53
Những nghị định của nhà nước Cộng hòa không còn được ủng hộ bởi những ý ý tưởng đạo đức lớn, bởi lòng yêu nước hay bởi sự khủng bố gần đây đã đem lại hiệu lực cho các nghị định ấy; những pháp lệnh đó tạo ra nhiều triệu phơ-răng và nhiều quân lính, nhưng chẳng có đồng tiền nào vào kho bạc và chẳng có người lính nào vào quân đội. Khí lực của Cách mạng đã bị mai một trong những bàn tay bất việc áp dụng những đạo luật đáng lẽ là phải chế ngự tình thế thì mang dấu ấn của tình thế.
Một viên sĩ quan già cai quản các khu vực Mayenne và Ille-et-
Vilaine, khi tính toán tại chỗ về các biện pháp thích hợp, muốn điều động quân lính từ Bretagne, và nhất là từ Fougères, một trong những điểm nổi dậy đáng sợ nhất của những người Chouan. Với biện pháp này ông hy vọng làm suy yếu lực lượng của các quận đáng ngại ấy. Người quân nhân trung thành ấy dựa vào những dự tính huyễn hoặc của luật pháp để khẳng định rằng mình sẽ trang bị vũ khí và quân trang ngay lập tức cho các /rưng bính, và sẽ đài thọ một tháng lương mà chính phủ đã hứa cho những đội quân ngoại lệ đó. Mặc dù xứ Bretagne lúc đó khước từ mọi thứ quân dịch, thoạt tiên công việc được tiến hành có kết quả do lòng tin vào những lời hứa nói trên, và quá nhanh chóng đến nỗi viên sĩ quan đó phát hoảng. Nhưng đây lại là một vệ sĩ già đời khó lòng mà đánh bã Khi mới thấy một phần số quân được tập hợp nhanh ở quận, người Sĩ quan ấy ngờ rằng chắc có một động cơ bí mật gì đây, và điều này ông có thể đoán đúng khi ông cho rằng họ muốn lấy vũ khí. Không cần chờ đợi những người đến chậm, ông quyết định tranh thủ rút về Alencon, để được đến gần những xứ quy hàng, mặc dù sự nổi đậy ngày càng lớn của các xứ này làm cho kết quả của ý đồ trên rất mong manh. Viên sĩ quan, qua những huấn lệnh của mình, giữ rất kín điều bí mật vẻ những thảm bại của quân đội chúng ta và những tin tức từ xứ Vendée dé lam lung lạc lòng người; vào buổi sáng khi bắt đầu câu chuyện này, ông đã cố gắng đến Mayenne bàng một cuộc hành quân bắt buộc. tại đây ông tự hứa thì hành pháp luật theo hảo ý của mình bằng cách bổ sung các đơn vị trong binh đoàn của mình bằng Số tân bình tuyển ở Bretagne. Danh từ tân binh, sau này trở nên nổi tiếng, lần đầu tien đã thay thế danh từ trưng binh trong
34
các đạo luật để chỉ lính Cộng hòa mới tuyển mộ. Trước khi rời Fougères, người chỉ huy đã sai quân của mình bí mật lấy đạn và khẩu phần bánh cần thiết cho tất cả mọi người, nhằm làm cho các tân bình không chú ý đến độ đường dài cuộc hành quân; và ông cũng suy tính kỹ vẻ việc không dừng lại ở chặng đường Ernée, vì ở đây quân tăng cường của ông một khi đã hết ngỡ ngàng rất có thể sẽ thông đồng với những người Chouan chắc chắn có mặt ở khắp các vùng nông thôn lân cận. Đoàn quân ngạc nhiên về sự điều hành của viên sĩ quan Cộng hòa già, lặng lẽ bước đi chẩm chậm trên ngọn núi này với vẻ mặt buồn rầu làm cho người chỉ huy binh đoàn.
tên là Hulot, hết sức hoài nghỉ; ông rất chú ý đến những nét nổi bật được miêu tả ở trên, nên ông di trầm lặng giữa năm sĩ quan trẻ tuổi, những người này rất coi trọng sự bận tâm của người chỉ huy. Nhưng khi lên đến đỉnh ngọn Pèlerine, Hulot bất thình lình quay đầu lại, có lẽ do bản năng, để quan sát những nét mặt lo sợ trong đoàn trưng bình, và nhanh chóng phá vỡ sự yên lặng. Thật vậy, những người xtt Bretagne đi càng ngày càng chậm đến nỗi giữa họ và bộ phận đi áp giải họ đã cách xa nhau chừng hai trăm bước. Hulot cau mat, cái cau mặt rất đặc biệt của ông.
— Đồ Bảo hoàng, quỷ tha ma bắt à? ông kêu lên, giọng sang sảng. Bọn tân binh của chúng ta đáng lẽ phải rảo bước thì di cham lại, tôi tin như vậy!
Nghe những tiếng nói ấy, các sĩ quan tùy tùng đột nhiên quay người lại giống như người ta giật rnình tỉnh giấc vì một tiếng động bất chợt. Những người cai và đội cũng bắt chước làm như vậy và cả đại đội dừng lại dù chưa được nghe lệnh đừng bước. Thoạt đầu những sĩ quan đưa mắt nhìn cái phân đội trông giống như một con rùa đài đang leo núi Pèlcrine, những người trẻ tuổi ấy, như bao nhiêu người khác, vì nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, phải bỏ đở những lớp học cao nhã, và ở họ chiến tranh chưa làm tắt lòng yêu nghệ thuật; họ xúc động trước quang cảnh bày ra trước mắt nên không đáp lại một lời nhận xét mà họ không hiểu được tầm quan trọng.
Mặc dù họ đã xuất phát từ Fougères, trước đây họ đã nhìn thấy phong cảnh này, nhưng giờ đây họ lại nhìn với những viễn cảnh khác, nên muốn được ngắm lại lần cuối cùng, giống như những 55
người mẻ âm nhạc nếu biết được rõ các chỉ tiết của bản nhạc thì lại càng nhiều hứng thú.
Từ trên đỉnh Pèlerine người du khách thấy được thung lũng Couésnon rong lớn. trên một điểm cao nhất ở phía chân trời là thành phố Fougèeres. Lâu đài của thành phố xảy trên núi cao khống chế ba bay bốn con đường quan trọng; với vị trí đồ ngày xưa nó đã từng là một diểm chốt của xứ Bretagne. Từ chỗ đứng các sĩ quan đã nhìn toàn cảnh thung lũng này, thấy đất đai mầu mỡ thần kỳ và cảnh sắc thật phong phú. Từ kháp mọi nơi, những ngọn núi phiến nham nhô lên như những diễn đài nhiều bậc; sườn núi màu đỏ nhợt được ngụy trang đưới những rừng sỏi, ẩn bên triển núi là những thung lũng nhỏ đầy cây xanh bóng mát. Dãy núi chạy vòng, hình thành một hàng rào tròn rộng lớn bao bọc một cánh đồng cỏ mênh mông xanh mơn mon, c6 hinh dang một công vién kiểu Ảnh. Tấm thảm xanh đó, với vo sé hang rào bằng cây bao bọc nhiều dị sản lớn nhỏ khác nhau có cây cối bên trong, thật hiếm thấy giữa các phong cảnh trên đất Pháp;
nó chứa dựng những vẻ đẹp phong phú và bí ẩn với vô vàn tương phản, làm tảng gấp bội những ấn tượng cho mọi người, dù đối với những tâm hồn lạnh nhạt nhất. Vào lúc ấy, một ánh quang lưới nhanh trên bức tranh phong cảnh, có lẽ thiên nhiên muốn làm tang giá trị các sáng tác bất hủ của mình. Khi đội quan đi qua thung lũng, mật trời mọc đã din dan xua tan những lần hơi trắng nhẹ thường bay là là trên những cánh đồng có, vào các buổi sớm của thang Chin.
Vào lúc những người lính ngoái dầu lại đường như có một bàn tay vô hình đang thu chiếc khăn voan cuối cùng phủ che phong cảnh;
là đám mây mỏng, giống như một chiếc khan the trong mờ phủ lên những đồ trang sức quý giá, gây sự tò mò muốn thấy báu vật. Những viên sĩ quan đưa mát nhìn kháp chân trời trải rộng mênh mông không thấy có lấy một đám mây bạc mong manh nào trên vòm trời xanh biếc. Đúng hơn là họ như thấy một tàn lụa rất mỏng treo trên những ngọn núi lô nhô, giảng trên không trung, để che cho cái quần thể lộng lẫy những cánh đồng. đồng có, khe suối và rừng cây. Họ ngắm không chán cái khoảng không gian ấy chứa chất biết bao nhiều cánh đẹp đồng quê. Một số người đã tần ngần hỏi lâu trước khi để mắt nhìn giữa cảnh đa dạng bất ngờ của những khu rừng nhỏ
$6
mnà màu vàng gắt của một vài chòm lá ta lam tôn thêm màu đồng đỏ, mà màu xanh ngọc bích của những cánh đồng cỏ cắt xén không đều còn làm nổi bật thêm. Những người khác mải ngắm những cảnh tương phản giữa những cánh đồng kiều mạch có màu đỏ nhạt, lúa đã thu hoạch dựng lên thành những bó hình chớp nón giống như những bó súng mà binh lính đựng trong trại quân ở ngoài trời, và những cánh đồng lúa mạch vừa được gặt có màu vàng au. Đây đó, từ một vài mái nhà lợp đá đen tỏa ra những làn khói trắng; rồi những con suối vùng Couẽsnon chảy ngoàn ngoèo lung linh ánh bạc làm người ta chú ý vì một vài ảo thị khiến tâm hồn bồn chồn, mơ mộng mà không hiểu tại sao. Những người ngắm cảnh đẹp này ngây ngất đón hương thơm mát mẻ của gió nhẹ mùa thu, mùi thơm nồng của rừng cây đang tỏa lên như một đám mây hương, và họ Say mê trước những hoa thơm cỏ lạ, những cây cối tốt tươi xanh rờn không kém gì những cây cối của nước Anh lân cận, mang những tên chung ở cả hai nước. Một vài gia súc đem lại sự sinh động cho cái quang cảnh vốn đã đầy kịch tính này. Những con chim cất tiếng hót hình thành một bản nhạc vừa trầm vừa êm dịu trong thỉnh không vùng thung lãng. Nếu như trí tưởng tượng tập trung muốn thấy được đẩy đủ những tương phân phong phú giữa bóng tối và ánh tối, những chân trời mờ sương ở các đấy núi, những viễn cảnh kỳ dị mở ra từ những chỗ trống không cây, nơi có nước và chạy dài những đường quanh co ngoạn mục; nếu như hồi ức tô điểm cho cảnh sắc được nắm bắt thoáng qua trong một khoảnh khắc cũng thoáng qua, thì những ai thấy được giá trị của những phong cảnh này sẽ hình dung được phần tào cái quang cảnh kỳ diệu khiến cho tâm hồn còn nhạy cảm của những viên sĩ quan trẻ hầu như phải sửng sốt.
Họ nghĩ rằng những con người khốn khổ kia phải miễn cưỡng rời bỏ quê hương và những tập quán thân thiết của mình, đi đến
những xứ lạ để rồi có thể bỏ mình ở đấy, nên họ vô tình tha thứ cho.
sự chậm trễ của đám người kia mà họ hiểu rõ lý do. Rồi, với lòng độ lượng sẵn có ở những người lính, họ giả vờ muốn quan sát các vi trí quân sự ở cái vùng có cảnh đẹp này để tỏ rằng mình chẳng có thương hại gì đám người đó. Nhưng Hulot, mà ta cần gọi là quan Tư lệnh hơn là cái tên Chỉ huy trưởng binh đoàn trúc trắc khó nghe, là 57
một trong số quân nhân, trước mối đe dọa trực tiếp, không phải là hạng người cho phép mình ngắm cảnh đẹp, dù là cảnh thiên đường trên trái đất. Ông liền lác đầu và nhíu cặp lông mày đen làm tăng vẻ mặt nghiêm khắc,
- Quái quỷ! Tại sao bọn nó chưa đến? ông hỏi lại lần thứ hai với cái giọng vỡ do những mệt mỏi của chiến tranh. Hay bọn họ đang bất tay một vị Nữ Đồng trinh nhân đức nào ở trong làng?
— Ông hỏi tại sao à? có ai đó đáp lại.
Nghe thấy những tiếng như phát ra từ cái tù và bằng sừng bò mà những người nông dân thổi khi tập hợp đàn gia súc, người chỉ huy đột nhiên quay lại tưởng như có mũi kiếm đụng vào mình; ông.
nhìn thấy ở gần mình một nhân vật lạ lùng hơn bất cứ người nào trong đám đông bị đưa đến Mayenne để phục vụ nên Cộng hòa.
Người lạ này trông mập mạp, vai rộng, đầu to như đầu một con bồ và nhiều chỗ trông rất giống đầu bò. Cánh mũi dây làm cho mũi càng ngắn. Cặp môi rộng vềnh lên để lộ hàm răng vẩu trắng như
tuyết, cập mắt đen to và tròn dưới cặp lông mày dữ tợn, đôi tai sa xuống và mớ tóc đỏ hoe làm cho người ta liên tưởng đến loài vật ăn có hơn là giống nồi tối đẹp của người Caucase. Sau cùng, vì thiết hoàn toàn những đặc tính khác của con người xã hội nên cái đầu trần lại càng nổi bật. Bộ mặt lộ cái phần duy nhất thấy được trên cơ thể con người kỳ lạ ấy với nước da đồng đỏ vì ánh nắng mặt trời và những góc cạnh làm cho khuôn mặt phẳng phất giống như đá hoa cương tạo nên chất đất của vùng này. Từ cổ trở xuống người đó khoác một thứ áo choàng bằng vải đê hoe còn thô hơn vải quần của những tân binh nghèo nhất. Một người buôn đồ cổ sẽ nhận ra đó là ÁO saye (sag4) hay áo sayon của người Gaulois xưa; áo ngắn nửa thân được nối với hai ống quần bằng da dê bàng những miếng gỗ gọt đếo vụng, có miếng còn cả vỏ. Những mảnh da dê cái (tiếng dia phương gọi dê cái 18 bigne), bọc kín đùi và ống chân, không để lộ hình đáng con người. Bàn chân xỏ lọt thỏm trong những chiếc guốc khổng lồ. Tóc dài óng ánh giống như lông của tấm da đề buông xòa xuống hai bên mặt, đường ngôi giữa tróng giống như tóc các bức tượng thời Trung cổ còn thấy trong một số nhà thờ. Các tân binh vác
58
cây gậy có mấu trên vai, còn người này áp lên ngực mình, thay cho súng, một chiếc roi lớn mà phần bằng da thuộc đan khéo léo có vẻ đài gấp đôi đoạn bằng da của cái roi bình thường. Sự xuất hiện bất ngờ của con người kỳ lạ này dường như đẻ hiểu. Một vài viên sĩ quan khi mới nhìn thấy gã cho ràng gã là một trưng binh hay một tân bỉnh (lúc này người ta dùng không phân biệt hai từ này) thấy đoàn người dừng lại thì chuồn lên. Nhưng sự có mật của gã làm cho viên chỉ huy vô cùng ngạc nhiên; dù chẳng tỏ ra sợ hãi chút nào, nét mat ông trở nên lo lang; va sau khi quan sát kỹ người lạ mặt, như bị ám ảnh vẻ những chuyện không hay, ông nhắc lại một cách vô ý thức: — ÙỪ, tại sao họ chưa đến? ngươi có biết tại sao không?
— La vì, người đối thoại lầm lì trả lời bằng tiếng Pháp nói một cách khó khăn, vừa nói vừa giơ bàn tay thô kệch về hướng Ernéc, là vi dang kia là xứ Maine, và đây là hết địa phận Bretagne.
Nói xong gã ném mạnh cái cán roi năng trịch xuống đất, ngay đưới chân viên chỉ huy. Những người chứng kiến cảnh tượng kẻ lạ mặt khuyến cáo một cách cụt ngủn như vậy có cảm tưởng như nghe tiếng trống nện giữa một bản nhạc. Từ khuyến cáo chỉ tạm đủ để biểu thị lòng căm giận, ý muốn báo thù thông qua cử chỉ ngạo mạn, lời nói cộc lốc và thái độ thấm đượm một khí lực dữ tợn và lạnh lùng. Con người ấy, với thân hình thô lỗ như được đục đẽo bằng rìu, với bộ vỏ sù sĩ, với nét mật ngu đần, trông giống như một bán thần man rợ. Gã có dáng dấp một nhà tiên tri và xuất hiện ở đây như chính là vị thần của xứ Bretagne, vùng đất sau giấc ngủ ba năm giờ đây tỉnh dậy để lại tiếp tục cuộc chiến tranh mà thắng lợi nhất định sé gieo tang tóc cho cả hai bên.
— Đây là một gã khá thú vị, Hulot nói với mình. Hán có vẻ là sứ giả của những kẻ sàng đàm phán bằng súng.
Sau khi đã nói lầm bầm như thế trong miệng, viên chỉ huy đưa mắt nhìn liên tiếp từ người đó đến phong cảnh, từ phong cảnh đến phân đội, từ phân đội đến bờ dốc của con đường nơi có những môm núi rợp bóng kim tước cao của Bretagne, rồi đột nhiên lại nhìn vào người lạ mặt như có ý chất vấn trước khi hỏi đột ngột: — Ngươi ở đâu đến?
so
Ông nhìn bảng cặp mất sắc và hau háu như muốn tìm hiểu những bí mật của bộ mặt khó hiểu kia trong khi nó biểu thị cái vẻ thất thân ngớ ngần của một nông dân đang ngồi nghỉ.
— Từ xứ những Chàng Trai, anh ta trả lời không chút bối rối,
~ Tên ngươi?
— Di-sdt-dat.
— Tai sao nguoi lai mang biét hiệu của người Chouan, trái với pháp luật.
Đi-sát-đất, nó tự đặt tên như vậy, nhìn người chỉ huy với vẻ ngu xuẩn quá ư chân thực đến nỗi ông cho rằng y không hiểu mình.
— Ngươi có thuộc đoàn trưng bình của Fougères không?
Đị-sát-đất đáp lại: Tói không biết với cái giọng làm cho người đối thoại chán ngán không muốn hỏi thêm. Y ngồi bình thản ở cạnh đường, lấy ra từ chiếc áo khoác vài mẩu bánh kiểu mạch mỏng và đen, ãn một cách dửng dưng đần độn cái món ăn dân tộc mà chỉ người xứ Bretagne mới thưởng thức được vị ngọt bùi chua chát. Y làm ra vẻ đần độn hết mức đến nỗi các viên sĩ quan, trong hoàn cảnh này, thấy y hoàn toàn giống một con vật đang gặm cỏ trên đồng cỏ phì nhiêu của thung lũng, hay giống một người man rợ của châu Mỹ hay một thổ dân trên mũi Hảo Vọng. Vẻ bề ngoài ấy đã đánh lừa được viên chỉ huy và có thể làm cho ông yên tâm, nếu như lần cuối cùng ông không cẩn thận nhìn lại con người mà ông nghí ngờ là sứ giả truyền tin của một cuộc chém giết sắp đến:
người Chouan này tóc tai, áo da đê khoác trên người đều phủ đầy gai, lá, mảnh gỗ và cành cây, y như thể đã đi một chặng đường đài xuyên qua những bụi rậm. Ông liếc nhìn viên quản Gérard đứng bên cạnh, đưa mắt làm hiệu, nắm chặt tay Gérard và nói khẽ: - Chúng ta đã di tìm len cữu và chúng ta sẽ bị xén lông lúc trở về.
Các sĩ quan ngạc nhiên nhìn nhau yên lặng.
1. Gars: gã thiếu niên, thanh niên. tráng đỉnh. ở đây tạm dịch là Chàng Trai (N.D).
60