CHƯƠNG 2 HIỆN THỰC CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI MIỀN NÚI
3.3 Nghệ thuật ngôn từ
3.3.1 Hệ thống từ ngữ gắn với cuộc sống và con người miền núi
Bước chân vào thế giới nghệ thuật của Vi Hồng là người đọc được cảm nhận được cái khí vị miền núi quấn quyện, nồng đượm, là được sống trong môi trường đạm chất miền núi bởi quanh ta là cả một thế giới sinh động những tên đất tên người, những sự vật sự việc, những sinh hoạt rất đặc trưng của người miền núi. Hàng loạt tên gọi của những miền đất lạ xa xôi của vùng đất Cao Bằng được tác giả goi tên:
mường Nặm Tốc Rù (nước Hang Rơi), mường Nặm Đút ( Nước Hút), thị trấn Lục
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Khê, cánh Lục Phủ, đèo Kéo Sưa, mường Khoang Đông, mường Hai Nước, mường Soong Nặm, núi Ngai Vua, thác Thuồng Luồng, thác Chín Thoong, thác Ngựa Lồng, thác Ngựa Hí, vùng đất Đin Phiêng, Pắc Nặm, hang Cuống Hoa, thung lũng Đá Rơi…Gắn liền với tên tuổi của những địa danh ấy là những khung cảnh thiên nhiên khi thì trữ tình thơ mộng, khi thì hoang sơ dữ dội. Đây cũng là nơi còn giữ được rất nhiều thảo dược quý và những loài cây của riêng núi rừng Việt Bắc: cây mác bát, quả mác cấu, hoa boóc phón, hoa bjoóc loỏng, cỏ nhả nhùng, cỏ ỏi gảng, cây rướng, cây án mật khôn, cây nét tử, cây khẩu san, cây chiêu pioóng( cây ngưu vực)…
Cùng song hành với thiên ấy là hình ảnh của biết bao con người, những chủ nhân của núi rừng, có người trẻ, người già, có người tốt kẻ xấu, có người khôn ngoan cũng có lắm kẻ dại khờ…Họ lưu lại dấu ấn trong ta với những tên gọi vừa quen vừa lạ: Châu Đoàn Pàng, Cặm Cang, Mi Tráng, Thu Lạ, Xinh Xông, Tu Be, Khăm Tha, Ai Hoa, Xẩu Xảy, Ma Chàn, Eng Háo, Nọi Lai, Tạp Tạng, già Xanh, Già Viền, tảo Mu…
Để tác phẩm của mình đến được với bạn đọc cả nước, trong nhiều trang tiểu thuyết, Vi Hồng còn sử dụng một số tiếng Tày đi kèm với những yếu tố thuyết minh như là một sợi dây liên kết giữa ngôn ngữ miền ngược và miền xuôi: chim bjoóc ( chim hoa), toong mản (lá mản: to, tròn, nhựa trắng như sữa, mọc ở khe núi trong rừng sâu, là thức ăn cho ngựa), noọngslao( em gái - dùng gọi một cô gái trẻ), kin thân ( ăn thuốc phiện), slống phí cáy (tống tiễn ma gà), pây quây (đi xa), chò mjẫu (dụ dỗ)…
Trong các tác phẩm, Vi Hồng còn sử dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ, câu nói và hình ảnh dân gian nhiều ý nghĩa của người dân tộc thiểu số. Nếu người Kinh mắng con: “cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư” thì mẹ Hoàng lại mắng bằng câu nói của người Tày xưa: “con chó không nghe lời chủ làm mồi cho hổ, con không nghe lời cha mẹ con vứt đi”, hoặc nếu người Kinh có câu:
nói gần nói xa chẳng qua nói thật thì Vi Hồng lại sử dụng một câu tục ngữ Tày có nghĩa tương đương: “ Nói gần nói xa chẳng bằng nói ngay nói thẳng cho đỡ rườm rà dây cuốn dây leo”. Hay là hàng loạt các câu tục ngữ: mười ống không được một
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
lưng, mật treo lên trán, ruột lộn xoắn dây thừng, không nên vác dậu đi ăn xin, vác điêng đi ăn mày, ốc nào ốc chẳng ăn bùn, hổ nào là hổ ăn chay, con trâu nhai mất cái lưỡi, co diều tha cặp môi…
Có khá nhiều cụm từ cố định của người Tày từ xa xưa được tác giả dịch ra như: đeo đẫy gánh gồng, thịt đầy chân mập, mẹ đất, mẹ hoa, mười hai con sức, đội rế nồi mười hai quai…
Một nét đặc sắc nữa trong cách sử dụng từ ngữ của Vi Hồng là việc tác giả đan cài những bài đồng dao, những câu lượn. Đó là bài đồng dao con rái cá:
“ Con cá bằng cánh cửa Rái cá bằng cục cứt cá Bơi ba ngày chưa kịp Chín ngày nhăn răng.
Con cá bằng ngón tay
Bắt được tao nhai cả xương lẫn thịt Mười con được lưng bụng
Trăm con được một bụng.”
Đó là những câu lượn ấm áp, thiết tha:
“Trăm hoa đua nở mùa xuân
Rồm nao nhan sắc muộn màng mùa thu Chúa thu mang võng đào đến đón Đem đàn sao đến rước”
Hay những câu lượn buồn khổ:
“Trăm hoa nở mùa xuân có người trẩy hết
Bỏ mặc cho hoa ngón than khóc trên núi một mình”
Có thể nói, việc khai thác nguồn chất liệu ngôn từ tự nhiên, truyền thống của dân tộc Tày đã làm nên một nét đặc sắc trong ngôn từ của Vi Hồng,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn