Hộp 5.2. Tổng thống thứ 45 của Hoa Kỳ Donald J.Trump nói về bất bình đẳng tại Mỹ
5.4 VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Cơ chế thị trường là cơ chế tốt nhất điều tiết nền kinh tế hàng hóa một cách có hiệu quả, nhưng cơ chế thị trường cũng có không ít những khuyết tật vốn có của nó. Do đó, trong quá trình phát triền nền kinh tế thị
trường cần phải có vai trò kinh tế của nhà nước nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những khuyết tật của cơ chế thị trường. Trong nền kinh tế thị trường, theo cách tiếp cận của Kinh tế chính trị Mác - Lênin, nhà nước có các chức năng cơ bản sau:
5.4.1. Thiết lập khuôn khổ pháp luật, tạo lập môi trường thể chế cho các chủ thế kinh tế hoạt động phù hợp với quy luật khách quan
- Trong nền kinh tế thị trường, nhà nước đảm bảo sự ổn định chính trị, kinh tế, xã hội để tạo điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh tế, vì ổn định chính trị, xã hội là điều kiện cần thiết để phát triển kinh tế.
Nhà nước còn tạo ra hành lang, hệ thống luật pháp đồng bộ, ổn định, thuận lợi, phù hợp với luật pháp và thông lệ quốc tế, tạo cơ sở cho hoạt động của các chủ thể kinh tế tham gia thị trường, như: ban hành các điều luật cơ bản về quyền sở hữu tài sản và hoạt động thị trường; đặt ra những quy định cụ thể cho hoạt động của các chủ thể kinh tế; tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho mọi chủ thể kinh tế đều được tham gia hoạt động kinh doanh, cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng trên thị trường trong khuôn khổ pháp luật; trừng phạt những chủ thể phá hoại cạnh cạnh tự do; ban hành hệ thống các văn bản hướng dẫn thực hiện pháp luật và các định chế kinh tế khác.
Nhà nước định hướng cho sự phát triển kinh tế và thực hiện điều tiết các hoạt động kinh tế để đảm bảo cho nền kinh tế thị trường tăng trưởng, phát triển ổn định. Nhà nước xây dựng chiến lược và quy hoạch phát triển, trực tiếp đầu tư vào một số lĩnh vực để dẫn dắt nền kinh tế - xã hội đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế. Nhà nước đảm nhận việc xây dựng, phát triền và hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế và hạ tầng - xã hội cho nền kinh tế vận động và phát triển thuận lợi, bao gồm: hệ thống giao thông, thông tin, điện, nước, y tế, giáo dục, văn hóa, xã hội. Bảo đảm môi trường an ninh, trật tự, kỷ luật, kỷ cương, pháp luật được thực thi nghiêm minh, tạo lập đầy đủ đồng bộ môi trường thề chế cho các hoạt động của các chủ thể
kinh tế. Khuôn khổ luật pháp nhà nước thiết lập có tác động sâu sắc tới các hành vi của các chủ thể kinh tế và điều chỉnh mọi hành vi kinh tế của các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế thị trường.
5.4.2.Kiến tạo để thúc đẩy phát triển kinh tế theo định hướng gắn với bản chất và mục tiêu của chế độ xã hội
Cách tiếp cận nhà nước kiến tạo và phục vụ để thúc đẩy phát triển kinh tế mới được đề cập ở Việt Nam trong thời gian gần đây. Trên thế giới, các nhà kinh tế thường sử dụng thuật ngữ nhà nước phát triển với hàm ý nhà nước là chủ thể phục vụ sự phát triển chứ không phải là chủ thề đứng trên hay đứng ngoài quá trình phát triển. Việc sử dụng thuật ngữ nhà nước kiến tạo và phục vụ ở Việt Nam cũng hàm ý nhà nước phát triển như trong các nền kinh tế thị trường trên thế giới.
Kiến tạo phát triển là việc nhà nước coi trọng thị trường, tôn trọng các quy luật kinh tế khách quan của thị trường nhưng không tuyệt đối hóa vai trò của thị trường, mà nhà nước can thiệp tích cực để điều tiết các quan hệ thị trường dựa trên các quy luật, phù hợp với các quy luật kinh tế để định hướng phát triển theo những mục tiêu kinh tế trong những thời kỳ nhất định. Điều này được thực hiện thông qua việc nhà nước xây dựng các quy hoạch, chiến lược và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.
Việc đề cập đến nhà nước kiến tạo phát triển là hàm ý cả chủ thề, khách thể kiến tạo và mục tiêu kiến tạo phát triền. Chủ thể kiến tạo là nhà nước với hệ thống các cơ quan chức năng trong bộ máy nhà nước. Khách thể kiến tạo là những nhiệm vụ kinh tế xã hội theo mục tiêu đã được hoạch định dựa trên cơ sở khách quan nhằm thúc đẩy tăng trưởng, phát triển nền kinh tế. Trong đó, chính phủ có vai trò quan trọng trong thực thi tổ chức thực hiện các nhiệm vụ kinh tế xã hội đó. Chính phủ kiến tạo phải được xây dựng trên khuôn khổ nền tảng thiết chế dân chủ. Ở đó, hướng tới việc tạo ra những điều kiện để con người, các thành viên, tổ chức trong xã hội được tự
do kinh doanh theo pháp luật, được tự do sáng tạo và thúc đẩỵ sáng tạo trong khuôn khổ mà pháp luật cho phép hoặc pháp luật không cấm. Quyền tự do sở hữu của các công dân và tổ chức phải được bảo hộ một cách phù hợp với pháp luật. Chính phủ kiến tạo sẽ tạo dựng môi trường hoạt động kinh doanh tốt nhất cho các chủ thề kinh tế, ở đó mọi chủ thể kinh tế đều được phát huy cao nhất về tiềm năng, ưu thế trong môi trường kinh doanh bình đẳng, lành mạnh, nhằm thỏa mãn tốt nhất việc thực hiện các lợi ích cá nhân và xã hội.
Trong phát triển nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa thì chính phủ kiến tạo phải là một chính phủ mạnh, chính phủ phải gồm những người có trí tuệ, có kiến thức, có tư duy tốt, chuyên nghiệp, có khả năng nhìn xa trông rộng, có tầm nhìn chiến lược, có khả năng đề ra định hướng phát triển nền kinh tế, có kỹ năng hành động, kỹ năng thiết kế, đề ra được cơ chế, chính sách tốt nhất cho phát triển nền kinh tế quốc dân. Chính phủ phải lấy lợi ích quốc gia, dân tộc làm phương châm hành động với một phương thức hoạt động minh bạch, công khai, thân thiện với người dân, thị trường và doanh nghiệp, lấy sự ấm no của người dân, sự thành công của các doanh nghiệp và hạnh phúc của nhân dân làm phương châm hành động của mình.
Chính phủ hoạt động với tinh thần tạo môi trường thuận lợi nhất cho doanh nghiệp và người dân làm ăn, kinh doanh thuận lợi; có tư duy luôn luôn đổi mới, nhạy bén và linh hoạt, biết tạo ra sự phát triển và chia sẻ sự phát triển mọi mặt của xã hội; phải thiết kế và có một bộ máy hành chính gọn nhẹ, hiệu quả, trong sạch; trong điều kiện hiện nay, chính phủ phải hoạt động trên nền tảng công nghệ cao theo hướng chính phủ điện tử, chính phủ số, chính phủ của cách mạng công nghiệp 4.0; tập trung hoàn thiện thể chế; rà soát toàn bộ cơ chế chính sách, hành lang pháp lý theo hướng xóa bỏ rào cản, tháo gỡ khó khăn cho người dân, doanh nghiệp, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh; chính phủ phải chuyển mạnh từ quản lý sang phục vụ người dân, doanh nghiệp và phải gương mẫu trong lời nói và hành động, nói phải đi đôi với việc làm.
5.4.3. Phát huy vai trò kinh tế để cùng với các chủ thể trong xã hội khắc phục những thất bại của cơ chế thị trường
Như chúng ta đã biết, cơ chế thị trường là cơ chế tốt nhất điều tiết nền kinh tế hàng hóa một cách có hiệu quả, cơ chế thị trường “đem lại những điều kỳ diệu xung quanh ta” nhưng cơ chế thị trường “đôi khi cũng phản lại chúng ta và có những thất bại”, tức là cơ chế thị trường cũng tồn tại không ít những khuyết tật vốn có của nó, như: xuất hiện độc quyền, làm cho cạnh tranh không hoàn hảo; cơ chế thị trường làm tăng sự ô nhiễm môi trường, khai thác bừa bãi, kiệt quệ tài nguyên; không tránh khỏi khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát và thu nhập bất bình đẳng, tạo ra sự bất công bằng trong xã hội. Để nền kinh tế thị trường tăng trưởng, phát triển ổn định, bền vững nhà nước phải có các biện pháp để khắc phục những thất bại của thị trường, bao gồm:
- Nhà nước khắc phục sự kém hiệu quả của thị trường do xuất hiện độc quyền.
Trong cơ chế thị trường, cạnh tranh tự do tất yếu sẽ dẫn đến độc quyền. Độc quyền sẽ phá vỡ ưu thế của cạnh tranh tự do, làm cho cạnh tranh không hoàn hảo, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội. Khi độc quyền xuất hiện và phát triển tạo ra khả năng cho tích tụ, tập trung sản xuất càng cao, sản xuất với quy mô càng lớn, năng suất lao động càng tăng, khối lượng sản phẩm càng nhiều và chất lượng sản phầm càng tốt, do đó họ có thể giảm chi phí sản xuất và giảm giá cả hàng hóa. Nhưng vì mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao, các tổ chức độc quyền không giảm giá, mà họ luôn khống chế, áp đặt giá cả độc quyền (giá bán hàng hóa cao và giá mua thấp), thực hiện sự trao đổi không ngang giá trong lưu thông, hạn chế khối lượng hàng hóa sản xuất ra, tạo ra sự khan hiếm hàng hóa, tạo sự cung cầu giả tạo;...
Những hành vi đó của độc quyền đã gây thiệt hại cho lợi ích của người tiêu dùng và xã hội, làm cho hoạt động của thị trường kém hiệu quả. Để khắc phục những hạn chế kém hiệu quả do độc quyền gây ra, nhà nước ban hành
và thực hiện luật chống độc quyền và các luật kinh tế nhằm làm tăng hiệu quả của hệ thống thị trường cạnh tranh không hoàn hảo.
- Nhà nước khắc phục sự ô nhiễm môi trường, khai thác bừa bãi, kiệt quệ tài nguyên, mất cân bằng sinh thái do thị trường gây ra.
Trong cơ chế thị trường, vì mục đích lợi nhuận, các chất thải do quá trình sản xuất gây ra không được các doanh nghiệp xử lý, gây ô nhiễm môi trường nhưng các doanh nghiệp lại không phải trả tiền cho sự ô nhiễm đó.
Mặt khác, vì lợi nhuận, các doanh nghiệp thường lạm dụng, khai thác bừa bãi, khai thác kiệt quệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên; họ chỉ biết khai thác tài nguyên tối đa, không quan tâm, bảo vệ và phục hồi tài nguyên; chỉ quan tâm đến lợi ích trước mắt, không nghĩ đến lợi ích lâu dài, chỉ vì lợi ích cá nhân, không vì lợi ích xã hội, tạo ra sự mất cân bằng sinh thái, mất dần các nguồn lực cho phát triển kinh tế, làm nền kinh tế hoạt động kém hiệu quả. Để nền kinh tế hoạt động hiệu quả, nhà nước đưa ra và thực hiện luật chống ô nhiễm môi trường, chống khai thác kiệt quệ tài nguyên, bảo vệ môi trường sinh thái, cần lưu ý thêm, vấn đề khắc phục ô nhiễm môi trường không thể chỉ duy nhất dựa vào vai trò của nhà nước, sự tham gia của cộng đồng, giám sát của cộng đồng xã hội và bản thân các thành viên trong sản xuất kinh doanh cũng có ý nghĩa quan trọng.
- Nhà nước khắc phục khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát để nền kinh tế phát triển ổn định.
Nền kinh tế thị trường vận hành theo cơ chế thị trường khó tránh khỏi những chấn động bởi các cuộc khủng hoảng kinh tế, thất nghiệp và lạm phát. Vì chạy theo mục đích lợi nhuận, các chủ thể kinh tế tập trung vốn đầu tư vào sản xuất, những hàng hóa có giá cả cao (tức cung nhỏ hơn cầu). Vì nhiều người sản xuất, dần dần làm cung hàng hóa này tăng lên, đến một lúc nào đó cung hàng hóa này lại lớn hơn cầu, nhưng phải thông qua thị trường khi giá cả giám xuống, thậm trí giá cả còn nhỏ hơn chi phí sản xuất, thì người sản xuất mới biết được, nhưng họ đã đầu tư thiết bị máy
móc, nhà xưởng và một khối lượng sản phẩm lớn đã được sản xuất ra, không bán được sinh ra khủng hoảng kinh tế, nhiều xí nghiệp sẽ bị đóng cửa hoặc chuyển sang đầu tư vào ngành khác, sinh ra thất nghiệp, lạm phát.
Để khắc phục những thất bại này của thị trường, nhà nước phải sử dụng hai
“vũ khí” chủ yếu của mình là chính sách tài chính và chính sách tiền tệ để điều hòa cung cầu tiền tệ trên thị trường, ồn định giá cả, kích thích đầu tư, ổn định môi trường kinh tế vĩ mô, tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triền ồn định.
- Nhà nước hạn chế, khắc phục sự chênh lệch giàu nghèo quá mức, thực hiện công bằng xã hội.
Trong điều kiện hoạt động hoàn hảo và lý tường nhất của cơ chế thị trường, thì vẫn không thể tránh khỏi sự bất bình đẳng, phân hóa giàu nghèo trong xã hội đó là tất yếu khách quan. Một hệ thống thị trường có hiệu quả vẫn có thể gây ra sự bất bình đẳng lớn, do trong quá trình sản xuất kinh doanh, mặc dù trong môi trường kinh tế vĩ mô như nhau, nhưng người sản xuất, các doanh nghiệp khác nhau lại có những điều kiện khác nhau về vốn, trình độ quản lý, trình độ tay nghề người lao động, mức trang bị kỹ thuật cho sản xuất,... nên hiệu quả, theo đó là thu nhập của họ rất khác nhau. Ngoài ra, những người sản xuất, các doanh nghiệp còn sử dụng các công cụ cạnh tranh không lành mạnh làm cho thu nhập giữa họ càng cách xa nhau, có những người giàu lên nhanh chóng, ngược lại có những người thua lỗ, và bị phá sản, tạo ra sự chênh lệch giàu nghèo quá mức, gây sự bất công bằng xã hội.
Để khắc phục hiện tượng này, nhà nước cần thiết phải thông qua những chính sách kinh tế, xã hội để tác động đến quá trình phân phối thu nhập, nâng cao mức sống của các tầng lớp dân cư có thu nhập thấp, của những người gặp khó khăn trong cuộc sống do rủi ro gây ra. Công cụ quan trọng nhất của nhà nước đề thực hiện sự công bằng xã hội là thuế lũy tiến, đánh thuế người giàu theo tỷ lệ thu nhập lớn hơn người nghèo.
Bên cạnh thuế, phải có hệ thống hỗ trợ thu nhập đề giúp cho người già, người tàn tật, người phải nuôi con và bảo hiềm thất nghiệp cho người không có công ăn việc làm. Hệ thống chính sách này tạo ra mạng lưới an toàn bảo vệ cho những người không may mắn trong cuộc sống, tránh hủy hoại về kinh tế. Nhưng nên nhớ rằng, nhà nước cũng chỉ thực hiện được sự công bằng mang tính rất tương đối mà thôi.
5.4.4. Thực hiện vai trò kiểm tra, kiểm soát và xử lý các vi phạm của các chủ thể tham gia thị trường
Nhà nước sử dụng công cụ chiến lược, kế hoạch, luật pháp và chính sách làm căn cứ cho hoạt động kiểm tra, kiểm soát, đánh giá đối với nền kinh tế để điều tiết các hành vi ứng xử của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường.
Nhà nước thực hiện các hoạt động kiểm tra, kiểm soát đối với hoạt động của các chủ thể tham gia thị trường nhằm phát hiện, ngăn ngừa và xử lý nghiêm các hiện tượng vi phạm pháp luật, vi phạm chính sách kinh tế của nhà nước, bảo vệ tài sản và lợi ích của quốc gia, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thực hiện công bằng, bình đẳng trong hoạt động kinh doanh của các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế thị trường, góp phần thực hiện công bằng xã hội.
Trong nền kinh tế thị trường, vì mục đích lợi nhuận nhiều chủ thể kinh tế luôn tìm mọi cách để thực hiện mục đích của mình, kể cả các thủ đoạn cạnh tranh không lành mạnh, như: triệt hạ các đối thủ cạnh tranh, tận dụng mọi sự sơ hở của pháp luật, cơ chế chính sách của nhà nước, thậm trí họ cố tình vi phạm pháp luật, các cơ chế, chính sách của nhà nước... Vì vậy, phải thiết lập trật tự, kỷ cương, pháp luật của nhà nước thông qua việc thực hiện kiểm tra, kiểm soát của nhà nước đối với việc tuân thủ cơ chế, chính sách kinh tế và pháp luật về kinh tế của các chủ thề kinh tế tham gia thị trường.