5. KẾT CẤU CUẢ LUẬN VĂN
3.2. Hành động trong kịch Lưu Quang Vũ
Theo quan niệm của Arixtốt “Kịch là hành động”. Kịch phản ánh cuộc sống một cách cụ thể và trực tiếp qua hành động của nhân vật. Hành động là phương thức thể hiện chủ yếu của kịch. Nhà viết kịch tư duy bằng hành động, tìm cách sắp xếp trình tự các hành động kịch sao cho dễ hiểu và hợp lý. Ăngghen trong thư gửi cho Minna Kaoxka có viết:“Khuynh hướng tư tưởng phải tự toát ra từ tình huống và hành động, chứ không phải do tác giả nói toạc ra”[15,44]. Tổ chức hành động kịch là tổ chức những hình thức, những lớp đối thoại giữa các nhân vật nhằm xây dựng tính cách nhân vật, miêu tả mâu thuẫn, giải quyết xung đột, qua đó gửi gắm tư tưởng – tình cảm của tác giả. Tổ chức hành động kịch là một trong những phương diện cơ bản của nghệ thuật kòch.
Do đặc trưng thể loại, khi xem một nhân vật kịch, người ta thường lưu ý đến hai mặt hành động bên ngoài và hành động bên trong của nhân vật đó. Hành động bên trong được bộc lộ kín đáo qua hành động bên ngoài, qua lời nói, cử chỉ, việc làm của nhân vật. Đồng thời khi quan sát những hành động bên ngoài, người xem hiểu được những suy nghĩ, tính toán, cân nhắc, đấu tranh tư tưởng kín đáo ở bên trong tâm hồn
nhân vật. Tỉ lệ miêu tả ít hay nhiều giữa hành động bên ngoài và hành động bên trong là tuỳ theo đề tài, chủ đề của kịch bản và phong cách sáng tác của nhà viết kịch. Điều hiển nhiên là hành động bên ngoài và hành động bên trong của nhân vật luôn có mối quan hệ gắn bó hữu cơ, phức tạp và đa dạng. Có nhân vật thì suy nghĩ và hành động thống nhất với nhau; lại có những nhân vật nghĩ một đằng làm một nẻo, tự mâu thuẫn với chính mình. Đặt cá nhân con người vào trung tâm quan sát và thể hiện, nhà văn đã từ số phận, tính cách, đường đời của họ mà soi chiếu trở lại lịch sử và xã hội để từ đấy khơi mở những vấn đề triết lý nhân sinh.
Thiếu khéo léo khi miêu tả hành động kịch sẽ làm cho người xem khó tiếp thu tư tưởng - tình cảm của kịch bản, gây ra cảm giác kịch bản viết chưa tới, mọi chi tiết mờ nhạt, hời hợt, nông cạn. Theo Tuấn Hiệp, một số kịch bản của Lưu QuangVũ “không mang những tình tiết dễ dãi, giả tạo mà ta thường gặp ở một số tác giả khác, Lưu Quang Vũ cho chúng ta thấy lối viết quen thuộc của ông khi sử dụng những chất liệu bình thường, dung dị mà đậm chất dramatic trong cuộc sống để chuyển tải những ý tưởng cao đẹp, sâu sắc.” [38,188]. Nhìn chung, Lưu Quang Vũ luôn triển khai tổ chức hành động kịch dựa trên chất liệu hiện thực, lấy sự đa dạng của cuộc sống đời thường làm nền. Dù viết theo đề tài nào, anh đều chú ý lựa chọn kiểu kết cấu hành động kịch chặt chẽ, phù hợp, dẫn dắt hành động kịch thống nhất tạo nên giá trị thẩm mỹ cho những kịch bản “được sự đón nhận nồng nhiệt từ phía khán giả”[38,187].
3.2.1.Xây dựng hành động kịch thống nhất:
3.2.1.1.Gắn kết các hành động thành một hệ thống tập trung biểu hiện chủ đề:
Kịch của Lưu Quang Vũ không phải là một mớ hành động vụn vặt, lẻ tẻ, không ăn nhập gì với nhau mà mọi hành động kịch đều xoay quanh hành động xuyên, phục vụ cho tư tưởng chủ đề. Bởi vì nếu tư tưởng cốt lõi của kịch bản chỉ được phát biểu qua
miệng một nhân vật thì người xem sẽ quên ngay tư tưởng đó. Hành động kịch dù mang tính chất đúng hay sai, tốt hay xấu đều dẫn đến những hành động phản xạ, phản ứng lại; quá trình đó diễn ra liên tiếp cho đến khi xung đột chính được giải quyết. Từ đầu đến cuối, Lưu Quang Vũ chỉ chọn lựa miêu tả những hành động trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ cho chủ đề của kịch bản, loại bỏ những hành động không ăn nhập với hành động xuyên và cả những hành động minh họa cho tư tưởng một cách sống sượng.
Trong vở “Lời nói dối cuối cùng”, Cuội cố gắng thực hiện một loạt mẹo lừa, mục đích là để giúp đỡ những con người nhỏ bé bất hạnh. Nhưng vì Cuội hành động dối trá nên chẳng những không giúp được người khác mà chính Cuội lại rơi vào bế tắc. Hành động của Cuội đã tạo ra hành động phản ứng của Lụa - người con gái mà Cuội yêu thương nhất, cô nghĩ nếu Cuội nói dối cả thế gian, ắt sẽ có một ngày nào đó, Cuội dối lừa cô. Do đó, cô không thể chấp nhận những hành động dối trá triền miên của Cuội.
Lụa mong muốn một phương cách hành động trung thực hơn, để bản chất người trung thực không bị tha hóa, để cuộc sống thực sự tốt đẹp và công bằng khi con người không còn phải đối mặt với những điều dối trá.
Thông qua sự sắp xếp chuỗi hành động xuyên suốt kịch bản, Lưu Quang Vũ muốn khẳng định rằng mọi kiểu dối trá đều gây ra hậu quả khó lường; đồng thời anh cũng chia sẻ với người xem một quan niệm của anh về mục đích và phương tiện hành động.
Theo anh, con người không thể lấy mục đích để biện minh cho phương tiện, mục đích càng cao quý thì phương tiện hành động càng phải hướng tới tính chất chân, thiện, mỹ.
Nêú không thì con người không bao giờ có thể thực sự vươn tới điều cao cả, tốt đẹp.
Lưu QuangVũ là vậy, đằng sau cái vẻ giản dị của các lớp kịch thường hàm ẩn một lớp ý nghiã sâu sắc.
Phan Trọng Thưởng nhận xét rằng trong kịch của Lưu Quang Vũ: “Mỗi người, mỗi hành vi đều được đặt vào hoàn cảnh thích hợp để nhân vật tự bộc lộ” [41,351] anh chú ý xây dựng những tình huống hành động hợp lý và xâu chuỗi chúng lại sao cho thật giản dị, dễ hiểu. Trong vở“Lời thề thứ chín” mọi hành vi của bốn chiến sĩ đều xoay quanh hành động về quê Xuyên để giải cứu cho bố Xuyên. Vì muốn “thế thiên hành đạo” họ sốt ruột, manh động tìm ngay đạo lý trần gian bằng cách “dĩ bạo địch bạo”, dẫu có bị kỷ luật cũng cam lòng. Ý nghiã của hành động ấy khiến cho người xem phải cảm động trước tình đồng đội, sự hy sinh vô điều kiện cho lẽ phải và gợi cho người xem suy nghĩ về mối quan hệ giữa hậu phương - tiền tuyến. Từng bộ máy công quyền ở từng địa phương nhỏ cũng là một mắt xích có liên hệ tới sự an nguy của nhà nước xã hội chủ nghiã. Giữ gìn và làm trong sạch đội ngũ cán bộ Đảng cho đến nay vẫn luôn là vấn đề lớn của toàn Đảng.
Lưu Quang Vũ thường xếp chuỗi đường dây hành động kịch từ đơn giản đến phức tạp, từ dễ đến khó, từ nhẹ nhàng đến chỗ mạnh mẽ, quyết liệt. Bác sĩ Thành (Nguồn sáng trong đời) nghiên cứu đề tài mổ ghép giác mạc. Quá trình Thành vận dụng lý thuyết vào thực tiễn là một quá trình từ đơn giản đến phức tạp. Thành Bích ra sức thuyết phục người nhà của bệnh nhân vừa tử vong để xin giác mạc; một loạt hành động như thế đã thất bại nhưng là cơ sở làm nảy sinh hành động tích cực kế tiếp. Dù vấp phải nhiều hành động ngược chiều, trong đó có cả phản hành động của chủ nhiệm khoa và lãnh đạo bệnh viện nhưng Thành vẫn kiên trì thực hiện kế hoạch của mình.
Hành động từng lúc của nhân vật tương ứng với những nhiệm vụ từng lúc mà nhân vật phải giải quyết. Và toàn thể các hành động từng lúc đều liên kết với nhau và cùng phù hợp với hành động xuyên. Thành, Bích, Oanh, Chí, … tất cả đều có khuynh hướng đi tìm ánh sáng cho đôi mắt của người thương binh. Mục đích đó chi phối mọi hành
động lớn, nhỏ của họ. Diễn tiến của hành động kịch từ chỗ thắt nút đến chỗ mở nút kịch cho thấy tác giả đã bao quát được toàn thể hành động của các nhân vật chính và phụ. Dù phản đối việc Toàn cho Chí đôi giác mạc, Lâm – vợ của Toàn, cũng liên quan đến hành động xuyên và tình yêu nồng nàn mà Lâm dành cho chồng chính là lý do để chị hành xử như vậy.
Lưu Quang Vũ cũng quan tâm xây dựng hành động kịch trên cơ sở hành động bên trong nên tính kịch không giả tạo, luồng hành động bên trong mãnh liệt, phong phú và phức tạp. Hành động bên trong tuy tiềm ẩn nhưng được thể hiện tinh tế qua cách nhân vật cân nhắc, suy nghĩ, lựa chọn con đường nào để đi, tìm một thái độ xử lý. Trong vở
“Ông không phải bố tôi”, Lưu Quang Vũ vận dụng thủ pháp đồng hiện để miêu tả đối thoại và hành động kịch. Quá khứ bẽ bàng không tan đi trong tâm hồn Thiết mà nó ám ảnh y, thúc giục y rửa hờn, cho dù người gây ra vết thương trong tim y là ông Ủng- cha đẻ của y thì y cũng chưa bao giờ tha thứ. Những vết thương thể xác có thể vơi đi theo thời gian nhưng những tổn thương tinh thần thì thật khó phai nhạt.
Quan sát hành động bên ngoài, người xem có thể hiểu được hành động bên trong của nhân vật. Sau cuộc kiện cáo về nhà cửa giữa ông nội và cha của Tân, một ngày nọ, người cha trở về nhà thấy Tân đang ngồi trên mặt bàn. Tân nói là mình sắp lấy vợ.
Nhà này của vợ chồng Tân. Phía sân sau còn ít đất Tân sẽ lấy cót ép quây lại cho cha mẹ ở. Nghe vậy, Thiết nổi giận quát mắng con:
“THIẾT : Thằng mất dạy, mày dám… Tao là bố mày!
TÂN: Về việc này, còn phải xem đã. Bố là bố con? Chưa chắc? Có gì làm bằng cớ không?(…) Nếu phải ra tòa, con đã chuẩn bị rất đầy đủ, rút kinh nghiệm bố với ông, con đã có đủ mọi giấy tờ, cả giấy chứng nhận bố không phải là bố con.
THIẾT : (hét lên) Sao? Tao không phải bố mày?
TÂN : Con chứng minh được hết, xoay xỏa được hết, giấy gì chẳng có được. Bố biết đấy, có rất nhiều tiền và thật ít lương tâm là có đủ mọi thứ !...” [50,44]
Hành động bên ngoài của Tân cho thấy người thanh niên này đã xấu hổ, day dứt, buồn bực khi chứng kiến cảnh cha mình đối xử không phải với ông nội. Tân muốn cho cha của mình hiểu điêù gì sẽ xảy ra nếu Tân cũng bắt chước giống y như cha, bởi lẽ Thiết không còn là tấm gương sáng cho con noi theo. Tân hành động như thế để chứng tỏ với cha rằng tất cả mọi hành vi mà ông ta đã làm ắt có ảnh hưởng không tốt tới con trẻ. Đứa con còn có thể tin vào ai được, một khi cha và ông nội – những người thương yêu nhất của nó lại không thể là chỗ để nó có thể tin yêu, kính trọng. Qua hành động của nhân vật, người xem có thể tự rút ra được ý nghiã của đạo làm người, đạo làm cha, đạo làm con; chứ tuyệt nhiên Lưu Quang Vũ không đặt lời thuyết giảng cao đạo, dài dòng vào miệng nhân vật.
Có thể thấy rõ ở Lưu Quang Vũ một sự khéo léo trong kỹ thuật hư cấu. Khi xem
“Lời thề thứ chín”, nhiều người thảng thốt trước hành động trấn lột bọn buôn lậu của mấy nhân vật lính trẻ. Nhưng chi tiết này không phải do Lưu Quang Vũ bịa đặt ra mà nó từng có trong hiện thực đời sống. Còn nhớ, trong bài báo “Những việc cần làm ngay” (ra ngày 11 tháng 6 năm 1987) của Nguyễn Văn Linh có đoạn: “Ở một số huyện trong tỉnh Minh Hải, các đội thuế, quản lý thị trường kết hợp với công an huyện làm chốt giao thông nhưng thực chất là khám xét, chặn bắt hàng của dân. Ở các tỉnh khác, trên một số tuyến đường bộ về huyện, xã và các tuyến đường sông, nạn ngăn sông cấm chợ tương tự cũng còn tồn tại. Nguyên nhân: Còn những kẻ xấu nhiều năm nay lợi dụng danh nghĩa trạm kiểm sóat của nhà nước hà hiếp, ăn cướp của dân, nay chưa bị nghiêm trị, vẫn quen thói cũ.” [13, 1]. Điều đó cho thấy mỗi khi miêu tả hành động kịch, Lưu Quang Vũ luôn chú ý đến tính chân thực, bởi đây là một trong những khiá cạnh làm nên giá trị của văn học. Vở“Nguồn sáng trong đời” được kiến trúc trên cơ sở câu
chuyện có thật: “Bác sĩ nhãn khoa Nguyễn Trọng Nhân mổ ghép giác mạc, đem lại ánh sáng cho đôi mắt người họa sĩ thương binh Lê Duy Ứng” [32,296]. Nhân sự kiện này
“Lưu Quang Vũ đã khai thác và phát triển nó thành chủ đề mang tầm cao mới về nhân sinh và triết lý” [32,296]. Trong đó, chuỗi hành động kịch không chỉ tạo ra hiệu quả nghệ thuật mà còn gửi đến người xem những thông điệp sâu sắc. Ngô Thảo đã thừa nhận: “Cùng lúc Vũ vừa làm được công việc đưa tác phẩm nghệ thuật đi gần với đời sống, cái khả năng không phải ai cũng có được là biến những sự kiện có thật trong đời sống thành những chi tiết nghệ thuật; đồng thời phổ vào những chi tiết vốn thực có và cá biệt đó một ý nghiã phổ biến và có sức khái quát”[38,145]. Theo tác giả Cao Minh,
“Năng lực sáng tạo của Lưu Quang Vũ dồi dào, phong phú hiếm thấy. Có thể cắt nghiã được sức sáng tạo phi thường và thành công của Lưu Quang Vũ do anh có một khả năng quan sát nắm bắt những vấn đề nóng bỏng của đời sống một cách nhạy bén sắc sảo và tinh tế cùng với tri thức giàu có nhiều mặt” [38, 172].
3.2.1.2. Dẫn dắt hành động kịch dựa trên quy luật nguyên nhân – kết quả:
Có thể nói trong kịch Lưu Quang Vũ, mọi sự biến lớn hay chi tiết nhỏ được đưa ra đều có nguyên nhân cụ thể. Để đảm bảo tính logic của hành động kịch và câu chuyện kịch không có các chi tiết vô lý, trước khi tạo ra sự biến, tác giả đã chuẩn bị bằng một loạt những nguyên cớ khiến cho sự biến đó phát sinh. Bởi vì nếu đột ngột đưa ra sự biến thì sự biến có vẻ gượng ép giả tạo, thiếu sức thuyết phục. Hơn nữa, sự biến trong kịch Lưu Quang Vũ được cho là hợp lý bởi nó phù hợp với hoàn cảnh cụ thể và tính cách nhân vật. Chẳng hạn như trong “Đường bay”, Thảo - trung đoàn phó tranh luận với Viễn về chiến thuật không kích. Trước đó quan hệ giữa hai thầy trò đã không được êm ả. Hai bên không thống nhất quan điểm.Viễn bướng bỉnh, chần chừ chưa muốn lái máy bay luyện tập minh họa rập khuôn theo đúng lời Thảo. Thảo giận quá, đích thân ngồi lên máy bay tự mình bay minh họa, trong cơn bức bối, tâm lý nặng nề, tinh thần
không thoải mái, lại thêm bệnh huyết áp, quá lâu chưa cầm lái, khi hạ cánh Thảo quên không bấm nút hạ càng, khiến cho máy bay bốc cháy. Sự biến này kéo theo một loạt hành động của các nhân vật, qua đó, đặc điểm tính cách từng nhân vật càng được bộc lộ rõ hơn.
Hành động kịch không chỉ bộc lộ tính cách nhân vật mà còn cho thấy tác động của các sự biến, của hoàn cảnh khách quan đến mỗi cá thể trong cuộc sống. Mỗi tính cách đều là sản phẩm của một hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể. Hoàn cảnh chiến tranh đã tạo nên những người như Minh, Nhâm, Thế Anh (Điều không thể mất),Thanh, Ngà (Tôi và chúng ta), Viễn (Đường bay). Cuộc sống hậu chiến khốn khó, cơ cực làm nảy sinh lớp người hành động mạo hiểm như Việt, Thanh (Tôi và chúng ta), Đôn, Tạ, Xuyên (Lời thề thứ chín)… Hành động của Ủng (Ông không phải là bố tôi) có nguyên nhân từ hoàn cảnh lịch sử. Tổ chức đặt đâu phải ngồi đấy, thời kháng chiến, người ta sống cốt để cho đẹp mắt mọi người chứ không phải cho hạnh phúc của mình. Hành động người con (Thiết )của ông Ủng dứt khoát không nhận ông là bố cũng có căn nguyên sâu xa của nó. Có khi hoàn cảnh xã hội đẩy con người đến chỗ sai lầm tất yếu, vì thế nhân vật trở nên thật hơn trước mắt người xem. Về điểm này, ngòi bút Lưu Quang Vũ có chỗ khác với Doãn Hoàng Giang.Trong vở “Hoa và cỏ dại”, Doãn Hoàng Giang miêu tả nhóm nhân vật đại biểu cho con người mới xã hội chủ nghiã rất toàn vẹn không hề có chút sai lầm nào. Dù tình thế có căng thẳng ra sao, cuối cùng, họ vẫn chiến thắng và hạnh phúc.
Lưu Quang Vũ thường tổ chức hành động kịch tuần tự, khúc chiết giúp cho người xem hiểu rõ lý do dẫn đến sự biến, song có những sự việc xảy ra, vẫn tạo được bất ngờ.
Điều bất ngờ chính là sự việc xảy ra khác hẳn với chờ đợi của mọi người . Người ta đoán đợi một đằng thì sự việc lại diễn ra theo một nẻo khác. Tuy là chi tiết bất ngờ