III. VẤN ĐỀ ĐÀO TẠO BÁO CHÍ - TRUYỀN THÔNG KỶ NGUYÊN SỐ
1. Năng khiếu trong nghề báo
Năng khiếu là một thuật ngữ dùng để chỉ những người có khả năng thiên bẩm, làm được những điều mà người khác không dễ gì làm được.
N hiều lĩnh vực trong xã hội đòi hỏi người làm nghề phải có năng khiếu, như: âm nhạc, hội họa, điêu khắc, kiến trúc, múa, sân khấu, nhiếp ảnh, thời trang, điện ảnh... Ngay cả những ngành như: tình báo, an ninh, trinh
7 0 ị ĨHƠƠnC THƠHH Tơ HHOH BÁO CHÍ_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ sát, ngoại giao, bác sĩ...;., người làm nghề cũng cần phải có năng khiếu theo đặc thù, tính chất của công việc. ______ ______
Có nhiều cách hiểu khác nhau về năng khiếu trong nghề báo như, người có năng khiếu báo chí là người văn hay, chữ tốt; là người có kiến thức, hiểu biết toàn diện về các vấn đề của đời sống xã hội; là người có khả năng nhìn xa, trông rộng, dự báo được chiều hướng vận động của các sự vật, hiện tượng, sự kiện, vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội; là người có năng lực quan tâm, khả năng xử lý thông tin bằng tư duy lô gic, đồng thời có xúc cảm, trí tuệ...
Tôi cho rằng, m ột người có năng khiếu báo chí cần phải hội tụ những yếu tố cơ bản sau:
M ột là, người có năng khiếu báo chí phải có khả năng hướng ngoại, quan tâm đến những gì xảy ra hàng ngày, xung quanh mình; có khả năng tiếp nhận, chia sẻ thông tin với nhiều người. Đ iều này thường nhận thấy ở trong một lóp đào tạo về báo chí, những sinh viên xông xáo, hướng ngoại, chuyện gì cũng hay, cũng biết, thì các m ôn học thực hành nghiệp vụ báo chí, nhất là về kỹ năng sáng tạo các thể loại báo chí, họ thường đạt được kết quả cao. Những sinh viên ít hoặc không quan tâm đến những gì xảy ra hàng ngày thường ít viết được tin, bài và điếm số các môn học thực hành nghiệp vụ báo chí thường rất thấp.
H ai là, người có năng khiếu báo chí có khả năng tổng họp, phân tích, diễn giải, bình luận thông tin từ nhiều góc độ khác nhau rành mạch, lô gíc. Trong thực tiễn hoạt động báo chí, khi được giao nhiệm vụ, những người có khả năng tổng họp, diễn giải, bình luận thông tin chủ động, linh hoạt, thường tạo ra được những tác phẩm độc đáo, chất lượng cao. Những người không có khả năng này thường chỉ dừng lại ỏ' những tác phẩm mang tính liệt kê, mô tả dữ liệu, không đem lại hiệu quả thông tin.
Ba là, người có năng khiếu báo chí phải có khả năng làm chủ việc sử dụng ngôn ngữ, trong đó phải thành thục về quy tắc văn phạm, sử dụng hình ảnh, lời nói... để thế hiện tác phẩm báo chí. Trong thực tế, chỉ cần đọc, xem và nghe tác phẩm báo chí đầu tay của m ột người nào đó cũng có thể khẳng định người này có khả năng làm được nghề báo không.
TlỉưửnG THHI1H Tư KHOR BtìOCHÍ 17 1 Những người chưa làm chủ được các quy tắc sử dụng mã ngôn ngữ để biểu đạt thông tin thì khó có thể tạo ra được một tác phẩm báo chí hấp dẫn công chúng.
, Những người có được những yếu tố nêu trên, nếu được rèn nghề trong một môi trường thích hợp sẽ sớm trở thành người có năng ỉực làm báo chuyên nghiệp.
2. Tuyển sinh “Năng khiếu báo chí”- bài học kinh nghiệm tuyển sinh từ Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Học viện Báo chí và Tuyên truyền là cơ sở đào tạo báo chí - truyền thông hàng đầu ở Việt Nam. Hiện nay, Học viện đang đào tạo hơn 10 chuyên ngành liên quan đen báo chí - truyền thông, trong đó, riêng đào tạo báo chí là 7 chuyên ngành, bao gồm: Báo in, Anh báo chí, Phát thanh, Truyền hình, Báo mạng điện tử, Quay phim truyền hình và tới đây là Ngành Truyền thông đa phương tiện.
Hơn nửa thế kỷ xây dụng và phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền tự hào đã đào tạo cho đất nước hơn 13 ngàn nhà báo. Nhiều nhà báo nổi tiếng trưởng thành từ Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
Từ năm 1990, Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã áp dụng hình thức tuyển sinh đại học bằng môn thi “Năng khiếu báo chí”. Thời gian này, đối tượng tuyển sinh chủ yếu là phóng viên, biên tập viên đang công tác tại các cơ quan báo chí. Thí sinh dự thi môn “Năng khiếu báo chí”
thông qua hai hình thức là thi vấn đáp và thi viết. Thí sinh được giám khảo phỏng vấn trực tiếp nhằm nhận diện năng khiếu theo các tiêu chí mà Hội đồng thi đặt ra. Ngoài ra, thí sinh còn được đi thực tế cơ sở hoặc nghe báo cáo thực tế, sau đó viết thành tin, bài để Ban giáo khảo chấm điểm, đánh giá năng khiếu báo chí. Từ cách tuyển sinh này cho thấy, kết quả đầu vào đảm bảo chất lượng khá đồng đều. Nhiều sinh viên, học viên chỉ trong thời gian ngắn được đào tạo nghề đã nổi danh trong làng báo.
Từ năm 1992, Học viện Báo chí và Tuyên truyền chính thức tuyển sinh đại trà đối tượng học sinh tốt nghiệp THPT trong cả nước. Môn
“Năng khiếu báo chí” được chuyển sang thi viết và đây là môn thi bắt buộc thuộc Khối c và Khối D trong kỳ thi quốc gia tại Học viện Báo chí
7 2 1 THƯƠNG THHIIH Từ KHOH BÍÌH CHÍ_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ và Tuyên truyền. Hình thức ra đề m ôn thi “Năng khiếu báo chí” thời điểm đó chủ yếu hướng tới việc kiểm tra kiến thức hiểu biết về chính trị - xã hội; khả năng phán đoán, xử lý tình huống; khả năng sáng tạo tác phẩm báo chí, nhất là việc sử dụng ngôn ngữ sao cho đảm bảo tính chuẩn mực của tiếng Việt. Kết quả cho thấy, các thí sinh trúng tuyển, sau m ột thời gian ngắn vào học, nhiều người bộc lộ khả năng theo được nghề báo rất rõ. Nhiều sinh viên ra trường, làm nghề đã thành danh.
Vì những lý do chủ quan, khách quan, việc tuyển sinh đại học báo chí bằng m ôn thi “Năng khiếu” tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền tạm dừng từ Khóa 23. Từ đó đến năm 2015, thí sinh dự thi vào các khoa đào tạo báo chí tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền dự thi bằng các môn theo kỳ thi tuyển sinh chung của quốc gia ở các khối c, D, D I . Theo đánh giá chủ quan, số thí sinh có “năng khiếu báo chí” giảm so với thời kỳ áp dụng tuyển sinh “Năng khiếu báo chí”.
Từ năm học 2015-2016, Học viện Báo chí và Tuyên truyền quyết định áp dụng trở lại hình thức thi tuyển sinh “Năng khiếu báo chí” đối với thí sinh dự thi vào các chuyên ngành đào tạo báo chí. Hiện nay, Hội đồng tuyển sinh của Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã định hướng, tư vấn thi tuyển sinh đại học bằng môn thi “Năng khiếu báo chí” rõ ràng.
Điểm xét tuyển là điểm trung bình cộng của ba môn dự tuyển. Thí sinh tham dự xét tuyển vào Học viện Báo chí và Tuyên truyền cần thỏa mãn các điều kiện như: kết quả xếp loại học lực từng năm học trong 3 năm Trung học phổ thông đạt 6,0 trở lên; hạnh kiểm 3 năm THPT xếp loại khá trở lên; điểm trung bình các môn thi THPT quốc gia đạt 6,0 trở lên (theo thang điểm 10). Riêng m ôn “Năng khiếu báo chí”, tổ chức thi tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
Thí sinh dự thi m ôn “Năng khiếu báo chí” làm 2 bài, gồm: Bài thi trắc nghiệm (3.0 điểm), gồm 30 câu hỏi, thời gian làm bài là 30 phút.
Mục đích nhằm kiểm tra kiến thức hiểu biết chung của thí sinh về các vấn đề của đời sống xã hội. Bài thi tự luận (7.0 điểm), gồm 2 câu hỏi, thời gian làm bài trong 120 phút. Câu hỏi 1 (3.0 điểm). Dạng thức đề thi có thể là: cung cấp một văn bản báo chí có lỗi sai (về quan điểm chính
T liư ử llG T H Ã n H T ừ H H 0 n B Ã 0C H Ĩ73 trị, cấu trúc văn bản, về tính logic, về văn phong, về cách sử dụng ngôn từ...) yêu cầu thí sinh sửa chữa và hoàn thiện văn bản theo cách của mình.
Mục đích nhằm đánh giá năng lực xử lý, biểu đạt thông tin và sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng, hoàn thiện văn bản. C âu hỏi 2 (4.0 điểm).
Dạng thức đề thi có thể là: cung cấp thông tin về m ột vấn đề, một sự kiện, yêu cầu thí sinh viết một bài luận tối đa là 500 từ. Mục đích nhằm đánh giá năng lực phát hiện vẩn đề và thể hiện quan điểm cá nhân.
Riêng thí sinh dự thi vào hai chuyên ngành là Ảnh báo chí và quay phim truyền hình có buổi thi phỏng vấn trực tiếp để tuyển chọn theo năng khiếu đặc thù của hai chuyên ngành.
Tổng thời gian làm bài thi “Năng khiếu báo chí” là 150 phút. Bài thi “Năng khiếu” do Hội đồng tuyển sinh Học viện Báo chí và Tuyên truyền ra đề và tổ chức chấm thi. Điểm trúng tuyển được xác định theo ngành, chuyên ngành dựa trên tổng điểm các môn thi quy định cho nhóm ngành xếp từ cao xuống thấp. Các môn thi tính theo hệ số 1.
Học viện Báo chí và Tuyên truyền nhận hồ sơ xét tuyển trước và ngay sau khi có kết quả thi THPT quốc gia. Học viện sẽ tổ chức thi môn “Năng khiếu báo chí” theo kế hoạch cụ thể từng năm học và công bố danh sách thí sinh trúng tuyển dự kiến vào đầu tháng tám của năm tuyển sinh.
Việc Học viện Báo chí và Tuyên truyền trở lại hình thức tuyển sinh môn thi “Năng khiếu báo chí” đã góp phần giúp cho các khoa đào tạo báo chí - truyền thông tuyển chọn thí sinh đủ năng lực học tập tốt theo mục tiêu đào tạo của ngành học cũng như việc đáp ứng nhu cầu của thực tiễn phát triển nền báo chí chuyên nghiệp hiện nay.
3. M ột số khuyến nghị về thi “Năng khiếu báo chí” và việc rèn nghề đối vói sinh viên khi vào học tại Khoa Báo chí
Với tư cách là một người làm báo, đồng thời tham gia công tác đào tạo báo chí lâu năm, theo tôi, để nâng cao chất lượng thi tuyển năng khiếu tại các cơ sở đào tạo báo chí nói chung, tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền nói riêng cần quan tâm đến những vấn đề sau:
M ột là, cần xác định rõ tiêu chí đánh giá năng khiếu báo chí của thí sinh dự tuyển để làm cơ sở cho việc xây dựng bộ đề thi chuẩn mực.
73|TH ưtìllC TH H IIH Tữ H H D H BtìnnHĨ
Cần xuất phát từ tính đặc thù của nghề nghiệp báo chí để đưa ra những tiêu chí đánh giá sát thực nhằm phát hiện những thí sinh thực sự có năng khiếu báo chí. Trong đó, cần tập trung vào những tiêu chí như: kiến thức, hiểu biết và năng lực quan tâm đến các vấn đề đời sống xã hội; khả năng quan sát, phát hiện các sự kiện, vấn đề, sự vật, sự việc, hiện tượng, con người, chi tiết về cuộc sống xung quanh; tư duy phán đoán, xử lý thông tin linh hoạt, lô gíc; khả năng làm chủ về ngôn ngữ (văn bản, hình ảnh, âm thanh, lời nói).
Với trình độ của thí sinh vừa mới tốt nghiệp THPT, không nên đòi hỏi người dự thi năng khiếu báo chí phải có phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp, kiến thức văn hóa xã hội quá rộng. Điều này họ sẽ được đào tạo trong nhà trường sau khi trúng tuyển và được rèn nghề trong thực tiễn hoạt động báo chí sau khi tốt nghiệp ra trường.
H ai là, cần lựa chọn hình thức thi tuyển năng khiếu báo chí phù hợp, không gây lãng phí, tốn kém. Có nhiều hình thức thi tuyển năng khiếu báo chí như: vấn đáp, trắc nghiệm, viết tự luận. Mỗi hình thức thi đều có những ưu điểm và hạn chế.
Với hình thức thi vấn đáp, phỏng vấn trực tiếp thí sinh để phát hiện năng khiếu sẽ tốt nhất, bởi giám thị vừa nhận diện được thí sinh về hình thức, đồng thời kết luận được một cách dễ dàng người nào có khả năng làm nghề báo. Hình thức này có thể áp dụng ở vòng sơ tuyển tại các địa phương, khu vực trước khi có kỳ thi tuyển chính thức tại cơ sở đào tạo.
Cách này giúp cho việc loại bỏ được những thí sinh không có năng khiếu ngay từ cơ sở, tránh việc tạo ra sự tốn kém cho thí sinh. Cách làm này các trường nghệ thuật thường áp dụng và đạt chất lượng rất tốt. Tuy nhiển, không phải cơ sở đào tạo báo chí nào cũng có đủ các điều kiện về thời gian, nhân lực, tài chính để tổ chức sơ tuyển và thi vấn đáp.
Với hình thức thi ưắc nghiệm, đòi hỏi phải xây dựng được bộ đề chuẩn mực, công phu và đáp án chính xác. c ầ n phải có nhóm chuyên gia về các lĩnh vực khác nhau để xây dựng bộ câu hỏi, đáp án chuẩn mực ch hình thức thi này. Kết quả thi ưắc nghiệm chủ yếu nhằm đánh giá kiến thức hiểu biết xã hội của thí sinh chứ chưa phản ánh rõ năng khiếu báo
TRƯỞHG THÍIÍIH TỪ HHI1H Btìo C H Ĩ 7 5 chí của người dự thi như hình thức vấn đáp và viết tự luận.
Với hình thức thi viết tự luận, các cơ sở đào tạo báo chí cần phải xây dựng được bộ đề trên cơ sở những tiêu chí phù họp để phát hiện đúng những thí sinh có năng khiếu báo chí thực sự. Không nên đánh đồng việc thi tuyển theo hình thức viết tự luận giống như cách thi năng khiếu văn chương.
Ba là, Hội đồng ra đề thi năng khiếu báo chí phải là những chuyên gia trong đào tạo và hoạt động thực tiễn báo chí. Chúng ta cần phân biệt đề thi năng khiếu báo chí khác với đề thi năng khiếu văn chương, nghệ thuật và khác với yêu cầu của bài thi tự luận các môn Lịch sử, Địa lý.
N hững năm qua, đề thi đại học, cao đẳng các môn Văn học, Lịch sử, Địa lý có những câu hỏi tự luận, đòi hỏi thí sinh suy lý, phán đoán và bày tỏ cảm xúc. Chúng ta cần hướng thí sinh làm đề thi năng khiếu đến việc đưa ra các ý tưởng, tính phát hiện vấn đề, khả năng phân tích, lý giải và bày tỏ chính kiến, quan điểm hơn là những xúc cảm về ngôn từ, diễn đạt.
Cũng cần phải lưu ý, với các cơ sở đào tạo báo chí theo chuyên ngành chuyên sâu như: báo in, ảnh báo chí, phát thanh, truyền hình, quay phim truyền hình, báo chí đa phương tiện... việc ra đề thi cũng cần có những câu hỏi kiểm tra năng khiếu theo tính chất chuyên biệt, ví như kiếm tra kiến thức về m ỹ thuật, khả năng tư duy hình ảnh, khả năng về kỹ thuật - công nghệ... để tuyển chọn thí sinh vào học chuyên ngành Anh báo chí và Quay phim truyền hình hoặc ngành Truyền thông đa phương tiện hoặc tuyển chọn được những thí sinh có khả năng thẩm âm trong làm báo phát thanh, biên tập viên - dẫn chương trình truyền h ìn h ...
Bổn là, tuyển được những thí sinh có năng khiếu báo chí vào học đã khó và quan trọng, nhưng đào tạo họ để ra làm được nghề m ột cách chuyên nghiệp cũng cần được quan tâm thích đáng. Quan sát qua nhiều năm làm công tác đào tạo, tôi nhận thấy, nếu chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, cơ sở thực hành chưa tốt sẽ làm cho những sinh viên có năng khiếu m ất hứng thú học tập, thậm chí bị triệt tiêu năng khiếu. Thực tế cho thấy, năng khiếu về một lĩnh vực nào đó chỉ chỉ chiếm số ít trong mỗi con người. Đẻ trở thành m ột người có năng lực chuyên
7 6 1 TBƯỬnGTHÍIIIII ĩlìK H U H BBŨCHÍ
môn giỏi, đòi hỏi họ phải khổ luyện. Ngoài việc tự học, người có năng khiếu báo chí phải được những người thầy, cô giỏi dẫn dắt vào nghề. Ở bậc đại học, người học cần được chú trọng dạy các kỹ năng làm nghề thông qua thực hành nghề.
V ới Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đây là môi trường tốt để các sinh viên có năng khiếu báo chí vào học và rèn nghề làm báo chuyên nghiệp. Hiện nay, tại trường và K hoa Báo chí có rất nhiều sản phẩm thực hành nghề như: Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông, Website Báo chí và Tuyên truyền (www.ajc.hcm.vn), Đặc san Báo chí Trẻ, Website Báo chí Trẻ em (www.cmvn.vn)... Đội ngũ thầy cô giáo của Khoa Báo chí không những giỏi về lý luận báo chí - truyền thông mà còn rất thạo về các kỹ năng tác nghiệp báo chí. Bên cạnh đó, còn rất nhiều nhà báo giỏi, nổi tiếng trong và ngoài nước tham gia đào tạo, hướng dẫn thực hành nghiệp vụ cho sinh viên. Rất nhiều cơ quan báo chí đã ưu tiên dành “đất” cho sinh viên Khoa Báo chí để “nuôi” chuyên trang, chuyên mục. N hờ vậy, nhiều sinh viên ngay từ năm học thứ nhất đã trở thành cộng tác viên thân thiết của các tòa soạn. Nhiều sinh viên năm cuối cùng sau khi tốt nghiệp đã được các cơ quan báo chí nhận vào làm việc, trả lương cao, thậm chí sớm được giao đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo, quản lý.
Tóm lại, năng khiếu báo chí là một điều kiện cần thiết để sinh viên học báo chí trở thành nhà báo chuyên nghiệp. Tuyển chọn được những thí sinh có năng khiếu báo chí để đào tạo, bồi dưỡng là hách nhiệm của cơ sở đào tạo, trong đó có Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Hy vọng, với truyền thống và kinh nghiệm tuyển sinh “Năng khiếu báo chí”
nhiều năm liền của Khoa Báo chí, chắc chắn chất lượng đào tạo từ cơ sở giáo dục uy tín hàng đầu này sẽ ngày càng cao hơn.
H à Nội, tháng 5/2017 H.H.P