Chương 2: Những cảm hứng chủ đạo trong tiểu thuyết của Ma Trường Nguyên
2.2. Cảm hứng chủ đạo trong tiểu thuyết của Ma Trường Nguyên
2.2.3. Cảm hứng trữ tình về thiên nhiên miền núi
Cùng với những giá trị văn hóa truyền thống thì cảm hứng trữ tình về thiên nhiên là yếu tố căn bản tạo ra hồn cốt miền núi trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên. Đây cũng là nguồn mạch chung của các cây bút văn xuôi các dân tộc thiểu số. Trong tác phẩm của họ, thiên nhiên là biểu tượng của vũ trụ bao la đầy bí hiểm nhưng cũng rất đỗi gần gũi, bao dung. Thiên nhiên bao bọc, nuôi dưỡng, chở che cho cuộc sống con người đồng thời thiên nhiên cũng là nơi ghi dấu tình cảm chân thành, mộc mạc của con người. Thiên nhiên trở thành một yếu tố quan trọng, trở thành cảm hứng nghệ thuật của nhà văn. So với các nhà văn dân tộc miền núi khác, thiên nhiên dưới con mắt của Ma Trường Nguyên hiện lên với những nét độc đáo riêng.
Thiên nhiên núi rừng trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên hiện lên rất phong phú, đa dạng. Có khi đó là thiên nhiên mang vẻ đẹp trữ tình, thơ mộng. Cũng có khi thiên nhiên như một người bạn tri kỉ, tâm giao của con người, có mối liên hệ máu thịt với con người, chia sẻ những nỗi niềm thầm kín của con người. Trong đó, như một nét đặc trưng, thiên nhiên trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên ít xuất hiện trong dáng vẻ hùng vĩ, bí hiểm, dữ dội. Phải chăng tâm hồn tinh tế của nhà văn đã phả vào núi rừng xứ sở một vẻ đẹp nhẹ nhàng như vậy?
Trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên, thiên nhiên luôn được thể hiện như một phần hữu cơ của cuộc sống con người. Ở phần đầu Mũi tên ám khói, trong quan niệm của những người con của bản mường, con suối, dòng thác là nguồn sống, là tâm điểm và linh hồn của vạn vật sinh tạo và bao bọc vạn vật. Thiên nhiên là con đường dẫn lên Mường Trời, gặp Tiên lấy Tiên. Cốc Tát là cửa suối tiên lên mường Trời, con suối Khuôn chảy từ lòng núi Khau Dạ, thác khuôn làm cái cửa Trời mở ra và cho nước xuống trần gian khiến vùng đất khô cằn sinh cây nảy lộc thành rừng đại ngàn, cho con người cày cấy lúa ngô, nuôi cây, nuôi người, nuôi trời xanh, đi xa nữa đến nhiều mường, nuôi ruộng người Nùng, nuôi vườn người Cao Lan, nuôi soi
người Sán Dìu, nuôi đồng ruộng người Kinh, nuôi cá cho dân chài trên biển… Có thể nói, nếu ngôn ngữ là một trong những trở ngại đối với các nhà văn dân tộc thiểu số nói chung, Ma Trường Nguyên nói riêng thì vốn sống, và rộng hơn, cái nhìn nghệ thuật về thiên nhiên và con người miền núi lại là điểm mạnh căn bản khiến cho đó là tiếng nói riêng, không thể thay thế của văn xuôi dân tộc miền núi.
Thiên nhiên ấy chính là người mẹ vĩ đại mang lại sự trù phú cho quê hương, sự ấm no cho con người và bồi đắp tâm hồn họ. Đây là những trang viết đầy say mê về dãy núi Phạ Đeng: “Dãy núi làm địa giới giữa hai vùng đất. Mái núi phía Đông là mường Đông Luông, mái núi phía Tây là phường Khau Lỳ. Chếch hướng Đông Bắc đi khoảng nửa ngày đường có thác suối Soong Toọng nước chảy tung trắng xóa dào dạt đêm ngày chảy xuống cánh đồng ruộng bậc thang Đông Luông xanh ngắt bốn mùa ngô lúa tốt tươi. Từ nơi lưng chừng thác, nguồn nước lại tách ra thành một dòng chảy theo thung lũng sang sườn bên kia dãy núi chia nước cho mường Khau Lỳ” [23, tr.7]. Đó là bức tranh thiên nhiên yên bình, vừa khoáng đạt vừa ăm ắp tình cảm của nhà văn.
Thiên nhiên trong tiểu thuyết của Ma Trường Nguyên không những gần gũi mà còn không ngừng chuyển hóa, hòa quyện với sinh cuộc của người dân miền núi.
Trong Trăng yêu là không gian thơ mộng, mờ ảo, thoạt trở nên linh thiêng, huyền hoặc trong lễ hội đón Nàng Trăng: “Nàng Trăng Hai Đèng ngay trước mặt đấy, đang gần mà cách bức xa xôi làm sao anh nói truyện trực tiếp được. Mọi người đều thành kính, hởi lòng hởi dạ khi được nàng nói chuyện theo bài bản sẵn nhưng vẫn ngỡ đấy là xuất phát từ lòng nàng Trăng sáng láng. Mỗi lời nói của nàng là những nguồn ánh sáng lung linh tỏa dọi sâu xa đến mở cõi lòng xuân của con người trần tục. Được nói được nghe được đứng gần nàng, người người thấy mình như lớn lên cao thượng, lòng tự dưng đội ngân cảm xúc dạt dào, mãnh liệt tình người, tình đời, cả khí chất của mùa xuân lâng lâng đến ngất ngây. Con người như được chắp cánh bay bổng đến miền huyền ảo, kỳ lạ tràn trề ánh sáng diệu kỳ” [21, tr.89]. Thiên nhiên ma mị ấy xuất hiện rất nhiều trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên, nó như gột rửa, đem lại vẻ đẹp tinh khiết cho con người miền núi.
Còn một điều khá đặc biệt mà chúng tôi trình bày ở đây, trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên có những câu chuyện tình lứa đôi rất đỗi lãng mạn được hòa trong không gian thiên nhiên vĩ đại. Hay nói cách khác, thiên nhiên là chứng nhân cho những phút giây hạnh phúc của các đôi lứa yêu nhau. Có thể tìm thấy rất nhiều những trường đoạn như vậy trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên. Đó là không gian mà Sáy trao tình cho người yêu trong những phút giây hiếm hoi được hạnh phúc, bình yên trong cuộc đời đầy sóng gió, là không gian cô giáo Ngần trao mối tình đầu đời cho chàng trai nghèo mà có chí bên vách đá hoang dại trong Mùa hoa hải đường; đó là không gian đêm trăng huyền hoặc của mối tình giữa Gắm với nàng Trăng Hai Đèng;… Và đây là một bức tranh thiên nhiên như thế trong tiểu thuyết Trăng yêu: “Một hôm Lan Thao dẫn Cốc đến thăm thác suối Nặm ún đổ từ trên lưng chừng núi xuống ào ào như một dải lụa trắng. Tiếng thác vọng ngân nga.
Tiếng chim kêu lảnh lót. Hai bên triền suối hoa nở rực rỡ trong nắng vàng. Lan Thao đứng trước cửa thác gió tung phấp phới làn tóc mượt mà bay bay như áng mây trên đỉnh núi.
Cốc ngắm người con gái miền rừng. Lòng anh bỗng ngất ngây như đứng trước một nàng tiên nữ. Anh ngỡ lạc đến đầu nguồn con suối tiên. Mà ở xuôi anh đã được nghe kể về miền sơn cước có những nơi tiên xuống trần thế để giúp người mồ côi như anh. Bỗng Lan Thao chạy vào một cành cây thấp sát vách núi đá có một dò phong lan tím … Lan Thao lại chạy lên đầu nguồn suối. Cô tìm những lá rừng to bản kết lại thành thuyền lá khéo léo. Cô thả xuống dòng suối trong leo lẻo đang róc rách. Lan Thao ngắt những đóa hoa rừng bỏ trên thuyền lá trôi xuôi xuống phía dưới mà Cốc đang đứng đợi.
Cốc ôm vầng hoa phong lan vào ngực và nhìn những chiếc thuyền hoa nhỏ xíu mỏng manh trôi đến trước mặt. Anh tìm cây que ngăn lại để hoa khỏi trôi mất.
Lan Thao cứ thả hết thuyền hoa này đến thuyền hoa khác. Cốc đưa thuyền hoa vào một “bến” hoa ngay bên cạnh dòng suối bập bềnh các loại hoa rừng như đang rộn ràng vui múa theo nhịp thác ấm reo vang… Lan Thao cúi xuống dòng suối rửa mặt cho mát mẻ. Cô bỗng nhìn thấy khuôn mặt Cốc đang cúi xuống nhìn mình đắm đuối
in dưới dòng suối trong long lanh lấp lóa. Lan Thao lên bờ ngồi sụp xuống gần bờ vũng đếm các thuyền hoa một lần nữa. Cô cười lúng liếng:
- Đây là hoa miền rừng gửi tặng người ở miền xuôi đó anh ơi! Khi nào anh về dưới kia anh nhớ chiều chiều ra ngóng cuối nguồn nước để đón thuyền hoa em gửi về anh nhé!” [21, tr.168-172]. Phần văn bản này là một trong những trường đoạn tiêu biểu cho cảm hứng thiên nhiên miền núi trong tiểu thuyết Ma Trường Nguyên.
Tình yêu của Cốc và Lan Thao như đang bừng nở trong một không gian của thiên nhiên đầy thơ mộng và lãng mạn. Trong sắc màu thiên nhiên rực rỡ, trong âm thanh thiên nhiên ngân lên rộn ràng, Lan Thao như một nàng tiên nữ khiến chàng trai tên Cốc không khỏi ngây ngất. Thiên nhiên tươi đẹp lúc này trở thành nơi chứng kiến và nuôi dưỡng tình yêu.
Bên cạnh đó, thiên nhiên trong tiểu thuyết của Ma Trường Nguyên cũng là nơi mang linh khí ngàn năm đắp đổi cho con người. Trong Phượng hoàng núi, thiên nhiên là nơi lưu giữ những truyền thuyết, hơi thở lịch sử từ ngàn đời. Mở đầu tác phẩm đã mở ra cảnh núi rừng : “Ngay trước con đường đi vào mường đã nhìn thấy ngọn núi đá cao sừng sững như chạm vào mây trời. Dưới chân ngọn núi có con suối chạy qua nước trong veo. Mường Phượng Hoàng được tương truyền là quê hương bách điểu. Ngọn núi đã chắn giữ ngoài cửa mường. Còn bên trong là cả vùng đất thung lũng rộng lớn có dãy núi nối liền nhau bao bọc. Đất đai màu mỡ, cây cối bạt ngàn. Có nhiều quả rừng bốn mùa sai chín để nuôi sống các loài chim chóc. Lâm Quảng, một chàng trai của núi rừng. Từ nhỏ anh đã được nghe các già bản kể lại. Anh lớn lên trong nỗi lâng lâng, phấp phỏng, kỳ thú và kiêu hãnh qua các huyền thoại kỳ ảo thấm đẫm trong tâm hồn như gió núi hương rừng” [25, tr.1].
Thiên nhiên ấy còn được phả những huyền tích về tình yêu chung thủy, về lòng hận thù giữa hai dòng họ Ma và họ Lâm bao đời, nhưng trên hết thiên nhiên ấy là nơi xóa bỏ hận thù khi đất nước nguy nan. Có thể nói, Phượng hoàng núi là tiểu thuyết tiêu biểu cho cảm hứng viết về thiên nhiên trong mối quan hệ khăng khít với con người miền núi của Ma Trường Nguyên.
Nếu Cao Duy Sơn chú ý phát hiện ra vẻ đẹp đặc trưng của các mùa miền núi với hình ảnh của mưa xuân “đậm và nét”, với sắc vàng và “hương vị ngái đắng của cỏ cây” mùa thu, với cái buốt giá đặc trưng của mùa đông vùng cao,… Vi Hồng thường dùng hình ảnh ánh nắng với vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa dịu dàng, trong trẻo làm nền cảnh cho vẻ đẹp vùng cao bốn mùa thì Ma Trường Nguyên luôn đan lồng thiên nhiên trong những bước chuyển của con người; thiên nhiên như một phần cơ thể của con người. Chúng tôi sẽ trở lại với vấn đề này trong khi trình bày về những phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết của Ma Trường Nguyên.
Tiểu kết
Có thể nói, trong hành trình sáng tạo của mình, Ma Trường Nguyên đã viết như “con tằm trả nghĩa dâu tươi” cho dân tộc, cho quê hương. Sự nghiệp văn chương của Ma Trường Nguyên gắn chặt với mảnh đất vùng cao. Con người, cuộc sống và thiên nhiên nơi ấy đã được nhà văn miêu tả một cách sinh động, chân thực với tất cả tấm lòng yêu mến và gắn bó. Việc làm ấy giúp ông chuyển được điệu hồn, điệu cảm của con người và cuộc sống, của cỏ cây và đất trời quê hương ông tới người đọc. Với mạch nguồn cảm hứng về hiện thực và văn hóa miền núi, cảm hứng nhân đạo hướng về con người miền núi, cảm hứng trữ tình về thiên nhiên miền núi, nhà văn đã đặt niềm tin vào cuộc đổi mới, vào phẩm giá con người vùng cao… Tin rằng, con người có đủ sức chiến thắng cái xấu, cái ác để tạo dựng cho mình cuộc sống thực sự hạnh phúc, yên bình. Chính sự nhất quán trong cảm hứng nghệ thuật, nhất quán trong tình yêu không thể suy chuyển của nhà văn với quê hương, với con người nơi núi rừng đã giúp tác phẩm của ông neo đậu được trong lòng người đọc.
Chương 3