Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT VIỆT NAM VỀ NÔNG THÔN TỪ 1986 ĐẾN NAY
1.2. Luận bàn quanh một số tiểu thuyết nổi trội
1.2.2. Nhận định, đánh giá về những hạn chế
Nêu bật hạn chế, các nhà phê bình, lý luận văn học không có ý hạ thấp tác phẩm, tên tuổi nhà văn, mà nhằm mục đích đóng góp ý kiến chân thành để hầu mong
26
gương mặt tiểu thuyết viết về đề tài nông thôn ngày càng hoàn thiện, đa diện và phong phú hơn. Trong bài Nghĩ về một “Thời xa vắng” chưa xa, Thiếu Mai không đồng ý với cách kết thúc truyện của tác giả, “vì tính chất bất hợp lí của nó, và vì nó thể hiện một sự áp đặt do ý muốn chủ quan của tác giả”: “Cuối cùng là phần kết. Đọc đến đây tôi cảm thấy tác giả mệt rồi, hụt hơi rồi. Thế nhưng dường như anh quá thương cảm cho số phận nhân vật của mình nên không nỡ để cho nó lơ lửng, mà phải tìm cho nó một hướng đi ổn định. Nhưng chính cái hướng đi này, theo sự suy nghĩ của đa số người đọc thì lại không ổn, không phù hợp với nhân vật Sài của anh”. Thế nhƣng, “tuy vẫn có những nhƣợc điểm, còn thiếu một sự chặt chẽ, nhất quán cần thiết, nhƣng với ƣu điểm rất trội của nó, nó là một thành công, một đóng góp vào nền văn học đang có đà phát triển khởi sắc cùng chúng ta mấy năm vừa qua” [118;tr.125]. Trong bài viết Lê Lựu -– chân dung văn học, Trần Đăng Khoa vừa nêu những nét nổi bật về mặt nội dung cũng nhưvà phương thức nghệ thuật ;, đồng thời cũng tác giả bài viết đã chỉ ra những hạn chế nhất định: “Xét về mặt nghệ thuật, cuốn sách không có gì cách tân, tìm tòi, lối viết rất cũ, tốc độ truyện chậm, hơi văn ở phần một và phần hai hình nhƣ lạc nhau, không liền mạch. Có cảm giác nhƣ đấy là hai cuốn tiểu thuyết cùng một nội dung gộp lại” [109;tr.678]. Nhƣ trình bày ở trên, Bến không chồng và Mảnh đất lắm người nhiều ma hầu nhƣ ý kiến đánh giá về sự thành công chiếm đa số, nhƣng dù thành công đến đâu cũng phải có một vài hạn chế nhất định. Trung Trung Đỉnh trong bài Dương Hướng và Bến không chồng đã chỉ ra mặt hạn chế của tác phẩm: là trong quá trình dẫn dắt “có những chỗ sắp xếp vụng và đôi khi lại thiếu sự tế nhị của nghề nghiệp”, “phần đầu quá dài. Câu chữ có chỗ hơi luộm thuộm quá” [48;tr.100]. Nhƣng
“đây là nhược điểm của người say” - – là cái say của người nghệ sĩ Dương Hướng giữa làng Đông. Tác giả đi đến kết luận, ƣu điểm vẫn là chủ yếu, bởi nó đã “chiếm lĩnh được tâm hồn người đọc bằng sức hút của tấm lòng yêu thương nhân hậu, tự nhiên, không ồn ào văn vẻ với một bút lực dồi dào đầy trách nhiệm. Dương Hướng là người có bản lĩnh, dám chịu trách nhiệm trước những số phận bi ai, không né tránh nửa vời khiến cho thiên truyện càng tới những trang cuối cùng càng dồn nén, dồn nén đến ngạt thở” [48;tr.98]. Đánh giá mặt hạn chế về Mảnh đất lắm người nhiều ma, Trần Đình Sử cho rằng: người đọc vẫn trăn trở điều gì đó khi gấp trang sách vì “cảm thấy dư ba chưa nhiều, những xung đột tầy đình nhƣ vậy đang xảy ra ở nông thôn, vậy mà tác giả vẫn chưa làm cho người đọc thấy day dứt, đau đớn” [38;tr.12]. Hồng Diệu cũng chỉ ra nhƣợc điểm về kết cấu: “Đọc tới chỗ bà Son chết, giá mà tác giả chỉ làm thêm chút vĩ thanh giống nhƣ cái điếu văn cho lũ ma sống thì vừa. Diễn giải thêm bao nhiêu, nhạt bấy nhiêu” [138;tr.15]. Cùng quan điểm, Thanh Phước cho rằng: cấu trúc chính là
“cái dở nhất của tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma”. Thiếu Mai chỉ ra “đôi điều đáng tiếc”: “Trong lúc dồn tâm lực cho bài binh bố trận sao cho diễn biến câu chuyện dẫu gay go phức tạp vẫn thông suốt đâu ra đấy, không bị rối tung rối mù, dường như tác giả đã mảãi say sưa theo câu chuyện mà có phần xao nhãng, nói đúng hơn là chƣa quan tâm đúng mức đến nhân vật của mình…, không đƣợc nhà văn khai thác đến đầu đến cuối” [138]. Văn Chinh cũng đã chỉ ra nhƣợc điểm của hai tiểu thuyết này: “Bây giờ đọc lại bộc lộ ra những khiếm khuyết, ở đây là sự thiếu thiết chế khiến đoạn cuối bị tãi ra, ở kia thì còn lổn nhổn những dễ dãi, tạo nên những cú “vấp”
rải rác trên đường tác phẩm đi vào lòng người” [21]. Về Ba người khác, Phan Thị Thanh Nhàn nhận định: “Trong Ba người khác có đến ba nhân vật đều dâm ô cả, nhƣ thế thì nặng quá, liều lƣợng nhƣ thế thì hơi quá” [142]. Hà Minh Đức cho rằng: “Cái kết hơi gò, hơi dang dở, không thể nói Tô Hoài nên tìm kết khác, nhƣng theo tôi so với tổng thể thì phần kết chƣa đƣợc ƣng ý. Cuốn Ba người khác nhiều điểm rất hay nhƣng nhiều điểm trình độ tôi chƣa tiếp thu đƣợc, có khi phải vài năm nữa” [142]. Về Dòng sông Mía, Lý Hoài Thu có cái nhìn khá toàn diện về mặt nội dung và nghệ thuật, đồng thời cũng chỉ ra những khuyết điểm: “Do mải miết đi tìm sự độc đáo khác biệt, cuốn sách có nhiều chi tiết, hình ảnh xa lạ, thiên về nét dị hình, dị biệt, nhất là đối với nhân vật Lẹp và bên cạnh Lẹp là cô Bê lớn - – vợ Lẹp…”, vì vậy người đọc “kinh hoàng khi đối diện với nhân vật Lẹp và luôn đặt câu hỏi: “Tại sao hắn lại tập trung quá nhiều cái xấu xa, thấp hèn và độc ác đến nhƣ vậy” [201;tr.232]. Về điểm nhìn trần thuật, tác giả bài viết cho rằng: “Chính bởi một mình tác giả (trong vai nhân vật trung gian “thuật sự”) ôm đồm tất cả mọi biến cố của tác phẩm nên đôi khi ông phải nói thay nhân vật, đôi chỗ chuyển đoạn còn quá mộc” [201;tr.234].
* *
*
Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học đi trước đã khẳng định đề tài nông thôn có chiều dài lịch sử, trong đó tiểu thuyết viết về nông thôn có những đóng góp nhất định trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc. Họ tỏ ra tin tưởng, lạc quan, hi vọng vào sự hồi sinh và tương lai của đề tài nông thôn nói chungn nói chung, và tiểu thuyết viết viết về nông thôn nói riêng sẽ gặt hái nhiều thành công hơn nữa. Tiểu thuyết viết viết về nông thôn sau 1986 đã có sự bứt phá trong việc mở rộng biên độ hiện thực trong bức tranh nông thôn và đi sâu khám phá số phận người nông dân trong thờicơn bão tố của lịch sử dân tộc, trongvà cơn lốc thờicủa cơ chế thị trường; có sự cách tân, đổi mới vềtrong nghệ thuật tự sự nhƣ cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệudiễn ngôn, hình tƣợng nhân vật, không gian và – thời gian nghệ thuật… Tuy
28
nhiên, đó mới chỉ là những nét chấm phá tản mạn chứ chƣa đàobàn sâu, bàn kĩ, vì vậy nó vẫn còn ẩn số, chứa đựng nhiều vấn đề mới mẻ, thú vị cần khám phá. Chúng tôi kế thừa thành tựu của những người đi trước để nghiên cứu toàn diện và đầy đủ hơn, nhằm khẳng định thành công và chỉ ra một cách có hệ thống những thành tựu đó trên các bình diện nội dung và nghệ thuậtphương thức thể hiện.
Chương 2