Ket án một người là sự đánh giá chính thức của Tòa án nhân danh Nhà nước về hành vi phạm tội mà người đó đã gây ra đối với xã hội. Hậu quả trực tiếp của sự đánh giá này là người phạm tội phải chịu hình phạt. Nhưng không chỉ dừng lại ở đó, người bị kết án còn bị đặt vào một hoàn cảnh "thử thách tiếp theo "
sau khi chấp hành xong bản án - phải mang án tích. Đây là cơ sở để xác định tội
phạm, tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm nếu họ lại phạm tội. Như đã trình bày, người bị kết án mặc dù đã chấp hành xong bản án nhưng vẫn phải mang án tích về tội mà họ đã phạm. Trước khi có Bộ luật Hình sự năm 1985 thì người bị kết án phải mang án tích suổt đời. Đe “ giải thoát" cho người bị kết án sau khi họ đã chấp hành xong bản án, Bộ luật Hình sự năm 1985 (các Điều 52 - 56. 67) lần đầu tiên đã quy định chế định xóa án tích và nó được tiếp tục ghi nhận trong Bộ luật Hình sự năm 1999 (các Điều 63 - 67, 77).
Xoá án tích là một chế định mang tính nhân đạo của luật hình sự thể hiện sự thừa nhận về mặt pháp lý người bị kết án không còn mang án tích nữa và vì vậy không phải tiếp tục gánh chịu bất cứ hậu quả nào do việc kết án mang lại.
Người được xóa án tích được coi như chưa bị kết án (không có tiền án).
Điều đó có nghĩa là từ thời điểm được xóa án tích, họ trở thành người hoàn toàn bình thường về mặt tư pháp và không ai có thể căn cứ vào sự kiện họ đã bị kết án trước đây để hạn chế quyền lợi của họ. Sau khi đã được xỏa án tích, mọi giấy tờ liên quan đến căn cước, lý lịch của họ đều được ghi là "không có án tíc h " và nếu người đó lại phạm tội mới thì cũng coi như phạm tội lần đầu.
Theo quy định tại các Điều 64, 65 của Bộ luật Hình sự năm 1999 thì có hai hình thức xỏa án tích. Đó là đương nhiên được xóa án tích và xóa án tích do Tòa án quyết định.
(i), Đương nhiên được xóa án tích
Đương nhiên xóa án tích là trường hợp được cấp giấy chứng nhận xóa án mà không cần có sự nhận xét, quyết định của Tòa án. Theo quy định tại Điều 64 Bộ luật Hình sự thì hình thức đương nhiên được xóa án tích được áp dụng như sau:
- Vê đổi tượng áp dụngะ Hình thức đương nhiên được xóa án tích được áp dụng đối với 02 loại đổi tượng, một là, người được miễn hình phạt: người được
tòa án miễn hình phạt được đương nhiên xóa án tích khi bản án có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên họ chỉ được miễn án tích khi đã chấp hành xong các quyết định khác được nêu trong bản án như: việc bồi thường thiệt hại; nộp án phí...; hai là,
ngườ; bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù (kể cả phạt tù cho hưởng án treo).
- về điều kiện áp dụngะ Hình thức đương nhiên được xóa án tích được áp dụng đối với người được miễn hinh phạt không kèm theo điều kiện nào. Đổi với ngưòi bị phạt cảnh cáo. phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù (kể cả phạt tù ch5 hưởng án treo) thì phải có đủ hai điều kiện sau đây:
M ột là, tội phạm mà họ bị kết án không thuộc các tội xâm phạm an ninh quốc gia. các tội phá hoại hòa bình, chổng loài người và tội phạm chiến tranh nhữra tội phạm này thuộc chương X I và chương X X IV Bộ luật Hình sự;
H a i là. họ không phạm tội mới trong thời hạn cụ thể dưới đây, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án:
+ M ột năm - đối với người bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo;
+ Ba năm - đối với người bị phạt tù đến ba năm;
+ Năm năm - đối với người bị phạt tù từ trên ha năm đến mười lăm nãm;
+ Bảy năm - đổi với người bị phạt tù trên mười lăm năm.
Tuy nhiên, hiểu như thế nào là chấp hành xong bản án để xem xct quyết định thời gian xóa án. Việc này được hiểu người phạm tội đã chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung cũng như các quyết định khác của bản án.
Nhữig trường hợp tòa án tuyên miễn chấp hành phần hình phạt còn lại cũng đượ: coi là đã chấp hành xong.
(ii), Xoá án tích do Tòa án quvết định
Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật Hình sự thì hình thức xóa án tích do Tòa án quyết định được áp dụng như sau:
- về đổ i tượng áp dụng-. Hình thức xóa án tích do Tòa án quyết định được áp cụng đối với người bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội pháhoại hòa bình, chổng loài người và tội phạm chiến tranh.
- về điểu kiện áp dụng: Tòa án quyết định xóa án tích cho người bị kết án nếu người đó không phạm tội mới trong thời hạn cụ thể dưới đây, kể từ khi chấp
hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án:
+ Ba năm - đối với người bị phạt tù đến ba năm;
+ Bảy năm - đổi vớ i người bị phạt tù từ trên ba năm đến mười lãm năm:
+ M ư ời năm - đối vớ i người bị phạt tù trên mười lãm năm.
Ngoài những điều kiện áp dụng chung như đã nêu ở trên, Bộ luật Hình sự năm 1999 (các Điều 66, 77) còn quy định các điều kiện đặc biệt đe được xóa án tích trong một số trường hợp. Cụ thể là: theo quy định tại Điều 66 BLHS nếu người bị kết án có những biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ chức nơi người đó công tác hoặc chính quyền địa phương nơi người đó thường trú đề nghị và bản thân họ đã chấp hành ít nhất 1/3 thời hạn xóa án theo quy định, thì tòa án có thể xem xét xóa án tích cho họ.
Đổi với người chưa thành niên phạm tội, do đặc điểm riêng của người chưa thành niên khi phạm tội họ chưa hoàn thiện về thể chất và tâm thần nên Nhà nước ta có chính sách hình sự đặc biệt áp dụng đổi với họ. Theo quy định tại Điều 77 BLHS, thời hạn xóa án tích đối với người chưa thành niên bị kểt án được quy định bằng V-1 thời hạn quy định tại Điều 64 BLHS.