Chương 2. MỘT HỒN THƠ THẤM ĐƯỢM TRẦM TÍCH HUẾ
2.4. Sự khai thác các chất liệu văn hoá và ngôn ngữ thơ ca
2.4.2. Đặc điểm ngôn ngữ thơ Nguyễn Khoa Điềm
Tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ thơ Nguyễn Khoa Điềm qua các tập thơ Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng (trường ca), Ngôi nhà có ngọn lửa ấm, Cõi lặng, chúng tôi nhận thấy đó không phải là thứ ngôn ngữ thật hoa mĩ, cầu kĩ nhưng lại được chắt lọc và mang nhiều hàm nghĩa sâu xa, ẩn tàng trong đó.
Đó là một hệ thống ngôn ngữ mang màu sắc văn hoá Huế truyền thống và chiều sâu thế giới tâm linh, nội cảm của con người.
Cái hồn Huế đã đi sâu vào trong bản chất con người Nguyễn Khoa Điềm và bật lên thành tiếng thơ. Chính bởi vậy mà những địa danh, trầm tích xứ Huế đi vào thơ Nguyễn Khoa Điềm tự nhiên đến bất ngờ. Những tên núi, tên sông, tên đường, tên phố... cứ như tự nguyện theo nhau mà gọi về, mà ở lại trong thơ. Tiếng gọi Huế tha thiết, cháy bỏng cất lên tự sâu thẳm trái tim nhà thơ:
Tự bao giờ... Huế của ta ơi Trời thu xanh thẳm mặt kỳ đài Cờ ta lên đỏ nền cung cấm Sông núi reo vang: Độc lập rồi!
(Mặt đường khát vọng)
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Một loạt những địa danh xuất hiện như một sự thôi thúc, giục giã xuống đường tranh đấu:
Anh em ơi Xuống đường!
Trần Hưng Đạo gối lên Phan Bội Châu Phan Bội Châu nối tay Huỳnh Thúc Kháng Qua cầu là Chi Lăng, Nguyễn Du
Vào Đại nội có Mai Thúc Loan, Đoàn Thị Điểm Như những câu thơ giàu liên tưởng
Giàu tình yêu
(Mặt đường khát vọng)
Cũng vẫn là hình ảnh cầu Trường Tiền quen thuộc trong lòng thành phố Huế nhưng khi đi vào thơ, nó như được khoác vào những dáng vẻ, ấn tượng mới nhờ vào cách tổ chức câu cú, cách liên tưởng, cách kết hợp ngôn từ độc đáo, khác lạ. Cũng từ những hình ảnh, câu chữ này, Nguyễn Khoa Điềm đưa ta miên man đi vào những trường liên tưởng phong phú, đa chiều, làm nảy sinh những ý nghĩa, cái nhìn mới từ một sự vật thông thường:
Và cầu Trường tiền Như một dấu nối Giữa đất đai - đất đai
Giữa con người – con người Giữa hôm nay - lịch sử Giữa anh – em
Tiếng địa phương vùng miền nào cũng có. Phương ngữ đó cũng còn là nơi chứa đựng các yếu tố văn hoá, phong tục tập quán, sinh hoạt xã hội của con người và một vùng đất. Phương ngữ Huế không chỉ đơn thuần là khẩu ngữ của người Huế mà nó đã bước vào văn học nghệ thuật, vào thơ ca với vẻ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
mới lạ và độc đáo. Trong thơ Nguyễn khoa Điềm, những phương ngữ Huế xuất hiện như những nét chấm phá rất dễ thương để nói về người và xứ Huế:
- Ôi thành phố yêu thương Ta xa người thế nớ
- Ta yêu người như rứa Đưa người về cho ta...
- Bạn chừ đóng gạch nơi nao
Văn chương lấm láp, vêu vao mặt người.
Phương ngữ Huế khi nghe bằng lời có thể gây khó hiểu, có khi gây cười cho người nghe. Thế nhưng, vẫn những từ răng, chừ, rứa, ni, dị... khi được đi vào thi ca, thì nó lại mang một vẻ đẹp, một sức sống mới. Âm thanh phương ngữ Huế rất đậm đà cô đúc, như có ý thẹn thùng, hờn mát, thi vị, dễ thương.
Để sử dụng thành công những từ địa phương trong thơ là không hề dễ dàng bởi nếu dùng quá nhiều thì bài thơ sẽ nôm na, mất tính khái quát. Trong thơ của mình, Nguyễn Khoa Điềm đã dùng đúng chỗ, đúng “liều lượng” để không những thể hiện niềm tự hào về tiếng nói quê hương xứ sở mình mà còn vinh danh, khiến nó trở thành bất tử trong thơ.
Nguyễn Khoa Điềm dù trầm tĩnh bởi phong cách Huế kín đáo nhưng trước những đòi hỏi của hiện thực, đôi khi nhà thơ cũng thoát ra khỏi những từ ngữ khuôn mẫu, thanh tao để chiếm lĩnh hiện thực cần phản ánh: những lon đồ hộp, khẩu phần A,C, bẩn thỉu, trần truồng trước nhân loại, hoá chất, điện tử, phô- tông, thú tính, dâm ô thành lý tính, tim rung, phổi nám, thắt ruột té re... Bên cạnh đó, Nguyễn Khoa Điềm đã chắt lọc trong ngọn nguồn văn hoá dân gian, văn hoá Huế trong nhiều hình thức nghệ thuật đặc sắc để có thể lẩy ra được những từ ngữ giàu ý nghĩa biểu cảm và hàm ẩn, đa nghĩa. Nói đúng hơn, Nguyễn Khoa Điềm đã nhào nặn ngôn ngữ bình dân trong những chiếc khuôn cú pháp lạ kiểu, trong những cách kết hợp ngôn từ nhiều bất ngờ, mới mẻ khiến cho thơ ông vừa mang vẻ đẹp truyền thống lại vừa có vẻ tân kì hấp dẫn gây ấn tượng nơi người đọc.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Chương 3