Bài 3 LƢỠNG HÀ CỔ ĐẠI
3.2. CÁC QUỐC GIA Ở KHU VỰC LƢỠNG HÀ
3.2.4. Vương quốc Ba-bi-lon và thời đại Ham-mu-ra-bi
Sau khi lật đổ vương triều Ua, không giống như người E-lam là cướp bóc, vơ vét của cải của Lưỡng Hà rồi rút quân về nước, người A-mô-rit đã từ bỏ cuộc sống du mục định cƣ ở Lƣỡng Hà
Hình 8: Thành Babilon
Nguồn: http://www.ancientegypt.co.uk/gods/explore.
Đến năm 1894 TCN, họ chọn thành Ba-bi-lon làm thủ đô (Ba-bi-lon là cách gọi của người Hy Lạp, nguyên nghĩa là Ba-bi-li: cổng của thành). Sau đó chinh phục cả vùng Lưỡng Hà, từ đó người ta gọi vùng Lưỡng Hà là Ba-bi-lon.
Cư dân ỏ đây dù là người Xu Me, Ac-cat, A-mô-rit đều gọi chung là người Ba- bi-lon.
Vương quốc Ba-bi-lon tồn tại khoảng 300 năm và đạt đến cực thịnh dưới triều vua Ham-mu-ra-bi (1792 – 1750 TCN). Dưới triều vua Ham-mu-ra-bi, thành Ba-bi-lon trở thành trung tâm công thương nghiệp và văn hóa của phương Đông cổ đại.
Về kinh tế, vua Ham-mu-ra-bi rất chú trọng đến việc phát triển nền kinh tế đặc biệt là ngành thủy lợi. Lúc này hệ thống thủy nông toàn quốc đƣợc tu bổ, ông cũng đã cho đào con sông lớn nối liền hai con sông Ti-gơ-rơ và Ơ-phơ-rat (đƣợc mang tên ―sông đào Ham-mu-ra-bi‖ – sự giàu có). Công tác thủy lợi thời kỳ này không chỉ là công vịêc của nhà nước mà trở thành việc của chính người dân. Cụ thể trong điều 53 bộ luật Ham-mu-ra-bi qui định mọi người dân phải có trách nhiệm giữ gìn các công trình thủy lợi, nếu ai vi phạm sẽ bị xử lý, bồi thường. Nhờ hệ thống thủy lợi được mở mang, chăm sóc nên sản phẩm nông nghiệp phong phú, dồi dào, không chỉ cung cấp cho cư dân trong nước mà còn dùng để trao đổi với bên ngoài.
Ruộng đất dưới thời Ham-mu-ra-bi trên danh nghĩa thuộc về nhà vua nhƣng thực tế đƣợc phân chia ra 3 loại :
+ Ruộng đất của nhà vua, quan lại, quí tộc và tăng lữ.
+ Ruộng đất do công xã nông thôn quản lý (bị giảm so với trước) + Ruộng đất tư hữu (tương đối phát triển)
Thủ công nghiệp thời kỳ này cũng đƣợc chú ý. Các ngành dệt, làm da, đúc kim khí đã có truyền thống từ lâu, bấy giờ là những ngành phát triển nhất.
Ngoài ra, còn có các ngành làm đồ gốm, làm gạch, xây dựng, đóng tàu,…
Thương nghiệp thời Ba-bi-lon cũng tiến bộ rất nhiều. Sông và kênh đào là những đường giao thông rất thuận lợi để chở hàng đi khắp nơi. Ngoại thương cũng rất phát triển. Ở thành Ba-bi-lon, lái buôn các nước đi tấp nập, chợ mọc lên nhƣ nấm.
Về xã hội, chế độ nô lệ phát triển nhiều hơn so với thời Xu Me, Ac-cat những vẫn chưa thoát khỏi khuôn khổ chế độ nô lệ gia trưởng vì số lượng nô lệ và vai trò của họ trong đời sống kinh tế, xã hội chƣa áp đảo đƣợc số lƣợng lao động của người nông dân công xã. Luật pháp thời kỳ này cũng đã hết sức bênh vực và bảo vệ quyền lợi cho giai cấp chủ nô, cụ thể những kẻ nào giúp nô lệ chạy trốn hoặc che giấu nô lệ sẽ bị xử tử. Các cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm giúp chủ nô tìm lại nô lệ của chúng bỏ trốn… Luật pháp còn cho phép
Tầng lớp thợ thủ công cũng có sự phân biệt : Thợ thủ công tự do sống và làm tại các xưởng của nhà nước hoặc của tư nhân ở thành thị và thợ thủ thông hành nghề ngay trong các công xã nông thôn.
Hình 9: Vua Hammurabi
Nguồn: Lương Ninh. Lịch sử văn hóa thế giới. NXB: Giáo dục, Hà Nội trang 78.
Về chính trị, nhà nước Ba-bi-lon xây dựng theo hình thức chuyên chế trung ƣơng tập quyền. Quyền lực tập trung trong tay nhà vua. Vua đƣợc thần thánh hóa (vua Ham-mu-ra-bi cho mình thay mặt thần Mac-đuc để trị dân) với quyền lực tối cao và thiêng liêng để cai trị đất nước.
.
Hình 10: Cột đá khắc toàn văn luật Hammurabi
Nguồn: Lương Ninh. Lịch sử văn hóa thế giới. NXB: Giáo dục, Hà Nội.
Trang79
Ham-mu-ra-bi cho xây dựng lực lượng quân đội hùng mạnh, quân thường trực được huấn luyện kỹ càng và có kỷ luật rất nghiêm, cả tướng lĩnh và binh sĩ đều đƣợc phân cấp ruộng đất.
Chính nhờ lực lƣợng quân sự hùng hậu và có kỷ luật này mà Ham-mu-ra- bi tiến hành thắng lợi các cuộc viễn chinh xâm lƣợc, chinh phục toàn xứ Lƣỡng Hà, ổn định tình hình, phát triển kinh tế, đƣa Ba-bi-lon trở thành ―thời kỳ hoàng kim‖ của lịch sử Lƣỡng Hà. Ham-mu-ra-bi còn lập ra một bộ luật thành văn hoàn chỉnh, áp dụng thống nhất toàn khu vực Lƣỡng Hà. Bộ luật gồm 282 điều
lĩnh canh ruộng đất… nhƣng nội dung chính của bộ luật là việc bảo vệ quyền tƣ hữu, củng cố bộ máy nhà nước quân chủ trung ương tập quyền
Năm 1750 TCN, vua Ham-mu-ra-bi chết, vương quốc Ba-bi-lon dần dần bị suy yếu, lợi dụng thời cơ đó người Cat-xit ở khu vực phía đông sông Ti-gơ-rơ tràn vào chinh phục Ba-bi-lon, đặt nền đô hộ ở đây khoảng 600 năm.
Năm 1165 TCN quốc gia của người Cat-xit bị người At-xi-ri chinh phục.
Ba-bi-lon mất vai trò chính trị cuả mình trong nhiều thế kỷ, mãi đến thế kỷ VII TCN, địa vị chính trị của Ba-bi-lon mới được khôi phục dưới thời vương quốc Tân Ba-bi-lon.