Trong thế kỷ XIX, các nước tư bản phát triển thời kỳ đó đối mặt với nhiều khủng hoảng. Ở Anh nhiều cuộc khủng hoảng diễn ra vào năm 1825, 1846, 1866 và 1878. Ở Mỹ, một sổ cuộc khủng hoảng diễn ra vào năm 1848, 1857, 1865, 1873, 1882 và 1893.
Xét quy mô quốc tế, các cuộc khủng hoảng kinh tế như 1847,1857, 1873, 1882 và 1890.
Đến các thập kỷ đầu thế kỷ XX, các cuộc khủng hoảng xảy ra vào năm 1900, 1907, 1920-1921, 1929-1933, 1937-1938. Đặc biệt, cuộc khủng hoảng lớn vào năm 1929-1933 cuộc đại suy thoái, ảnh hưởng tới hệ thống tư bản chủ nghĩa.
Từ nửa sau của thế kỷ XX, các cuộc khủng hoảng xảy ra vào năm 1954-1955, 1957-1958, 1960-1961, 1969-1971, 1973-1975, 1980-1982, 1997, 2007.
Nguồn: Tập hợp từ số liệu thống kê kinh tế thế giới
Chu kỳ kinh tế là khoảng thời gian nền kinh tế vận động giữa hai cuộc khủng hoảng kinh tế. Chu kỳ kinh tế gồm 4 giai đoạn: khủng hoảng, tiêu điều, phục hồi và hưng thịnh.
- Khủng hoảng là giai đoạn mở đầu của chu kỳ. Tình trạng kinh tế trở nên biến động tiêu cực, thể hiện rõ trong mọi chỉ tiêu kinh tế vĩ mô và ngành nghề kinh tế. Cầu về hàng hóa lao dốc làm cho tình trạng dư thừa, mức giá các loại hàng hóa, dịch vụ giảm mạnh, hàng loạt doanh nghiệp giảm quy mô, đóng cửa và phá sản, tình trạng thất nghiệp tăng đột biến...
Hậu quả trầm trọng là bất ồn xã hội, lực lượng sản xuất bị suy thoái.
- Tiêu điều là giai đoạn tiếp theo, trong đó sản xuất vẫn đình trệ, hàng hóa bán phá giá hoặc bị tiêu hủy, mức cung tiền tệ nhàn rỗi tăng, tỷ lệ thất nghiệp vẫn duy trì ở mức cao... Để thoát khỏi trì trệ, nhiều giải pháp tích ứng được đề xuất để giảm chi phí sản xuất và đổi mới tư bản cố định, tái cấu trúc doanh nghiệp, cơ cấu tư bản. Những đầu tư mới được giải ngân, tạo tác dụng kích cầu, thúc đẩy sự phục hồi chung của nền kinh tế.
- Phục hồi là giai đoạn tiếp sau, trong đó tư bản cố định tiếp tục đổi mới với quy mô lớn, đầu tư triển khai rộng trong nhiều ngành, lĩnh vực kinh tế. Sản xuất được khôi phục dần trở lại trạng thái trước khủng hoảng, số việc làm tăng dần, giá cả hàng hóa và dịch vụ được khôi phục, lợi nhuận tăng lên.
- Hưng thịnh là giai đoạn phát triển cao nhất của chu kỳ. Sản xuất được mở rộng và phát triển vượt mức cao nhất của chu kỳ trước, cầu về tiêu dùng và cầu đầu tư đều tăng lên, nền kinh tế sẵn sàng trong trạng thái hoạt động hết công suất, tịnh tiến dần đến mức tiềm năng. Doanh nghiệp tự tin vào đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh, vấn đề xã hội như việc làm và thu nhập được giải quyết hài hòa.
4.3.2. Các hình thức và nguyên nhân của khủng hoảng
Theo tiến trình phát triển nền kinh tế quốc dân, hình thức khủng hoàng kinh tế có nhiều biến thái, ngày càng có thêm những biểu hiện và đặc điểm mới. Bên cạnh khủng hoảng sản xuất thừa, còn có khủng hoảng tài chính và tiền tệ.
Khủng hoảng tài chính là trạng thái giảm sụt mạnh trong ngắn hạn về giá trị tài sản tài chính, sự mất khả năng thanh khoản của tổ chức tài chính, dẫn tới sự sụp đổ và phá sản hệ thống tài chính.
Khủng hoảng tài chính biểu hiện ở sự thâm hụt ngân sách nhà nước, mất cân đối cán cân thanh toán, sự vỡ nợ của hàng loạt ngân hàng và tô chức tài chính do giảm sút nhanh chóng về giá tài sản, suy giảm trầm trọng hoạt động kinh tế.
Khủng hoảng tài chính có thể diễn biến dưới các cuộc khủng hoảng ngân hàng, khủng hoảng tỷ giá hối đoái hay cán cân thanh toán, khủng hoảng kép (ngân hàng và tiền tệ), khủng hoảng nợ công.
Khủng hoảng kinh tế và khủng hoảng tài chính có những khác biệt (Bảng 4.2)
Khủng hoảng tài chính Khủng hoảng kinh tế
Nền kinh tế tiền tệ Nền kinh tế thực
Liên quan đến cấu trúc tài chính Liên quan đến cấu trúc kinh tế Mức giá tài sản tài chính (S&p 500,
NasDap)
Sản lượng (GDP)
Đầu tư tài chính Đầu tư thực
Bong bóng giá tài sản (chứng khoán, bất động sản)
Mức giá chung của nền kinh tế (lạm phát, CPI...)
Liên quan đến dòng chu chuyển vốn quốc tế (FDI, FII, vay nợ quốc tế...)
Liên quan đến xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ
Tác động đến nền kinh tế thực Tác động đến nền kinh tế tiền tệ
Bảng 4.2: Đặc trưng của khủng hoảng tài chính và kinh tế Nguồn: tổng hợp từ các nghiên cứu.
Nhìn chung, khủng hoảng tài chính thường xảy ra do các nguyên nhân chủ quan và khách quan, nguyên nhân bên trong nền kinh tế và bên ngoài. Chẳng hạn, do các chính sách của Nhà nước có sai lầm, làm mất lòng tin của giới đầu tư và người tiêu dùng, tồn tại của các bong bóng đầu cơ, tác nhân ngoại lai toàn cầu. Đối với từng cuộc khủng khoảng trong giai đoạn lịch sử cụ thể, các nguyên nhân gây ra khủng hoảng có những sắc thái riêng.
Chẳng hạn, cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ ở Đông Á là một trường hợp điển hình, khởi đầu vào 1997 tại Thái Lan, sau đó lan rộng sang các nước Đông Bắc Á như Hàn Quốc, Nhật Bản,...Đây là khủng hoảng trong bối cảnh toàn cầu hóa, thống trị của các tập đoàn đa quốc gia (MNCs), đầu cơ tiền tệ của các tài phiệt và nền kinh tế bong bóng. Đặc điểm đáng lưu ý là các nền kinh tế có độ mở rất lớn nên khủng hoảng kinh tế trong một quốc gia có thể nhanh chóng lan ra toàn cầu, vì thế hệ lụy của khủng hoảng là vô cùng rộng lớn. Nguyên nhân gây ra khủng hoảng dược tổng hợp trong Hộp 4.4.