CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ VÀ QUYẾT ĐỊNH MUA BẢO HIỂM NHÂN THỌ
1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước về bảo hiểm nhân thọ 27 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
Ở cấp độ luận án tiến sĩ có 3 nghiên cứu cơ bản là luận án tiến sĩ Nguyễn Thị Hải Đường (2006) “Một số giải pháp phát triển thị trường Bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam” đã nghiên cứu về sự phát triển của thị trường này dưới góc độ về mức độ thỏa mãn của khách hàng với các loại hình sản phẩm và sự tác động của kênh phân phối đại lý và chất lượng dịch vụ khách hàng cũng như các biện pháp xúc tiến bán của các doanh nghiệp bảo hiểm. Luận án tiến sĩ Trong Thao Phi (2003) “giải pháp thỏa mãn nhu cầu tiềm năng về Bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam” đã chỉ ra những nguyên nhân tác động đến sự kém phát triển của thị trường này như yếu tố về mặt nhận thức, thu nhập của khách hàng và những tác động về hệ thống thanh toán cũng như chính sách kinh tế vĩ mô của nhà nước. Việc nghiên cứu phát triển thị trường và sự thỏa mãn nhu cầu của khách hàng là rất quan trọng bởi nó giúp thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế nói chung nhưng để đạt điều này cần dựa trên một quyết định rất quan trọng là quyết định có hay không việc khách hàng sẽ mua các sản phẩm Bảo hiểm nhân thọ.
Thuy Tien Ho (2007)đã phân tích tổng quan về thị trường bảo hiểm nhân thọ trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế 2001 – 2005 từ đó đề xuất một số giải pháp phát
triển thị trường bảo hiểm nhân thọ trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế. Điểm chung của các nghiên cứu này là các nghiên cứu đi vào phân tích tổng hợp trên khía cạnh thị trường thay vì nghiên cứu cụ thể dưới góc độ của từng cá nhân trong quá trình ra quyết định và đều dựa trên phân tích dữ liệu thứ cấp.
Một số nghiên cứu gần đây của các tác giả như (Nguyễn Xuân Cường và cộng sự (2014); Lê Long Hậu (2017); Nguyễn Thị Thùy và Nguyễn Văn Ngọc (2015); Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2015); Phạm Thị Loan và Phan Thị Dung (2015)) đã nghiên cứu quyết định mua bảo hiểm nhân thọ cụ thể hơn dưới góc độ cá nhân. Điểm chung của các nghiên cứu này đều xem xét ảnh hưởng trực tiếp của các nhân tố đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ một cách tổng hợp cụ thể như:
Nghiên cứu của Phạm Thị Loan và Phan Thị Dung (2015) với mục tiêu xem xét cá nhân tố ảnh hưởng tới quyết định mua bảo hiểm nhân thọ Manulife trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa. Kết quả phân tích từ phần mềm SPSS cho thấy ảnh hưởng của yếu tố tâm lý bao gồm tâm lý chi tiêu và tâm lý tiết kiệm là nhân tố có ảnh hưởng ngược chiều mạnh mẽ nhất đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ của người dân trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa. Không có sự khác biệt về quyết định mua bảo hiểm giữa các nhóm tổng thể con phân loại theo các biến nhân khẩu học như giới tính,trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân nhưng khác nhau giữa các nhóm thu nhập; nghề nghiệp; độ tuổi. Ngoài ra kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra ảnh hưởng tích cực từ những người thân trong quyết định mua bảo hiểm nhân thọ.
Các kết quả nói trên dựa trên mô hình nghiên cứu như sau:
Hình 1.3: Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định mua sản phẩm bảo hiểm nhân thọ
Nguồn: Phạm thị Loan và Phan Thị Dung ( 2015)
Tương tự như nghiên cứu nói trên Nguyễn Thị Thùy và Nguyễn Văn Ngọc (2015) cũng xem xét ảnh hưởng của các nhân tố đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ của công ty bảo hiểm nhân thọ Prudential Việt Nam trên địa bàn thành phố Nha Trang. Kết quả phân tích hồi qui bội cho thấy có 1 nhân tố quan hệ nghịch đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ là Sự kiện trong cuộc sống và 4 nhân tố quan hệ thuận đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ là Tư vấn viên, Ủng hộ của người thân, Công ty bảo hiểm và Kênh phân phối hợp lý. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra thêm ba nhân tố khác ảnh hưởng đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ của khách hàng là Tư vấn viên, Công ty bảo hiểm và Kênh phân phối hợp lý.
Mô hình nghiên cứu của công trình này như sau:
Hình 1.4: Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định mua sản phẩm bảo hiểm nhân thọ của Prudential
Nguồn: Nguyễn Thị Thùy và Nguyễn Văn Ngọc, 2015 Nghiên cứu của Lê Long Lê Long Hậu (2017) tập trung hơn bằng việc nghiên cứu về quyết định tham gia bảo hiểm nhân thọ của cá nhân: vai trò của thái độ đối với rủi ro và kiến thức tài chính nhưng cũng dựa trên những phân tích nhân
tố tổng hợp với 13 nhân tố bao gồm cả các yếu tố nhân khẩu học để xem xét các ảnh hưởng của nó đến quyết định tham gia bảo hiểm nhân thọ của các cá nhân. Kết quả thu được cũng chỉ ra cả hai biến độc lập là thái độ đối với rủi ro cũng như sự hiểu biết về tài chính đều có tác động tiêu cực đến quyết định tham gia bảo hiểm nhân thọ. Người càng thích rủi ro thì quyết định tham gia bảo hiểm nhân thọ càng thấp vì họ có những lựa chọn khác mang lại mức độ sinh lời cao hơn trong khi những người thì có hiểu biết về tài chính càng nhiều sẽ có nhiều cơ hội tìm kiếm lợi ích hơn là tham gia bảo hiểm nhân thọ. Các biến kiểm soát khác đều có ý nghĩa thống kê như sản phẩm; thái độ nhân viên; lợi ích; thu nhập; ảnh hưởng của người khác; mức độ phụ thuộc; kỳ vọng… nhưng nghiên cứu này cũng không tìm thấy ảnh hưởng của các biến giới tính và tình trạng hôn nhân.
Như vậy, với việc nghiên cứu các nhân tố tổng hợp, các nghiên cứu đã chỉ ra một số kết luận khác nhau ảnh hưởng đến quyết định mua bảo hiểm nhân thọ nhưng không xem xét quá trình mua được hình thành như thế nào.
Một nghiên cứu ra đời sau này đã khắc phục tình trạng này đó là nghiên cứu của Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2015) nhằm xem xét những nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua bảo hiểm hưu trí tự nguyện nhân thọ của cư dân tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu này có sự khác biệt với các nghiên cứu nói trên bằng việc sử dụng mô hình lý thuyết về hành vi hoạch định TPB của (Ajzen, 1991) và xét thêm hai yếu tố tâm lý là tính phòng xa và mức độ chấp nhận rủi ro tài chính. Phương pháp PLS-SEM được dùng để phân tích dữ liệu khảo sát trên địa bàn TPHCM với kích thước mẫu 323. Kết quả nghiên cứu đã xác định các yếu tố tác động đến ý định mua BHHTTN. Trong đó, thái độ đối với việc mua BHHTTN, chuẩn chủ quan, kiểm soát hành vi cảm nhận, tính phòng xa có tác động tích cực và mức độ chấp nhận rủi ro tài chính tác động tiêu cực đến ý định. Nghiên cứu này chỉ đề cập đến sản phẩm bảo hiểm nhân thọ nhưng là sản phẩm hưu trí do vậy chủ yếu đề cập và khai thác khía cạnh tiết kiệm cũng như tâm lý phòng xa khi về già của người mua. Theo đó mô hình và kết quả nghiên cứu được thể hiện như sau:
Hình 1.5: Mô hình và kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố đến ý định mua bảo hiểm hưu trí tự nguyện nhân thọ trên địa bàn thành phố Hồ
Chí Minh
Nguồn: Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự (2015) Kết quả phân tích từ mô hình cho thấy ảnh hưởng của các yếu tố thái độ đối với việc mua BHHTTN, chuẩn chủ quan, và kiểm soát hành vi cảm nhận đến ý định mua BHHTTN của cư dân TpHCM, đồng thời xem xét ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý lên ý định này. Trong đó được cụ thể thành 5 kế luận như sau:
(1) Thái độ đối với việc mua BHTTN, chuẩn chủ quan, và kiểm soát hành vi cảm nhận có tác động tích cực đến ý định mua BHHTTN;
(2) Tính phòng xa tác động tích cực đến thái độ và mức độ chấp nhận rủi ro tài chính tác động tiêu cực đến thái độ;
(3) Tính phòng xa tác động tích cực đến kiểm soát hành vi cảm nhận;
(4) Tính phòng xa tác động tích cực đến ý định
(5) Mức độ chấp nhận rủi ro tài chính tác động tiêu cực đến ý định.
Trong các yếu tố tác động đến ý định mua BHHTTN thì thái độ có tác động mạnh nhất (Nguyễn Tiến Dũng và cộng sự, 2015).
Mức độ chấp nhận rủi ro
tài chính
Tính phòng xa
ò = - 0.13 Thỏi độ đối với việc mua
BHHTNT
Chuẩn chủ quan
Kiểm soát hành vi cảm ò = 0.45 nhận
Ý định mua BHNT ò = 0.49
ò = 0.11 ò = 0.19
ò = 0.37
R2= 44%
1.3. Khoảng trống nghiên cứu
Dựa trên những kết quả phân tích nói trên có thể thấy:
Mặc dù đã có rất nhiều các nghiên cứu trên thế giới và trong nước được thực hiện nhằm tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu, ý định hoặc khả năng sở hữu các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ. Các nghiên cứu được thực hiện về cơ bản có thể chia thành hai hướng bao gồm:
Các nghiên cứu phân tích tác động trực tiếp của các nhân tố mà không thông qua mô hình lý thuyết như (Outreville (1996); Beck và Webb (2003b); Browne và Kim (1993)). Kết quả nghiên cứu đã không cho thấy được một cái nhìn tổng quát và đồng bộ về nhu cầu và hành vi mua bảo hiểm. Việc nghiên cứu nhu cầu và quyết định mua bảo hiểm nhân thọ dưới dạng này chỉ có thể đem lại kết luận về một vài nhân tố trọng yếu như nhóm các nhân tố về kinh tế, nhân khẩu học hay tâm lý xã hội. Thêm vào đó, nó chỉ có thể giải thích tác động của các nhân tố phần nào chứ không giải thích được diễn tiến quá trình hình thành hành vi mua bảo hiểm nhân thọ.
Hướng nghiên cứu còn lại dựa trên các mô hình lý thuyết bao gồm lý thuyết tiện ích dự kiến cũng như các phiên bản phát triển của nó và mô hình lý thuyết hành vi mua. Việc nghiên cứu bảo hiểm nhân thọ dựa trên khung lý thuyết tiện ích dự kiến EUT và lý thuyết triển vọng hay lý thuyết về khách hàng tiềm năng (Kahneman và Tversky, 1979) đã bị thách thức nặng nề thông qua các kết quả nghiên cứu thực nghiệm như mối quan hệ vướng mắc giữa nhận thức và sở thích hoặc thái độ đối với rủi ro và sản phẩm vẫn còn (Starmer, 2000). Do vậy, cùng với sự phát triển của các lý thuyết kinh tế học về hành vi thì việc tìm hiểu quá trình mua bảo hiểm nhân thọ dưới góc độ quá trình ra quyết định đặc biệt là dưới góc độ của lý thuyết hành vi mua như các nghiên cứu gần đây của (Ogenyi Ejye và Owusu-Frimpong, 2007; Brahmana và cộng sự, 2018b) là hoàn toàn cần thiết và phù hợp với xu thế hiện tại. Tuy nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ ra trong nghiên cứu ý định và hành vi mua bảo hiểm đã không xem xét và nghiên cứu yếu tố làm cản trở hoặc tạo thuận lợi cho các quyết định bảo hiểm hoặc các yếu tố tạo động lực thúc đẩy từ ý định đến hành vi mua bảo hiểm nhân thọ. Các lý thuyết, chẳng hạn như lý thuyết trao đổi kiến thức hoặc lý thuyết trao đổi xã hội có thể được sử dụng để khám phá vai trò tâm lý về ý định mua bảo hiểm nhân thọ để xem xét diễn biến quá trình từ ý định đến hành vi hoặc những lý thuyết về triển vọng trong tương lai hay tìm hiểu tâm lý phòng xa có thể lấp đầy những khoảng trống trong nghiên cứu này (Brahmana và cộng sự, 2018b).
Do vậy, với những kết quả phân tích và tổng hợp nói trên, luận án đã sử dụng lý thuyết hành vi dự định để nghiên cứu quyết định mua bảo hiểm nhân thọ và bổ sung các nhân tố liên quan đến nhận thức rủi ro và nhận thức lợi ích trong tương lai để làm rõ hơn quyết định mua bảo hiểm nhân thọ cũng như xem xét các yếu tố tạo động lực thúc đẩy ý định mua thành quyết định mua thực tế.
TÓM TẮT CHƯƠNG 1
Qua quá trình phân tích và tổng hợp tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về lĩnh vực nhu cầu, ý định và quyết định mua bảo hiểm nhân thọ. Tác giả nhận thấy đã có một số lượng lớn các kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực này với bao gồm nhiều kết luận khác nhau cũng như tiếp cận ở nhiều phương pháp khác nhau.
Như đã phân tích ở trên, các nghiên cứu dưới góc độ lý thuyết được bắt đầu sớm nhất với các nghiên cứu theo lý thuyết tiện ích dự kiến cho rằng việc mua bảo hiểm nhân thọ là để tối đa hóa lợi ích mong muốn nhưng lại không giải đáp được những vướng mắc liên quan đến vấn đề về tâm lý học. Trong khi đó các nghiên cứu và phân tích tổng hợp không dựa trên mô hình lý thuyết thì thường đi sâu vào xem xét một vài nhân tố khác nhau ở mỗi nghiên cứu. Tổng hợp các nghiên cứu này cho ra đời những nhóm kết quả nghiên cứu liên quan đến các biến số như nhân khẩu học; kinh tế hay tâm lý xã hội. Tuy nhiên các nghiên cứu được thực hiện theo cách thức này không phản ánh được toàn bộ ảnh hưởng của các nhân tố đến quá trình mua bảo hiểm nhân thọ của cá nhân.
Do vậy, việc xem xét quyết định mua bảo hiểm nhân thọ cần phải được nghiên cứu dưới các góc độ hành vi như những bằng chứng nghiên cứu gần đây đã chứng minh là hoàn toàn cần thiết và phù hợp để xem xét quá trình ra quyết định mua bảo hiểm (Ogenyi Ejye và Owusu-Frimpong, 2007; Omar, 2007; Brahmana và cộng sự, 2018b).