Cuộc đời của mỗi người trong cuộc nhân sinh này như là một hành trình. Trong các tiểu thuyết của Paul Auster, các nhân vật cũng đi qua những hành trình nhưng hành trình của họ chỉ diễn ra trong những “khoảnh khắc”, những “thoáng chốc tạm thời”, những “mảnh đoạn” chứ không phải cả một kiếp nhân sinh. Họ thường sống cô độc và hay thực hiện những chuyến du hành theo cách riêng. Có khi nhân vật du hành trong vai trò của một thám tử, có khi trong vai trò của một nhà văn, hoặc là một hành nhân đơn độc trên chuyến xe phiêu lưu xuyên khắp những nẻo đường của đất
nước Mỹ…Dù mỗi chuyến du hành được thực hiện theo những cách hoàn toàn khác nhau nhưng điểm chung là chúng vẫn gặp nhiều yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình khám phá thế giới hay bản ngã.
Du hành hay phiêu lưu không phải là đề tài xa lạ trong kho tàng văn chương của nhân loại. Với văn học Mỹ, nó càng là một truyền thống quen thuộc. Các cuộc du hành trong văn học thế giới thường biểu trưng cho con đường “đi tìm chân lý, hòa bình, bất tử, là tìm kiếm và phát hiện một trung tâm tinh thần”. [13, tr. 385] Trong đó, mê lộ là biểu tượng cho hệ thống bảo vệ trung tâm tinh thần, chỉ người nào vượt qua được nó mới có thể bước vào trung tâm. Mà trung tâm tinh thần ấy là một “ước muốn sâu sắc về những chuyển biến nội tâm, một nhu cầu về những trải nghiệm mới”.
[13, tr. 386] Nếu nói cuộc chuyển biến nội tâm chính là cuộc du hành bên trong con người mà phần lớn là “dấu hiệu và biểu tượng của sự luôn luôn chối từ bản thân” [13, tr. 386] thì những cuộc du hành của các nhân vật trong tiểu thuyết Paul Auster là hành trình của những ngẫu nhiên, bất ngờ;
của những phủ định, khẳng định liên tiếp nhau để hướng đến phát hiện bản thể thế giới và “góc khuất cái tôi” bí ẩn sâu thẳm bằng cách chối bỏ hoặc tránh né cái tôi thuộc miền vô thức tối tăm.
Nhân vật bị chi phối bởi ngẫu nhiên hoặc miền vô thức nên được đẩy vào những tình huống và bắt đầu khởi hành chuyến du trình của mình. Lúc ấy, họ sẽ phiêu lưu, tìm kiếm và phải trải qua một hành trình mới có thể lĩnh nhận được thành quả kết tinh cũng như có những phát hiện về chuyển biến mới của nội tâm. Hành trình họ đi chính là quá trình vượt qua mê lộ. Cuộc đấu tranh bên trong cái tôi bí ẩn của nhân vật mà được hiện hình qua những bản ngã song trùng, những thế giới song tồn cũng là một mê lộ.
Bởi vậy, khi xem xét cách xây dựng hình tượng nhân vật, cách tổ chức nhân vật của Paul Auster qua một số tiểu thuyết dưới góc nhìn mê lộ, chúng tôi chú ý vào hành trình của nhân vật, đặc biệt là cái cách mà họ vượt qua hành trình ấy như thế nào và mục đích đạt được cuối cùng là gì, cũng như hiệu ứng của việc tác giả xây dựng mê lộ ở góc độ nhân vật. Phải chăng mê lộ sẽ hiện ra trên hành trình của họ trong cấu trúc những mảnh vỡ ngổn ngang trong bản ngã của nhân vật? Nếu nhân vật của F.Kafka mãi loay hoay trên đường và đối diện với trung tâm mờ ảo ở phía trước mà không thể nào bước vào được thì nhân vật của Paul Auster luôn đứng trước những ngả rẽ rất bất ngờ, hoặc lập lờ và vô định tạo nên những bước ngoặt xoay chuyển cuộc đời của họ. Và khi ấy, họ đối diện với một trung tâm. Họ sẽ phát hiện được gì? Phải chăng đó là mê lộ trong bản thể về thế giới, những tầng tầng lớp lớp hiện thực thực và ảo?
2.1 Nhân vật với hành trình ngẫu nhiên
Ở trên, chúng tôi đã khẳng định mỗi nhân vật trong tiểu thuyết Paul Auster phải trải qua một hành trình để đi tìm trung tâm tinh thần, đó là hành trình của những sự kiện ngẫu nhiên luôn song
hành như một phương tiện để nhân vật có thể bước chân vào địa hạt của chân lý. Chuỗi hành trình của những sự kiện ngẫu nhiên ấy trên mỗi bước đường luân chuyển của nhân vật như một kiểu mê cung đưa họ tìm đến với thế giới.
Trong cuộc sống, ngẫu nhiên là hiện tượng mang tính phổ quát. Ngẫu nhiên là cái “tình cờ sinh ra, xảy ra, chứ không phải do những nguyên nhân bên trong quyết định”. [61, tr. 674]
Theo triết học Macxit, “ngẫu nhiên là phạm trù không chỉ cái do nguyên nhân cơ bản bên trong của kết cấu vật chất, bên trong của sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, do sự kết hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết định. Do đó nó có thể xuất hiện, có thể không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này, hoặc có thể xuất hiện khác đi” [8, tr. 208]. Là hình thức biểu hiện của cái tất yếu, ngẫu nhiên có nguồn gốc từ thực tại khách quan nên rất đa dạng, phong phú và phức tạp.
Ngẫu nhiên cũng là cái “có cơ sở không phải ở bản chất của hiện tượng nhất định mà ở tác động của hiện tượng khác tới hiện tượng đó và là cái có thể có, có thể không, có thể xảy ra như thế này hoặc như thế khác”. [39, tr. 527] Có thể nói rằng, vạn vật dường như ngẫu nhiên nhưng bản chất của chúng vốn đã phát triển theo một quy luật, một mê cung vô hình nào đấy. Nên cuối cùng ngẫu nhiên có liên hệ mật thiết với cái tất yếu và là sự biểu hiện của cái tất yếu. Mỗi khi cái ngẫu nhiên xuất hiện khiến con người cảm thấy bối rối, hoang mang và lạc lối.
Yếu tố ngẫu nhiên xuất hiện bàng bạc trong tiểu thuyết của Paul Auster. Trong một bài phỏng vấn có tiêu đề Tôi là người liên tục bắt đầu, tác giả có đề cập đến biểu hiện của những sự kiện ngẫu nhiên trong tác phẩm của mình. Ông đưa ra một trường hợp về một câu chuyện vô lý nhưng luôn luôn có thể xảy ra như khi “một người trượt chân, đẩy vào một người khác, người này lại đẩy vào một người thứ ba khiến người đó rốt cuộc ngã xuống từ chiếc thang cứu hỏa” [7, tr. 56] như hiệu ứng domino. Hoặc khi ông đưa chúng ta vào một tình huống ngẫu nhiên như khi “chúng ta đưa ra một quyết định, bắt đầu một hành trình, nhưng cái cây đổ xuống chắn ngang đường, và ta phải từ bỏ đường đi ban đầu, vạch ra một dự định mới. Tôi gọi đó là ngẫu nhiên”. [7, tr. 56]. Ngẫu nhiên đã bước từ cuộc đời vào những trang văn của Paul Auster với quan niệm là những sự kiện rất vô lý nhưng vốn hiển nhiên trong cuộc sống, những tai nạn xảy ra rất bất ngờ và những chi tiết luôn diễn ra tình cờ làm thay đổi mọi dự định ban đầu của mỗi người, đẩy họ vào những quyết định mới, những ngả đời mới.
Xưa nay, tính chất ngẫu nhiên đã được nhiều nhà văn chú ý thể hiện trong tác phẩm của họ. Từ những năm 1960 trở đi, yếu tố ngẫu nhiên xuất hiện nhiều hơn trong văn chương. Sự xuất hiện dày đặc của nó như một kết quả tất yếu của việc biểu hiện cho cảm quan về thế giới hỗn mang. Nếu trước đó, xã hội loài người được quan niệm là vận động theo quy luật của tất yếu thì nay yếu tố ngẫu nhiên hiện hữu liên tục, và định mệnh trong số phận con người cũng như thế giới là ngẫu
nhiên. Nó thể hiện cảm quan về xã hội mà trong đó con người là những “chủ thể phân mảnh”, “phi trung tâm”, “tồn tại trong từng khoảnh khắc hiện sinh mang tính chất cá nhân, tự do lựa chọn trong một thế giới bất định” [54, tr. 102].
Antonio Blach (Tây Ban Nha) trong Vài suy nghĩ về cái gọi là tiểu thuyết hậu hiện đại đã từng viết:
Nếu hai mươi năm trước, những tư trào mỹ học tiền phong được trình bày như là những lời khẳng định lành mạnh trước sự hỗn loạn của thế giới thì ngày nay, vào lúc chỉ chấp nhận sự hỗn loạn, các nghệ sĩ hậu hiện đại đã đứng vững trên lập trường hoài nghi và vô tư chân thành, và bằng cách đó họ đã chối bỏ hoàn toàn cái khuynh hướng giải thích và trình bày thế giới bằng hình thức siêu truyện [46, tr. 405].
Vậy, với nhà nghiên cứu, sự hỗn loạn là bản chất của thế giới mà các nghệ sĩ hậu hiện đại đã nhìn nhận và xem nó như là. Như thế, một phần trong thái độ chấp nhận sự hỗn loạn của thế giới là quan niệm về yếu tố ngẫu nhiên. Và “thái độ sẵn sàng du hành cùng với ngẫu nhiên có thể được xem là một thái độ hậu hiện đại tiêu biểu” [46, tr. 250].
Còn Paul Auster đã viết như sau trong Thành phố thủy tinh: “Mãi say này, khi đã có thể suy nghĩ về những chuyện đã xẩy đến với mình, hắn mới kết luận được rằng chẳng có gì là thực cả, trừ chuyện ngẫu nhiên” [1, tr.15]. Lần theo nhận định ấy, cùng với quá trình xem xét hoạt động của nhân vật theo cốt truyện trong tiểu thuyết Paul Auster, chúng tôi thấy rằng nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi cuộc đời của nhân vật thường là họ bị đặt trước những tình huống ngẫu nhiên rất bất ngờ, kì lạ đôi khi lầm lẫn, lập lờ; đến khi bị đẩy vào hành trình ngẫu nhiên ấy thì họ lại phải tiếp tục đối mặt với những tình huống bất ngờ khác; rồi thậm chí kết thúc cuộc đời của nhân vật cũng chỉ bởi những tai nạn bất ngờ mang tính chất ngẫu nhiên kì lạ.
Thật ra, yếu tố ngẫu nhiên không chỉ xuất hiện trên bề mặt các sự kiện mà nó có thể ảnh hưởng đến tác giả cả trong cách thức kể chuyện. Tình huống ngẫu nhiên bàng bạc trong tác phẩm của Paul Auster và chi phối rất nhiều đến nhân vật, khiến họ liên tục rẽ vào những bước ngoặt “lịch sử” trong cuộc đời. Cho nên, vì vậy nếu đi vào xem xét bút pháp kể chuyện của Paul Auster, đặc biệt là ở phương diện mê lộ, không thể không đi vào truy tìm và kết nối ý nghĩa thật sự của chuỗi hành trình ngẫu nhiên biểu hiện trong nhân vật ở góc độ những tình huống bất ngờ, kì lạ, mang tính may rủi và bất định của dòng ý thức miên man bất tận qua những câu chuyện, qua những thế giới tưởng như xa lạ mà hóa ra chúng là một phần rất thật trong cuộc sống của chúng ta.
2.1.1 Nhân vật với tình huống tình cờ, kì lạ
Xưa nay, yếu tố hoang đường kì ảo là được dùng như một trong những thủ pháp quen thuộc tạo nên chất huyền ảo trong văn chương. Nó có lịch sử từ xa xưa. Gần đây, thủ pháp này lại được tái
xuất và tạo nên một trường phái riêng biệt của văn chương huyền ảo Châu Mỹ La Tinh qua các tên tuổi tiêu biểu như J.L.Borges, G.G.Márquez. Không rậm rạp những chi tiết quái lạ như trong tác phẩm của J.L.Borges, không hoang đường huyễn hoặc như trong những áng văn xuôi của G.G.Márquez, Paul Auster đưa độc giả bước vào một thế giới của những tình tiết vốn ngẫu nhiên do tính chất kì lạ, bất ngờ mang lại.
Trong thế giới của Paul Auster, các sự kiện ngẫu nhiên trên đường đời của nhân vật vốn đến từ bên ngoài. Khi nhân vật được đưa vào một tình huống ngẫu nhiên, họ được đặt trước một trạng thái nước đôi. Các sự kiện đến một cách bất ngờ ấy không phải đến rồi đi một cách vô tình mà chính nó đã có ảnh hưởng lớn đến cuộc đời nhân vật và thậm chí thay đổi hoàn toàn cuộc sống của họ. Sự kiện bất ngờ ngẫu nhiên đôi khi nhuốm màu sắc huyền bí kì lạ. Mọi thứ cứ tưởng như thực nhưng hóa ra hư ảo một cách khó hiểu.
Quinn trong Thành phố thủy tinh bất ngờ nhận được cuộc điện thoại của một người xa lạ, muốn tìm và nhờ sự trợ giúp của thám tử Paul Auster để tránh sự truy sát. Sau hai lần từ chối, Quinn đã bất ngờ chấp nhận đóng vai thám tử Paul Auster theo dõi nhân vật Stillman khi vừa mới được phóng thích và có ý đồ trả thù Peter. Từ đó, Quinn ngày ngày dù mưa hay nắng đều theo sát từng bước chân, từng cử chỉ của ông. Đột nhiên, Stillman biến mất không để lại bất kì một dấu vết. Lại một lần nữa, Quinn phó mặc cho sự ngẫu nhiên bằng cách tìm đến Paul Auster nhưng nghịch lí thay, con người ấy cũng lại là một nhà văn chứ không phải là một tay thám tử nào đó như Quinn mong đợi. Quinn trở về và quyết định bảo đảm an toàn cho thân chủ của mình bằng cách theo dõi mọi hoạt động của Peter thay vì lần tìm Stillman. Cứ thế, ngày ngày, Quinn ở trong cái ngõ cụt đối diện nhà Peter để quan sát. Anh hạn chế đến mức cực tiểu mọi nhu cầu bình thường trong cuộc sống.
Mỗi lần dè xẻng những đồng tiền ít ỏi còn lại, lúc ấy, dường như anh đã đánh cắp cuộc sống của chính mình. Cho đến một ngày kia, anh trở thành một kẻ “thất thểu, bệ rạc”, “quần áo bạc phếch, nhàu nát, lem luốc, bẩn thỉu” [1, tr.193] và thậm chí không còn nhận ra chính mình qua hình ảnh trong gương. Thế rồi, những đồng xu cuối cùng còn lại cũng cạn kiệt, anh quay lại tìm Paul Auster để lấy năm trăm đôla do Virginia ứng trước. Nhưng, anh được Paul Auster thông báo năm trăm đôla ấy cũng không hề tồn tại như sự biến mất kì lạ của cả Stillman, Peter Stillman và Virginia Stillman.
Quinn mất nhà cửa, tìm đến căn hộ của Peter, hằng ngày viết vào cuốn vở đỏ cho đến lúc biến mất khỏi cuộc đời.
Hành trình diễn ra với nhân vật là vậy. Nhưng có lẽ, sự kiện xảy ra với nhân vật cũng không quan trọng bằng cái cách sự kiện xuất hiện như thế nào trong chuyến du trình của họ. Với Quinn, cú điện thoại làm thay đổi cuộc đời anh đã xuất hiện một cách bất ngờ và đầy màu sắc kì bí. Ba lần gọi đến cho Quinn giữa lúc đêm khuya tịch mịch với cái cách khăng khăng khẳng định anh là một tay
thám tử Paul Auster nào đó vốn huyền hoặc như nhiều tình tiết khác trong câu chuyện đã “đánh thức” cuộc đời anh. Ta biết rằng nhẽ ra Quinn đang là một nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám dưới bút danh William Wilson. Anh ba mươi lăm tuổi, vợ và con trai đều đã chết. Và anh vẫn đang trốn tránh nỗi đau mất mát này. Thế rồi, chính cuộc gọi nhầm số của một người xa lạ đã khiến cuộc đời Quinn sang trang. “Tất cả bắt đầu từ một cuộc gọi nhầm số, chuông điện thoại reo ba lần giữa đêm khuya tịch mịch và giọng nói ở đầu dây bên kia hỏi gặp một ai đó không phải là hắn” [1,tr. 15]. Mà mãi sau này trong nhiều lần cố tình lý giải nguyên nhân nhưng anh vẫn không thể nào hiểu được vì sao có cuộc gọi nhầm số đến ba lần vào nhà mình, vì sao bạn của Virginia đưa cho bà số điện thoại của một đại lý thám tử Paul Auster nào đó, để rồi cuối cùng lại gọi đến cho mình liên tục như thế.
Quinn vẫn không thể nào lý giải được nguyên nhân của mọi chuyện. Duy chỉ một điều quan trọng lúc bấy giờ, Quinn ý thức rằng anh đang được đặt trước một tình huống mà dù có chấp nhận hay không chấp nhận việc đóng vai thám tử Paul Auster chăng nữa, anh vẫn đang đứng trước một ngả rẽ với hai sự lựa chọn mà nó sẽ khiến cuộc đời thay đổi. Hay nói khác hơn, một sự kiện vô cùng kì lạ từ một thế giới bí hiểm xa xôi nào đó đã đến và đẩy anh vào hành trình mới.
Sau khi chấp nhận đóng vai thám tử, anh đến gặp Peter và Virginia thì biết rằng mình được thuê để làm nhiệm vụ theo dõi Stillman, người cha đã dùng con trai mình để thực hiện thí nghiệm nên đã bị đi tù, giờ chuẩn bị ra tù và có ý định trả thù Peter. Từ đó, Quinn mới đến thư viện trường Columbia, nơi trước đây Stillman đã làm việc và đọc cuốn sách của ông. Và rất ngẫu nhiên, Quinn đã phát hiện ra thế giới qua cuốn sách. Đó là một thế giới Thiên đường trong những huyền thoại lịch sử xa xưa từ thời Adam và Eve, hay những chuyến phiêu lưu phát hiện ra Tân thế giới mà các nhà thám hiểm đã phát hiện ra qua những câu chuyện được Stillman đề cập.
Lần thứ hai sự kiện ngẫu nhiên diễn ra với Quinn khi anh đang theo dõi Stillman ở nhà ga.
Anh ngẫu nhiên gặp được một độc giả đang độc cuốn sách của mình, “Ép uổng tự sát của William Wilson, tập đầu tiên trong bộ truyện trinh thám của nhân vật Max Work” [1, tr. 95]. Anh cũng tình cờ mua quyển vở đỏ và cây viết của người câm điếc, sau này, nó trở thành vật dụng hữu ích với anh.
Tiếp đến, trong lần chạm mặt đầu tiên của anh với Stillman, một sự kiện tình cờ và kì lạ diễn ra khiến anh hoang mang. Anh cứ ngỡ rằng theo dõi Stillman là đảm bảo an toàn cho Peter, mọi việc cứ thế là xong. Nhưng, đột nhiên, như ma xui quỷ khiến, xuất hiện một người đàn ông mà mặt ông ta “giống hệt mặt Stillman, như anh em sinh đôi” [1, tr. 99]. Trong giây phút ấy, Quinn nghĩ rằng đó chỉ là “một ảo giác, một kiểu hào quang phóng ra từ những giòng điện từ trong cơ thể của Stillman” [1, tr. 100]. Thế nhưng, mong ước của Quinn không thể nào thực hiện bởi vì lão Stillman khác này
cũng cử động, hít thở, chớp mắt; những hành động của lão rõ ràng là độc lập với Stillman ở đầu bên kia. Stillman thứ hai trông rất phong lưu. Lão vận một bộ com-le xanh nước biển