CHƯƠNG 6: KINH TẾ SẢN XUẤT NGÀNH CHĂN NUÔI
II. KINH TẾ SẢN XUẤT CÁC TIỂU NGÀNH CHĂN NUÔI CHỦ YẾU Ở NƯỚC TA
1. Chăn nuôi trâu bò - ngành chăn nuôi quan trọng ở nước ta
a. Ý nghĩa, đặc điểm và tình hình phát triển chăn nuôi bò ở nước ta.
Chăn nuôi trâu bò là ngành chăn nuôi quan trọng ở nhiều nước trên thế giới cũng như ở nước ta. Đối với nông nghiệp nước ta, từ xa xưa, chăn nuôi trâu bò đã được chú ý phát triển làm nguồn cung cấp sức kéo quan trọng bậc nhất cho nông nghiệp. Khi thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nguồn sức kéo động vật được thay thế dần bằng động lực của máy móc, song chăn nuôi trâu bò, lại không bị loại bỏ mà vẫn tiếp tục phát triển mạnh. Chăn nuôi bò là nguồn cung cấp thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao trong các loại thực phẩm động vật. Đồng thời chăn nuôi bò còn cung cấp sản phẩm hết sức quí giá là sữa và từ sữa người ta còn chế biến ra rất nhiều loại sản phẩm có giá trị dinh dưỡng cao khác. Sản phẩm thịt và sữa không chỉ là thực phẩm tiêu dùng trực tiếp mà còn là nguồn nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp đồ hộp phát triển. Ngoài ra, da trâu bò là nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp thuộc da. Chăn nuôi trâu bò sử dụng chủ yếu các nguồn thức ăn xanh có thể khai thác từ tự nhiên hoặc phụ phẩm của ngành trồng trọt và phát triển theo phương thức chăn thả tự kiếm ăn. Do vậy, từ xa xưa, chăn nuôi bò vốn đã là hoạt động chăn nuôi phát triển mạnh ở nhiều nước trên thế giới với phương thức chăn thả tự nhiên ở các vùng có tiềm năng đất đai và đồng cỏ rộng lớn.
Tuy nhiên, so với chăn nuôi tiểu gia súc và gia m thì chăn nuôi trâu bò đòi hỏi một lượng vốn đầu tư ban đầu về con giống nuôi tương đối lớn, tốc đọ tăng trưởng lại chậm, lượng thức ăn tiêu thụ trên đầu vật nuôi rất cao nên việc phát triển chăn nuôi trâu bò tập trung với qui mô lớn thường gặp nhiều khó khăn về vốn nhất là đối với kinh tế hộ gia đình. ở nước ta trước đây chăn nuôi trâu bò chủ yếu với mục đích lấy sức kéo cho sản xuất nông nghiệp. Do vậy qui mô đàn trâu bò tăng chậm và đàn trâu bò cầy kéo luôn chiếm một tỷ lệ cao trong cơ cấu đàn vật nuôi. Năm 1975 trong tổng số đàn trâu bò nước ta có 3.655.000 con, trong đó số trâu bò cầy kéo là 2.201.100 con chiếm 60,22%. Cũng vì mục đích cầy kéo là chính nên trong đàn đại gia súc chủ yếu là trâu, số lượng 2.188.800 con chiếm 59,88% tổng đàn trâu bò. Những năm gần đây tỷ lệ giữa trâu và bò trong tổng đàn gia súc ở nước ta đã thay đổi căn bản. Mặc dù số lượng trâu vẫn tiếp tục tăng lên từ 2.188.800 con năm 1975 lên 2.977.300 con năm 1994, từ năm 1995 trở đi đàn trâu bắt đầu giảm, đến năm 2000 giảm xuống còn 2.897.200 con, đàn bò tiếp tục tăng từ 1.466.200 con năm 1975 lên 3.638.900 con năm 1995 và lên 4.127.800 con năm 2000. Tỷ trọng đàn trâu cũng giảm từ 59,88% năm 1975 xuống chỉ còn 41,24% tổng đàn trâu bò năm 2000. Tình hình trên cho thấy rằng, xu hướng những năm gần đây, chăn nuôi trâu bò ở nước ta đã đang chuyển mạnh sang chăn nuôi với mục đích lấy thịt và sữa trong đó cơ cấu đàn bò là chủ yếu. Trong cơ cấu đàn bò số lượng bò sữa và sản lượng sữa hàng năm không ngừng tăng lên. Tuy nhiên, cũng phải nhận thấy rằng phát triển chăn nuôi bò thịt và sữa ở nước ta còn chậm với qui mô nhỏ. Sản lượng thịt bò cung cấp mới chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng số thịt lợn cung cấp hàng năm. Sản lượng sữa tươi sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng được một phần rất nhỏ nhu cầu tiêu dùng trong nước, phần chủ yếu sữa tiêu dùng vẫn từ nguồn sữa nhập khẩu.
b. Phương hướng phát triển chăn nuôi trâu bò ở nước ta.
Chăn nuôi trâu bò ở nước ta trong những năm tới cần được phát triển với các mục tiêu làm sức kéo, lấy thịt và sữa. ở một số vùng nông thôn đồng bằng đai chia cắt phân tán và các vùng trung du miền núi, trên những diện tích không thuận lợi cho canh tác bằng máy thì sức kéo trâu bò vẫn là nguồn động lực quan trọng. Việc chăn nuôi trâu bò ở các vùng này cần phải kết hợp cả 2 mục tiêu là chăn nuôi lấy thịt và cung cấp sức
kéo. Một thực tế là phần diện tích canh tác sử dụng sức kéo trâu bò chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, phân tán nên mức độ huy động số này cầy kéo không cao. Do vậy cần phát triển trâu bò cầy kéo kết hợp sinh sản để chăn nuôi lấy thịt theo phương thức này chủ yếu sử dụng các giống lai với giống bò địa phương để tăng khả năng thích nghi với điều kiện cầy kéo. Chăn nuôi trâu bò thịt là hướng phát triển cơ bản ở nước ta. Chăn nuôi lấy thịt được định hướng phát triển kết hợp nhiều phương thức khác nhau.
Phương thức chính là chăn nuôi tập trung kết hợp chăn thả tự nhiên tại các vùng trung du miền núi, những vùng có nhiều diện tích đồng cỏ. Đồng thời chú ý phương thức chăn nuôi bò thịt theo phươn thức chăn nuôi công nghiệp với các nguồn thức ăn chế biến sẵn, kết hợp qui hoạch vùng trồng cây thức ăn gia súc đảm bảo nguồn cung cấp thức ăn xanh ổn định. Phương thức này được phát triển ở một số khu vực gần các trung tâm đô thị, thành phố lớn, đồng thời gần nguồn sản xuất và cung cấp thức ăn.
Phương thức chăn nuôi phân tán theo mô hình các hộ gia đình ở các vùng đồng bằng các vùng bãi sông, các vùng có nguồn thức ăn xanh và phụ phẩm trồng trọt sẵn có cũng là một phương thức chăn nuôi lấy thịt cần được chú trọng phát triển. ở một số vùng phương thức chăn nuôi này có thể kết hợp với chăn nuôi trâu bò lấy sữa là một hướng phát triển chăn nuôi quan trọng cần được đầu tư phát triển. Đàn bò sữa chủ yếu ở các vùng trung du có điều kiện sản xuất và cung cấp thức ăn thuận lợi, có điều kiện chế biến, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm sữa kịp thời. Đàn bò sữa chủ yếu ở các vùng trung du có điều kiện sản xuất và cung cấp thức ăn thuận lợi, có điều kiện chế biến, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm sữa kịp thời. Đàn bò sữa cũng có thể phát triển ở một số vùng đồng bằng gần các trung tâm đô thị và thành phố lớn để cung cấp sữa tươi phục vụ tiêu dùng trực tiếp. Nhìn chung sản phẩm của ngành chăn nuôi lấy sữa luôn luôn đòi hỏi phải được chế biến, bảo quản kịp thời với các điều kiện kỹ thuật và trang thiết bị phù hợp. Do vậy, chăn nuôi bò sữa thường phải được phát triển thành vùng tập trung, gần thị trường tiêu thụ trực tiếp cần các cơ sở bảo quản chế biến công nghiệp cũng như điều kiện giao thông thuận lợi. Mặc dù hiện tại chăn nuôi bò sữa ở nước ta phát triển còn nhỏ bé song đây là một hướng phát triển chăn nuôi có thị trường tiêu thụ rộng lớn, ổn định và ngày càng mở rộng đồng thời cũng có những tiềm năng hứa hẹn tương lai phát triển.
c. Những biện pháp chủ yếu để đẩy mạnh chăn nuôi trâu bò ở nước ta c1. Vấn đề thức ăn chăn nuôi.
Cần phải thay đổi quan niệm về nguồn cung cấp thức ăn cho chăn nuôi trâu bò, nhất là bò sữa và bò thịt. Trước đây, phương thức chăn nuôi trau bò cày kéo chủ yếu sử dụng thức ăn tận dụng phụ phẩm của trồng trọt. Phương thức cung cấp thức ăn này không tính đến hiệu suất tăng trọng mà chủ yếu nhằm mục tiêu duy trì. Chuyển sang phương thức chăn nuôi lấy thịt và sữa phải tính đến hiệu suất mang lại của thức ăn so với năng suất sản phẩm tức là rút ngắn thời gian duy trì, tăng thời gian cho sản phẩm một cách tập trung. Do vậy nguồn thức ăn cần phải đầy đủ về số lượng, thời gian, đảm bảo cân đối về thành phần dinh dưỡng, đảm bảo về chất lượng những yêu cầu này, nguồn thức ăn tự nhiên không thể đáp ứng được mà phải có nguồn thức ăn sản xuất theo mục đích định trước. Do vậy, việc qui hoạch vùng sản xuất thức ăn đầu tư trồng, chế biến thức ăn cho chăn nuôi bò thịt và sữa là một giải pháp mang ý nghĩa tiên quyết đối với phát triển chăn nuôi trâu bò ở nước ta.
c2. Cải tạo giống phù hợp với mục đích chăn nuôi.
Trước đây, chăn nuôi trâu bò ở nước ta thực hiện theo phương thức tận dụng các nguồn thức ăn sẵn có của tự nhiên và các phụ phẩm của trồng trọt nên giống trâu bò cũng chủ yếu là giống địa phương không đòi hỏi cao về nguồn thức ăn, có thể để thích nghi với điều kiện thức ăn sẵn có, song năng suất sản phẩm rất thấp, không ổn định.
Chuyển sang phương thức chăn nuôi mới là chăn nuôi lấy thịt và sữa, hiệu quả chăn nuôi phụ thuộc rất lớn vào khả năng cho năng suất sản phẩm của vật nuôi. Do vậy việc cải tạo, thay đổi giống đàn bò theo hướng tăng mức tiêu thụ thức ăn với yêu cầu cân đối về thành phần chất và chất lượng đảm bảo thì mới có thể cho được năng suất sản phẩm thịt, sữa cao có chất lượng. Như vậy, bên cạnh các hoạt động chăn nuôi thương phẩm thì việc phát triển đàn bò sinh sản và bò đực giống có chất lượng cao là khâu mang tính quyết định đối với việc cung cấp con giống tốt cho các hoạt động chăn nuôi thương phẩm. Trên cơ sở kết quả chương trình Zêbu hoá trâu bò nước ta, phát triển nhanh đàn bò giống để thay thế đàn bò giống địa phương nhằm tăng nhanh thể lực đàn
bò thịt ở các vùng chăn nuôi tập trung. Cùng với việc đàn bò sữa nhập nội từng bước thuần hoá, đẩy mạnh việc lai tạo đàn bò sữa ngoại nhập với giống bò tốt trong nước để nhanh chóng cung cấp giống tót nhằm phát triển ngành chăn nuôi bò lấy sữa ở nước ta.
c3. Thực hiện một số chính sách khuyến khích phát triển chăn nuôi trâu bò thịt và bò sữa theo phương thức tập trung.
- Chính sách đầu tư cho vay vốn để tạo lập đàn vật nuôi ban đầu gồm tiền mua con giống xây dựng chuồng trại, xây dựng cơ sở sản xuất chế biến thức ăn.
- Thực hiện các chính sách ưu đãi đối với các hoạt động sản xuất thức ăn gia súc như miễn thuế nông nghiệp đối với đất qui hoạch phát triển cây thức ăn gia súc, miễn giảm thuế đối với các hoạt động chế biến, bảo quản thức ăn chăn nuôi.
- Thực hiện chính sách khuyến khích đầu tư phát triển các cơ sở chế biến thịt sữa tại các vùng chăn nuôi tập trung. Khuyến khích các cơ sở chế biến thu mua sử dụng nguyên liệu từ sản phẩm chăn nuôi trong nước.
- Đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật trong các tầng lớp nhân dân về phát triển chăn nuôi trâu bò thịt sữa, sữa thay thế phương thức và kỹ thuật chăn nuôi cổ truyền.