MỞ RỘNG VÀ SÁNG TẠO CÁC ĐỊNH LÝ HÌNH HỌC CỔ ĐIỂN
4. Phương pháp mở rộng các định lý trong hình học phẳng
4.3. Dòng chảy mở rộng định lý Napoleon
Một định lý hình học đẹp được đặt theo tên của vị hoàng đế nước Pháp là Napoleon Bonaparte(1769-1821).Định lý Napoleon
Tạp chí onl ine của cộng đồng những người yêu T oán
được phát biểu như sau:
Cho tam giác ABC, dựng ba tam giác đều BA0C, CB0A, AC0B ra ngoài (hoặc vào trong) ba cạnh tam giác ABC; khi đó, trọng tâm tam giác đó là các đỉnh của một tam giác đều.
Tam giác đều mới đó gọi là tam giác Napoleon ngoài (hoặc trong) của tam giácABC [18].
Hình 12.14: Định lý Napoleon
Định lý Napoleon là một định lý đẹp trong hình học cổ điển, vì thế nó thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều người từ các nhà toán học, giáo viên và học sinh đến cả những người nghiên cứu nghiệp dư. Các nghiên này đã đưa ra nhiều cách chứng minh khác nhau cho định lý, các chứng minh dựa vào lượng giác, số phức và tọa độ...
Một số định lý nổi tiếng khác đã được lấy cảm hứng từ định lý Napoleon, thay vì cấu trúc dựng trên các cạnh một tam giác 3 tam giác đều thì định lý van Aubel nội dung là dựng ra ngoài một tứ giác bất kỳ các hình vuông thì đoạn thẳng nối tâm của hai hình vuông trên hai cạnh đối diện vuông góc và bằng nhau [20], hay định lý Thebault với nội dung là dựng ra ngoài một hình bình hành các hình vuông thì tâm của các các hình vuông này là các đỉnh của một hình vuông...
Một nghiên cứu khác có lẽ cũng được lấy cảm hứng từ định lý Napoleon do Ludwig Kiepert đề xuất. Thay vì dựng trên ba cạnh
Tạp chí onl ine của cộng đồng những người yêu T oán
Hình 12.15: Định lý van Auble và định lý Thebault
tam giác các tam giác đều, Kiepert dựng trên ba cạnh tam giác các tam giác cân đồng dạng và ông quan sát thấy một kết quả thú vị được thể hiện quađịnh lý Kiepert sau:
Cho tam giác ABC, dựng ba tam giác cân và đồng dạng BA0C, CB0A, AC0Bra ngoài (hoặc vào trong) ba cạnh tam giác ABC khi đó AA0,BB0,CC0 đồng quy [21].
Điểm đồng quy ở trên đều có một tên chung là điểm Kiepert. Giả sử góc đáy của tam giác cân là θthì ta sẽ có các điểm đồng quy tương ứng với góc θ đó được ký hiệu là K(θ). Tuy nhiên trong một số trường hợp đặc biệt điểm Kiepert sẽ có tên riêng, nếu như góc θ = 45˝ thì điểm Kiepert này được gọi với tên riêng là điểm Vecten, nếu như θ=60˝ thì điểm Kiepert này được gọi với một tên riêng là điểm Fermat. Tập hợp tất cả các điểm đồng quy được tạo ra khi ta thay đổi các tam giác cân đồng dạng sẽ tạo nên một đường hyperbol với tên đường hyperbol Kiepert (đây là một đường cong có thể biểu diễn bởi phương trìnhy= mx).
Từ định lý Kiepert ta có thể nhận thấy rằng các đường thẳng nối các đỉnh của tam giác ABC và các đỉnh tương ứng với tam giác Napoleon của tam giácABC là đồng quy, các điểm đồng quy này gọi là các điểm Napoleon. Vì có hai tam giác Napoleon trong và ngoài nên ta cũng có hai điểm Napoleon là điểm Napoleon thứ nhất và điểm Napoleon thứ hai, tất nhiên chúng nằm trên đường Kiepert hyperbola. Dễ dàng nhận thấy rằng các đỉnh của tam giác Napoleon nằm trên đường trung trực của ba cạnh của tam giác ABC, nghĩa là ba đường thẳng đi qua ba đỉnh tam giác
Tạp chí onl ine của cộng đồng những người yêu T oán
Napoleon và vuông góc với ba cạnh tam giác sẽ đồng quy tại tâm đường tròn ngoại tiếp. Nếu ta vẽ hình và quan sát thì có thể thấy: Điểm Fermat thứ nhất, điểm Napoleon ngoài và tâm đường tròn ngoại tiếp là thẳng hàng. Tương tự như vậy ba điểm: Điểm Fermat thứ hai, điểm Napoleon trong và tâm đường tròn ngoại tiếp thẳng hàng. [22]
Hình 12.16: Điểm Fermat, điểm Napoleon, O thẳng hàng Từ các quan sát được đánh dấu bằng chữ nghiêng ở trên tác giả tìm ra một vấn đề mở rộng định lý Napoleon như sau.
Vấn đề 1: Cho tam giácABC, Flà điểm Fermat trong hoặc ngoài, Klà điểm Kiepert,P là điểm nằm trên đường thẳngFK. Định nghĩa A0 là giao điểm của AK và đường thẳng qua P và vuông góc với BC. Định nghĩa B0,C0 tương tự. Khi đó tam giác A0B0C0 là tam giác đều [23].
Như trên chúng ta thấy đã có nhiều định lý có cấu hình được gợi mở từ định lý Napoleon, như định lý Thebault, định lý van Aubel và đặc biệt là định lý Kiepert, tuy nhiên nếu tìm hiểu chúng ta lại phát hiện có một định lý tương tự với định lý Kiepert đó là định lý Kariya. Nói một cách khác đinh lý Kiepert khẳng định rằng lấy các điểm trên ba đường trung trực sao cho đoạn thẳng tính từ trung điểm của ba cạnh tương ứng với các đường trung trực đó tỉ lệ với độ dài ba cạnh thì đường thẳng nối ba điểm đó với ba đỉnh tam giác sẽ đồng quy. Ba đường trung trực của ba cạnh đồng quy tại tâm ngoại tiếp.
Tạp chí onl ine của cộng đồng những người yêu T oán
Hình 12.17: Mở rộng định lý Napoleon với hyperbol Kiepert Nhà hình học Kariya đã đưa ra một ý tưởng tương tự (với cấu trúc của định lý Kiepert) nhưng áp dụng với trường hợp ba đường vuông góc với ba cạnh đồng quy tại tâm nội tiếp(thay vì tâm ngoại tiếp), và các đoạn thẳng thay vì tỉ lệ với ba cạnh thì bây giờ là các đoạn thẳng bằng nhau đó biến thành định lý Kariyanhư sau:
Gọi I là tâm đường tròn nội tiếp tam giácABC,dựng ba tam giác BA0C, CB0A, AC0B cùng ra ngoài (hoặc vào trong) ba cạnh tam giácABC,sao cho IA0 =IB0 =IC0 vàIkhi đóAA0,BB0,CC0 đồng quy [24].
Khi nghiên cứu định lý Kariya tác giả đặt ra câu hỏi định lý có còn đúng đúng nếu ta thay tâm nội tiếp bởi tâm bàng tiếp, câu trả lời mong nhận được từ bạn đọc.
Tiếp theo chúng ta quan sát thấy rằng trong định lý Kiepert và định lý lý Kariya, đều có điểm chung là các góc=C0AB==B0AC,
=C0BA = =A0BC, =A0CB = =B0CA. Và ta thử tạo bài toán với phát biểu: Cho tam giác ABC, dựng các tam giác BA0C, CB0A, AC0B cùng ra ngoài (hoặc vào trong) ba cạnh tam giác ABC, sao cho =C0AB = =B0AC, =C0BA = =A0BC, =A0CB = =B0CA, nếu ta nối các đường thẳng AA0,BB0,CC0 ta cũng quan sát thấy ba đường thẳng này đồng quy. Kết quả trên là nội dung của định lý Jacobi, tam giác A0B0C0 gọi là tam giác Jacobi.
Dòng chảy còn tiếp tục đi đến một trường hợp đặc biệt của định lý Jacobi đó là định lý Hofstadter. Nhà toán học Hofstadter
Tạp chí onl ine của cộng đồng những người yêu T oán
Hình 12.18: Định lý Jacobi
đã đưa ra một cấu trúc đặc biệt góc =C0AB = =B0AC = k.=A,
=C0BA = =A0BC = k.=B, =A0CB = =B0CA = k ¨=C, đối với trường hợp này tam giácA0B0C0 được gọi là tam giác Hofstadter [25].
Tóm lại: Định lý đúng với điểm này thì kiểm tra với điểm khác, tìm quỹ tích các điểm thỏa mãn. Định lý đúng với các đường thẳng song song thì kiểm tra với các đường thẳng cắt nhau. Định lý đúng với tam giác đều thì kiểm tra nó với tam giác cân, với tam giác bất kỳ. Định lý đúng với một tứ giác đặc biệt thì hãy kiểm tra nó với tứ giác ít đặc biệt hơn ...