Chương 2: CẢM HỨNG TRỮ TÌNH LÃNG MẠN TRONG TRẺO GIÀU CHẤT LÝ TƯỞNG - NÉT ĐẶC TRƯNG PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ LÊ ANH XUÂN
2.1. Chất trữ tình sử thi thuần phác, trong trẻo về quê hương và đất nước
2.1.1. Quê hương miền Nam trong kí ức
Quê hương là nguồn cảm hứng vô tận cho nhiều nhà văn, nhà thơ Việt Nam. Song đối với Lê Anh Xuân quê hương và những ký ức về quê hương trong thơ ông trong trẻo, hồn nhiên đến lạ thường. Nó như là chiếc bào thai dinh dưỡng tinh thần trong thơ và trong đời, khiến cho cảm hứng trữ tình lãng mạn đượm chất sử thi thuần khiết.
Lê Anh Xuân theo gia đình tập kết ra Bắc sau hiệp định Giơ – ne – vơ năm 1954 (khi ấy Lê Anh Xuân mới chỉ là chàng thanh niên 14 tuổi), nhưng trái tim giàu cảm xúc của ông luôn hướng đến quê mẹ mến thương với những bài thơ căng tràn kí ức. Dường như kí ức về quê hương của nhà thơ lúc nào cũng chực trào ra đầu ngọn bút, thành những hạt ngọc long lanh thổn thức, tức tưởi. Điều này có thể lý giải: Sự chia cắt hai miền Nam Bắc cũng đồng thời cắt ngang giai đoạn nhậy cảm nhất trong cuộc đời ông, cắt ngang tuổi thiếu niên với bao kỷ niệm không dễ dàng nguôi ngoai.
Trong một bài viết về tập thơ đầu tay của Lê Anh Xuân, Hoài Thanh đã có những nhận định tinh tế khi cho rằng “chúng ta sung sướng được gặp lại những hạt ngọc ấy của kí ức ta đang long lanh” [43, tr.39]. Kí ức về quê hương giống như một dòng chảy của cảm xúc, dòng chảy ấy dạt dào trong tập Tiếng gà gáy, tràn sang cả tập Hoa Dừa và đọng lại tinh tế ở Trường ca Nguyễn Văn Trỗi. Hoài Thanh cho rằng “Những kí ức trong thơ Ca Lê Hiến luôn luôn hồn nhiên và trong sáng”[43, tr.39]. Có lẽ những kí ức trong thơ ông luôn hồn nhiên, tươi tắn vì đó là những kí ức của tuổi thơ và vì người làm thơ vẫn còn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
giữ nguyên được cái tuổi hồn nhiên, trong sáng. Nỗi nhớ trong thơ Lê Anh Xuân rất cụ thể, hình ảnh cơn mưa đầu mùa hiện về trong kí ức thân thương như một mảng mầu trong bức tranh của thời thơ ấu khó phai nhòa:
Ôi, tuổi thơ; ta dầm mƣa ta tắm
Ta lội tung tăng trên mặt nước mặt sông Ta lặn xuống, nghe xa vang tiếng sấm Nghe mƣa rơi tiếng ấm, tiếng trong.
(Nhớ mưa quê hương)
Chắc một điều không chỉ một mình tuổi thơ Lê Anh Xuân có cách chơi trong những cơn mưa đầu mùa như thế, nhưng có lẽ rất khó để nhớ được một cách cụ thể, rõ ràng, chính xác và viết thành thơ sinh động như những vần thơ trên. Trở về với quê hương, trở về với kí ức của tuổi thơ là những nét riêng, nổi bật trong sáng tác nghệ thuật của nhà thơ. Lê Anh Xuân nhớ quê hương từ những cái nhỏ, nhưng đối với nhà thơ hết sức gần gũi và đáng yêu như con đường làng cát lún chân, con sông chảy trước nhà em , mấy lu nước, mầu xanh lá dừa… đã trở thành đặc trưng riêng biệt. Và phải gắn bó với quê hương miền Nam nhiều lắm Lê Anh Xuân mới nhớ rõ cảnh sắc của quê hương sau cơn mưa đến thế:
Ôi vui quá không thấy chim đâu cả Mà bờ tre nghe giọng hót trong lành Nhà ai đấy nhịp chày ba rộn rã Làm hạt mƣa trên cành lá rung rinh.
(Nhớ mưa quê hương)
Cả một khung trời kỷ niệm lung linh, sinh động tràn đầy âm thanh cuộc sống được tái hiện lại trong ký ức về quê hương của nhà thơ, ở đó không chỉ là những hạt mưa mà còn là tiếng chim hót “trong lành”, “nhịp chày ba” vang ra từ một mái nhà nào đó. Cơn mưa quê hương đã gợi lên cả một vùng hoài niệm, khi hoài niệm người ta thường thấy mất mát, thấy buồn vắng và cô đơn nhưng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
thơ Lê Anh Xuân không như thế. Với ông, tiếng mưa là “khúc nhạc của bài ca êm ái”. Những câu thơ cô đúc như thế giống như một lời châm ngôn trữ tình, có lẽ chỉ khi xa cách con người mới nhận ra cái tình yêu máu thịt đã gắn bó mình với quê hương.
Đã từng có những nhà thơ viết rất hay, rất cảm xúc về mưa. Thi sĩ Huy Cận trong Buồn đêm mƣa đã tinh tế lắng nghe được chiều sâu của không gian cảm được cái cô quạnh của kiếp người từ những tiếng mưa rơi rả rích trong đêm: "Đêm mƣa làm nhớ không gian/ Lòng run thêm lạnh nỗi hàn bao la/ Tai nương nước giọt mái nhà/ Nghe trời nặng nặng, nghe ta buồn buồn/ Nghe đi rời rạc trong hồn/ Những chân xa vắng dặm mòn lẻ loi". Hoàng Cầm trong Mƣa Thuận Thành cũng tinh tế nhận ra được trong tiếng mưa rơi những sắc màu của hình ảnh và những "thân phận" khác nhau. Không chỉ cảm nhận mưa bằng thính giác, bằng thị giác mà thi sĩ còn cảm nhận bằng tất cả nỗi lòng của mình trước thân phận của những kiếp người: "Hạt mƣa chèo bẻo/ nhạt nắng xiên khoai/ Hạt mƣa hoa nhài/ tàn đêm kỹ nữ/ Hạt mƣa sành sứ/ vỡ gạch Bát Tràng/ Hai mảnh đa mang". Lê Anh Xuân thuộc thế hệ sau, sức trẻ và cảm hứng thời đại đã khiến cơn mưa trong ký ức của anh, dù khoan dù nhặt thế nào đi chăng nữa thì cũng vẫn cứ khơi gợi những kỷ niệm rất đáng yêu, đáng sống cũng như đánh thức trong anh những ước vọng dâng hiến:
Có lúc bỗng phong ba dữ dội Mƣa đổ ào nhƣ thác dồn trăm lối Giấc mơ xƣa có chớp giật, sấm gầm
Trang sử nhỏ nhà trường bỗng hóa cơn giông
Ở Lê Anh Xuân, tình cảm của nhà thơ đối với quê hương càng sâu nặng hơn bởi trước khi tập kết ra Bắc ông đã tham gia kháng chiến chống Pháp và sẵn sàng dâng hiến máu xương của mình cho quê hương miền Nam. Cũng bởi thế nên bất kể cái gì cũng là chất xúc tác làm cho Lê Anh Xuân nhớ tới mảnh đất miền Nam ruột thịt của mình. Ông đắm chìm trong tuổi thơ, say sưa kể về
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
tuổi thơ. Nói về ký ức tuổi thơ trong thơ Lê Anh Xuân, Hoài Thanh có viết:
“Có sợ những ký ức tuổi thơ đƣa ta đi quá xa không? Tôi không hề thấy ở Ca Lê Hiến mảy may nào của chiều hướng thoát ly. Anh say sưa kể về tuổi thơ ấy anh đang sống ở miền Nam giờ đây đang là nơi tuyến đầu của Tổ Quốc” [9, tr.39]. Những ký ức tuổi thơ của Lê Anh Xuân hầu như bao giờ cũng gắn với các sự kiện còn nóng bỏng ý nghĩa thời sự.
Khi anh đi dưới bóng dừa xanh Anh có thấy bàn chân anh dịu mát
Anh nhớ hôn dùm tôi lên từng khuân mặt Của Má của Em đang đánh giặc ngày đêm Ra phía sau vườn anh thử nhìn xem
Mấy lu nước còn đầy hay cạn
Trên thân dừa có bao nhiêu vết đạn.
(Gửi anh Giang Nam)
Không có một tình cảm hồn hậu, chân thành làm sao có thể nhớ nổi bàn chân dịu mát khi đi dưới bóng dừa xanh của quê hương, và đau đớn khi nhớ về những vết đạn cắt ngang trên thân dừa. Rồi như một lời nhắn nhủ tha thiết, bổi hổi “Ra phía sau anh thử nhìn xem/ Mấy lu nước còn đầy hay cạn”. Câu thơ lắng xuống như một cơn gió nhẹ làm xao động những con sóng trên dòng sông kí ức có thể chực trào bất cứ lúc nào.
Không riêng gì những bài thơ được sáng tác khi sống ở miền Bắc Lê Anh Xuân mới “muốn trở lại tuổi thơ” mà khi thực sự sống ở giữa lòng quê nội, nhà thơ vẫn không nguôi ngoai về thời thơ ấu của mình:
Ôi những chiếc thuyền mo cau Đã chở tuổi thơ ra biển cả…
Ôi những chiếc thuyền mo cau Đang cùng ta đi đánh giặc
(Dòng sông tuổi thơ)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
Lê Anh Xuân đã đan cài giữa quá khứ tuổi thơ êm đềm, đẹp đẽ với thực tại gian lao mà anh hùng của quê hương mình. Kí ức quê hương của ông trong khói lửa chiến tranh không lạc lõng, không bi lụy mà còn luôn gắn với những cái cao cả lớn lao hơn, ở đó là quê hương, là tổ quốc, là nhân dân, là lý tưởng cách mạng…
Mười năm sống ở miền Bắc là mười năm Lê Anh Xuân đau đáu nỗi nhớ về quê nhà. Dù sống trong lòng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, được đùm bọc trong tình yêu thương của nhân dân miền Bắc song không lúc nào nhà thơ nguôi ngoai nỗi nhớ về quê cha đất tổ và lúc nào cũng sục sôi trong dòng chảy cảm xúc. Quê hương miền Nam của nhà thơ hiện lên cũng mộc mạc, giản dị, thân thương như bao miền quê khác với những đồng lúa chín vàng, rặng dừa xiêm nghiêng mình trước gió dâng cho đời những trái ngọt trinh nguyên, vị ngọt ngào của trái vú sữa và vị cay nồng của quả sầu riêng:
Miền Nam ôi miền Nam Đất chín vàng màu lúa Đất ngọt nước dừa xiêm Đất sớm mai có mùi vú sữa Đất trƣa nồng có vị sầu riêng
(Đất miền Nam)
Nỗi nhớ quê hương thường trực, nó bao trùm cả không gian và thời gian.
Không gian trong kí ức nhớ quê là bầu trời trong xanh rợp mát bóng dừa. Thời gian xuyên suốt trong ngày: sớm mai, trưa, đến đêm. Nếu như nhà thơ Tế Hanh nhớ quê hương miền Nam (Quảng Ngãi) bằng hình ảnh con sông quê xanh biếc
“Nước gương trong soi tóc những hàng tre” (Nhớ con sông quê hương), thì với Lê Anh Xuân quê hương lại như một thứ gia vị làm lên hình lên dáng của nhà thơ, ông “thèm” được đắm chìm trong đó:
Ta thèm chút nắng quê hương
Màu xanh mịn, lá dừa vương trên đầu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
Ta thèm mà chẳng thấy đâu
Dừa ơi, ta muốn ôm sâu vào người.
(Nhớ dừa)
Ở tập thơ Tiếng gà gáy ký ức quê hương mang cảm hứng trở về hầu như choán hết hồn thơ Lê Anh Xuân. Ở đây không chỉ là nhớ, là gọi nữa, mà ở đây có mô típ của sự hóa thân. Nhà thơ muốn hóa thân thành dòng sông để “chảy trước nhà em” thật trữ tình, thơ mộng:
Anh là con sông chảy trước nhà em Em có nghe sóng vỗ ngày đêm…
Anh vẫn bên em. Em có nghe không Tiếng sóng vỗ - tiếng lòng anh sâu thẳm
(Anh là con sông chảy trước nhà em) Tiếng “em” vang lên tha thiết như một lời giục giã của người thân trong gia đình thôi thúc ông trở về. Và có lúc thật khó để phân biệt trạng thái thức – ngủ, khi toàn bộ đời sống tinh thần của nhà thơ đều hướng về quê hương:
Đã nhiều đêm ta không ngủ đƣợc Ta nằm nghe tiếng chèo ghe mát nước Thấy mình đang ở giữa quê hương Cùng bà con tấp nập lên đường.
(Những dòng sông anh hùng)
Trở về với ký ức, khao khát được sống trong lòng của quê cha đất tổ cốt là để được hành động cách mạng, để dược cầm sũng chiến đấu bảo vệ từng tấc đất quê hương. Sự hóa thân đồng nghĩa với hành trình trở về theo tiếng gọi của quê hương như một điệp khúc luôn vang vọng trong tâm khảm: Ta muốn trở về quê nội; Ta muốn trở lại tuổi thơ; Ta muốn nằm trên mảnh đất ông cha: Để, Nghe mƣa đập cành tre; Nghe mƣa rơi tàu lá… Càng ngày niềm khao khát ấy càng thôi thúc, giục giã: “Ôi ta thèm đƣợc tay cầm khẩu súng/ Đi giữa đoàn quân cùng với bạn bè”. Với khát vọng được trở về, khát vọng được cầm súng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.lrc-tnu.edu.vn/
chiến đấu đã làm cho giọng thơ của ông trở nên khỏe khoắn và đượm chất sử thi của thời đại.