụ chắc chán và đáng tin cậy, tao nhã và
lịch sự.
— Trong chính trị, người ta chỉ dọa đâm để kiếm chác một lần mà thôi! anh vừa bảo hắn vừa chẽ trách hắn vì đã đe dọa.
Maxime là người lường được cái thâm thúy của câu nói đó.
NGÔ QUANG VINH
tóm tắt và trích dịch
38
Z. MARCAS
Truyện Z. Marcas được viết ở ngôi thứ nhất, đăng lần đầu trên Tap chi Paris (Revue parisienne), nam 1840. Cuối tác phẩm, ta được biết người kể là Charles Rabourdin, con của nhân vật chính trong truyện Những viên chức).
Charles, tốt nghiệp khoa Luật năm 1836, ở chung với người bạn tên là Jusie học ngành Y tại một căn phòng tôi tần trên tầng áp mái một nhà trọ. Họ sống phù phiếm, vô tư lự bê ngoài, với những suy tư và thất vọng sâu xa bên trong. Vừa cười cợt, hút thuốc lá, tán tỉnh các cô gái đề đãi, họ vừa phân tích, luận bàn về thời cuộc, vẻ chính trị, xã hội, về tương lại bế tắc của lớp thanh niên trí thức. Như nhiều sinh viên tốt nghiệp khác, họ không kiết được việc làm. Một chỗ làm có hàng trăm luật sư, hàng trăm bác sĩ tranh giành. Không có tiền, người xuất sắc phải chịu thua kể bất tài giàu có.
Sát cạnh phòng của họ là một gian buồng côn thám hại hơn, do một người đàn ông nghèo thuê, Diện mạo anh ta gây ấn tƯỢng mạnh, thoạt đầu khơi gợi nỗi w buôn, cuối cùng là một cảm giác hầu như đau đớn. lo gặp gỡ, rồi quen nhau, và Z. Marcas, người láng giêng lạ làng, kể cho đôi bạn nghe cuộc đời dáng buôn của anh ta:
Xuất thân từ một gia đình nghèo ở tinh lẻ, anh đến Paris năm:
hai mươi tuổi, cẩm thấy trong mình bừng bừng một tham vọng Cực độ. Vừa đi làm vừa học, anh đã đỗ tiến sĩ luật khoa, đã đi nhiều,
1. Xem Tấn rò đời, tập 11, NXB Thế Giới. 2001.
39
tìm hiểu con người và sự vật ở năm kinh thành lún: Londres, Berlin, Vienne, Pétersbourg, Constantinople, dd “hoc được tất cả những gì một chính khách thực thụ cẩn phải biết”. Anh còn có những phẩm chất thiên phú: sâng suối, quyết đoán, biết tự chủ, trí tuệ tỉnh anh, phán đoán nhanh nhậy, giàu mứt kế, Am hiểu nghị trường, từng phụ trách mục tin tức nghị trường cho một tờ nhát báo trong năm năm, song do nghèo, không đủ tứ cách ting cit, Marcas quyết dốc tài năng, công sức phục vụ một nghị sĩ giàu có và nhiều tham vọng, Chỉ hy vọng người này sau khi thành đạt sẽ cho anh vay tiên, hoặc đưa anh vào một chức vụ, để từ đó anh có điều kiện được bầu làm nghị sĩ.
Hoạt động trong báo giới chính trị, sau ba năm, anh đã tao dựng dược sự nghiệp cho một kẻ bất tài, khiến y thành bộ trưởng.
Thành đạt rồi, kế đó tìm mọi cách cần trở người cố vấn và ân nhân của mình, chính vì y hiểu được chân giá trị của Marcas, sợ anh sẽ được trọng dụng, sẽ tiến rất xa, một khi đặt được chân vào chính trường. Khi đã thấy rõ sự bội bạc và giả đối của kẻ bảo trợ, Marcas liển tham gia lật đổ y. Sau đó, gã bộ trưởng that thé thi nhận lỗi lâm với Marcas, hỗ trợ tiên cho tờ báo nơi anh làm việc, đưa anh lên đứng dâu tờ bdo. Khink bi y, song Marcas van giup y giành lại được một chức Bộ trưởng, và anh lại bị y hát, lẫn này xuống hẳn vục sâu.
Báo chí của chính quyển dược thông báo ngâm, không dùng anh, báo chí phe đối lập khước từ anh; Marcas bèn tham gia một tờ báo mới thành lập, tùm cách liên mình với các địch thủ của gã bộ trưởng và lật đổ y lần thứ hai. Nhưng tờ báo của anh chết yếu, từ sâu tháng nay Hồ không tốn tại, cồn anh bị vụ khống, bị coi là một tên đánh thuê, một kẻ nguy hiểm. Sau bao sức lực đốc ra một cách vô bổ, bao khá khăn trở ngại khi làm điều thiện, bao d làng thuận lợi khí tiến hành điêu ác, chắn lợm các con nguoi va cde su vat, Marcas rit vé căn gác xép này, trầm lặng suy tr, chỉ kiếm vài mươi xu mỗi ngày đủ cho các như câu tối thiểu.
Cân chuyện của Z, Marcas, các nhận xét, các châm ngôn của anh tác động mạnh đến Charles và Juste. Ho quy trong anh, phát tiện anh “mang nước Pháp trong tìm, anh tên thờ TỔ quốc, không một ý nghĩ nào của anh không dành cho đất nước ”, anh đau buôn
40
vì nấm được phương thuốc chữa trị căn bệnh của xứ vở mã không thé ttng dung. Anh khuyên hai chàng trai trể quyết tâm rời nước Pháp, nơi những con người trú việt, trể trung, tích cực bị dè bẹp bởi những kể tâm thường hãnh tiến, tham lam và đố k
Một buổi tối, gã cựu bộ trưởng tìm đến Marcay; y thừa nhận anh là con người tài năng xuất chúng mà đất nước và bản thân y không thể thiểu, y khẩn khoản van nài qHÌh trở lai gitip y trong cơ cẩu chính quyên mới đang được tạo dựng, hứa hẹn sé tuân phục anh, để nghị anh nhận một chức vụ quan trong. Marcas si mang y và từ chối, nhưng Charles và Juste cd thấy gã bộ trưởng không đối trá, liền cố thuyết phục anh nhận lời. Họ còn tìm mọi cách xoay sở để trang bị cho anh “xuất trận ": bộ lễ phục chính tế may chậu, đồ lót do một cô bạn của Charles cúng cấp (cô ta bán hàng tại một liệu quân do va quen Charles trong mét vũ hội hóa trang), thêm một món tiền nhỏ nhờ dem cẩm hai chiếc đồng hỗ mua trả góp,
Cuộc chiến dấu cuối cùng của Marcas lại thất bại. Nội các đổ sau ba thắng. Anh trở về gác xép không một dt dính túi, kiệt sức, thất vọng vì vận mệnh nước Pháp, và lâm bệnh nặng. Hai chàng trai chăm sóc Marcas cho dén khi chét, đưa tiễn anh đến huyệt chôn cong céng tai ughia trang Montparnasse.
* OF
Z. Marcas a cdu chuyén vé ndi đam mê bị hủy diệt, một dam:
mê cao cả, hướng tới lợi ích chung, tới triết lý chính trị. Dường nhật qua sự đối chiếu Charles và Marcas, Balsac đã đối chiếu tuổi trẻ và ¿hởi chín chân của bản thân, đối chiếu những ước mơ, lâm lần với các áo tưởng tan tầnh.
Balzac đã phân tích một cách lý thú. sự tập hợp kỳ dị của những chữ cái tạo thành cái tên 2. Marcas, Giữa tên và người nh có sự hài hòa. Chữ Z mà Marcas thường ký, dựng cuối bảng chữ cái, có cái gì đó định mệnh, nó hàm chứa sự bấp bênh, ngoáắt ngoéo, khúc mắc trong cuộc đời con người. Cả cái họ Marcas cũng 41
mang nghĩa gi đó gở. Họ này ngắn, dễ phát âm, thường hợp với những người nổi tiếng, song có về kỳ quặc, dang đỏ, người mang họ đó chắc sẽ có số phận không may mắn. Cả họ tên gồm 7 chữ, con số bảy huyền bí, và nhân vật chết vào tuổi 35, tức là đời anh được tạo bồi bảy lẫn năm năm),