CHƯƠNG 3: SỨC HẤP DẪN CỦA TIỂU THUYẾT QUỲNH DAO
3.1. Sức hấp dẫn của tiểu thuyết Quỳnh Dao xét về tổng thể
3.1.1. VỀ CỐT TRUYỆN
Đây là một yếu tố nghệ thuật của tiểu thuyết Quỳnh Dao được cả hai giới nhất trí đánh giá cao. Trong hầu hết các tác phẩm bà đều xây dựng cốt truyện theo phương pháp cổ điển. Nghĩa là cốt truyện luôn gồm đủ các phần trình bày, thắt nút, diễn biến, cao trào, mở nút, kết truyện. Gọi là cổ điển bởi vì phương pháp này có nguồn gốc từ truyện kể dân gian cốt thuật lại câu chuyện theo diễn biến tự nhiên của nó. Rồi các thế hệ nhà văn kế tiếp nhau, vì nhu cầu làm tăng tính hấp dẫn của truyện, đã rút kinh nghiệm và đúc kết lại thành một phương pháp cô đọng như thế. Cho đến bây giờ thì
phương pháp được coi là cổ điển này đã trở thành kinh điển, làm mẫu mực trong việc sáng tác văn tự sự. Chọn xây dựng cốt truyện theo phương pháp này tức là đã bước đầu tạo được kịch tính cho truyện, còn kịch tính đến mức nào thì đó là do tài năng của tác giả. Quỳnh Dao đã chọn phương pháp này và tài năng của bà đã đẩy những chỗ kịch tính của truyện tới chỗ éo le, gay cấn, làm say mê lớp lớp bạn đọc. Cốt truyện của tiểu thuyết “Song ngoại” là một điển hình. Phần trình bày tác giả giới thiệu không gian, thời gian và nhân vật chính của truyện là thành phố Đài Bắc vào những năm 1960 với cô nữ sinh nhí nhảnh đáng yêu Giang Nhạn Dung. Phần thắt nút bắt đầu ở chỗ Nhạn Dung quen biết và chớm yêu Khang Nam. Kịch tính truyện nằm ở chỗ hai nhân vật yêu đương này lại là quan hệ thầy trò, và tác giả đẩy truyện tới chỗ éo le khi tiết lộ lý lịch thầy giáo Khang Nam này đã có vợ con và lớn hơn cô học trò vị thành niên của mình đến hai lăm tuổi! Phần diễn biến của truyện cũng chính là diễn biến của mối tình thầy trò hứa hẹn nhiều bất trắc này. Kịch tính của phần này là vô số các xung đột diễn ra quanh hai nhân vật chính: xung đột giữa nhân vật với môi trường học đường, gia đình, xã hội chung quanh; xung đột nội tâm của các nhân vật giữa tình yêu với bổn phận, danh dự v.v… Phần cao trào chính là lúc Nhạn Dung bị gia đình quyết liệt phản đối và thầy giáo Khang Nam bị nhà trường đuổi việc, độc giả hồi hộp chờ đợi việc gì sẽ xảy ra sau đó. Phần mở nút của truyện trùng hợp với lúc nữ nhân vật Nhạn Dung đủ tuổi thành niên, được gia đình và pháp luật cởi trói; và cái bất ngờ không độc giả nào đoán được khi cái nút được mở ra là: Nhạn Dung đi lấy chồng khác. Phần kết truyện là một kết cục khiến cho độc giả tê tái lòng: Thầy giáo Khang Nam già lụ khụ, không còn nhận ra người yêu Nhạn Dung nữa.
Tóm lại, Quỳnh Dao đã thành công khi chọn loại cốt truyện cổ điển cho tiểu thuyết của bà. Độc giả tò mò khi nút truyện bắt đầu thắt lại, say mê theo dõi diễn biến truyện và thở phào nhẹ nhõm khi cái nút được mở ra trong đa số các tác phẩm có hậu của bà; nhưng cũng có lúc độc giả phải thở dài ở cuối truyện, như truyện “Song ngoại”
trên đây. Mà dù độc giả thở phào hay thở dài, đều chứng tỏ sự thành công của tác phẩm, tác giả.
Cũng có một số bạn đọc nam giới phê phán Quỳnh Dao chuyên khai thác các yếu tố éo le, gay cấn nên tác phẩm không có chiều sâu. Nhưng xét cho cùng, mỗi tác giả đều có sở trường, sở đoản; hiếm có tác phẩm văn học nào, ngoại trừ các danh tác, thỏa mãn cùng lúc tất cả các tiêu chí thẩm mỹ về nội dung cũng như hình thức. Tác giả Quỳnh Dao đã khôn ngoan chọn phương pháp sáng tác phù hợp với năng lực của mình, gây được thích thú nơi bạn đọc là đã thành công rồi.
3.1.2. VỀ NHÂN VẬT
Nhìn chung nhân vật trong tác phẩm Quỳnh Dao đều là mẫu nhân vật lý tưởng trong tình trường, họ đẹp từ thể chất đến tinh thần, ngay cả cái tên cũng đẹp. Các nhân vật nữ đều là những người có nhan sắc. Họ có thể là cô nữ sinh nhí nhảnh đáng yêu Giang Nhạn Dung trong “Song ngoại”; có thể là tiểu thư Hàn Ni mơ màng, mỏng manh như
sương khói trong “Mùa thu lá bay”, có thể là cô gái yêu văn thơ, đa sầu đa cảm Tâm Hồng trong “Khói lam cuộc tình” v.v… Dù là ai, họ đều là những cô gái trong trắng, yêu chân thành nhưng đam mê, sẵn sàng hy sinh cho tình yêu. Trong khi đó nhân vật nam đều là những con người thành đạt, có địa vị xã hội. Họ có thể là một giáo viên, một nhà văn, một kỹ sư hay một sinh viên hội họa v.v… Nét chung nhất là tất cả họ đều có tâm hồn nghệ sĩ, yêu nghệ thuật văn thơ, biết yêu và trân trọng những người phụ nữ đẹp cả thể chất lẫn tâm hồn. Ngay cả các nhân vật phụ thuộc giai cấp thấp trong tác phẩm Quỳnh Dao cũng đều có những phẩm chất đáng quý, như là một bà vú nuôi tận tụy hoặc là một lão quản gia trung thành.
Sở dĩ tác giả Quỳnh Dao chọn xây dựng nhân vật theo mẫu hình lý tưởng này là vì những nguyên do ta có thể kể ra đây. Trước hết, cái nguyên do sâu xa là ảnh hưởng gia đình Nho học từ lâu đời của cha mẹ bà, cái không khí tiểu thuyết “Giai nhân tài tử”
của các nhà Nho tài tử Trung Quốc đã đi vào tiềm thức của bà cùng lúc với thơ Lý Bạch, Đào Tiềm mà bà đã đọc từ thuở bé. Trong loại tiểu thuyết này nhân vật nữ bao giờ cũng là một tiểu thư khuê cát sắc nước hương trời, con nhà dòng dõi; nhân vật nam bao giờ cũng là một thư sinh nho nhã, làu thông kinh sử mà trước sau gì cũng đỗ đạt ra làm quan. Cái lãng mạn tột cùng của loại tiểu thuyết này là đôi trai gái bất chấp lễ giáo phong kiến, đã lén cùng nhau đính ước thề nguyền ở “hậu hoa viên” trước cả khi chàng trai nên danh phận! Một nguyên do khác là bản chất lãng mạn của chính tác giả mà đã sớm bộc lộ ra từ lúc bé, như ta đã thấy trong phần tiểu sử. Với bản chất lãng mạn này, cô bé Quỳnh Dao đã cố lờ đi mặt xấu, mặt tiêu cực để chỉ thấy và ca ngợi mặt tốt, mặt tích cực của cuộc sống. Nên chẳng lạ gì đến khi trở thành tác giả, ngòi bút của bà luôn tô hồng, đánh bóng nhân vật của mình lên. Vì vậy mà tác phẩm của bà toàn nhân vật đẹp đẽ từ trong ra ngoài, hoàn cảnh xấu khó mà ảnh hưởng đến phẩm chất của họ như trường hợp của cô gái Tiểu My trong “Mùa thu lá bay”, dù phải ca hát ở phòng trà kiếm sống cô vẫn giữ được sự trinh trắng của mình. Nếu trong tác phẩm của bà đôi lúc có nhân vật xấu xuất hiện, thì đó chỉ là cái cớ để tạo kịch tính cho truyện, chứ không phải tác giả nhằm mô tả mặt xấu của cuộc sống, lắm khi tác giả còn cố xoay xở biện minh cho một nhân vật xấu là vì hoàn cảnh này nọ. Cuối cùng, quan niệm “Sáng tác dựa trên kinh nghiệm sống” cũng góp phần không nhỏ vào cách xây dựng nhân vật của tác giả. Như ta đã biết, Quỳnh Dao là con của một giáo sư sử học với một tiểu thư con nhà dòng dõi. Với xuất thân như thế, bà đương nhiên trở thành một dạng “tiểu thư” trong giới trí thức tiểu tư sản ở Đài Loan khi ấy, nên kinh nghiệm sống của bà hẳn không vượt quá cái bầu khí văn hóa của giai cấp ấy. Ở đâu cũng vậy, giai cấp trí thức tiểu tư sản là nơi hội tụ tinh hoa của xã hội, trong đó trai tài gái sắc đều là những con người thanh lịch, có học vấn, có địa vị; họ lịch lãm trong giao tiếp và tinh tế trong yêu đương. Quỳnh Dao cứ việc quan sát họ rồi đưa vào tác phẩm của mình. Và chính lớp nhân vật đẹp đẽ này đã mê hoặc lớp lớp bạn đọc nữ giới, nhất là lớp thiếu nữ trẻ đang tuổi yêu. Thực vậy, với tâm lý lãng mạn giới nữ thường mơ tưởng một cuộc sống đẹp đẽ hơn cuộc sống thực của họ. Họ đọc Quỳnh Dao như là
một cách bước vào thế giới phong lưu thanh lịch trong tác phẩm của bà, hóa thân vào một nữ nhân vật khả ái, gặp gỡ một người đàn ông lịch lãm đắm say nhan sắc của họ nhưng cũng biết yêu và trân trọng những nét đẹp tâm hồn họ.
Với bạn đọc nam thì trái lại, họ cho rằng cách xây dựng nhân vật của Quỳnh Dao là phiến diện, không phản ánh được cuộc sống thực muôn màu muôn vẻ trong đó các mặt đối lập luôn tồn tại cạnh nhau, có đẹp có xấu, có thiện có ác. Phải có người tốt để vạch mặt kẻ xấu, phải có người xấu để tôn vinh phẩm chất của kẻ tốt. Một cuốn truyện chỉ toàn nhân vật lý tưởng khác nào bức tranh màu sáng mà thiếu những mảng tối cần thiết, nên ngắm tranh người ta dễ có cái cảm giác đơn điệu như khi nhìn một bức minh họa. Đọc truyện Quỳnh Dao cũng vậy, nếu bạn đọc nữ say sưa với những tình tiết yêu đương giữa đôi trai tài gái sắc, thì bạn đọc nam sẽ thất vọng khi trông chờ những diễn biến thế thái nhân tình bất ngờ sẽ xảy ra; đơn giản vì truyện Quỳnh Dao không có nhân vật xấu, còn nhân vật tốt thì tốt từ đầu đến cuối. Trong truyện Quỳnh Dao khó mà trông đợi chuyện bất ngờ kiểu như một chàng trai thuần hậu bỗng dưng biến chất, trở thành một tên sở khanh chuyên lừa gạt phụ nữ. Nếu cần thiết phải có nhân vật xấu nào đó để tạo bước ngoặt cho truyện, thì chính tác giả cũng cố “hãm” bớt cái xấu đó lại, mà lắm khi tạo nên những o ép tâm lý khiến truyện trở nên gượng gạo.
Ta có thể lấy dụ như trường hợp cô gái Tiểu My trong “Mùa thu lá bay”. Lão giám đốc Hinh chuyên tâm theo đuổi cô gái trẻ này. Đêm nào lão cũng chờ chực ở phòng trà nơi Tiểu My ca hát kiếm sống để được gặp cô. Rồi một đêm nọ vì buồn việc riêng, Tiểu My bốc đồng gợi ý đi chơi với ông giám đốc suốt đêm, nhưng lão già ấy bất ngờ từ chối, với lý do là “cô gái này dễ thương quá!”. Độc giả quá bất ngờ, không biết tại sao lão già lại chịu bỏ mất dịp ngàn năm một thuở ấy! Đọc gần cuối truyện người ta mới vỡ lẽ ra, chỉ vì tác giả muốn bảo vệ trinh tiết cho cô Tiểu My nọ. Chỉ vì muốn xây dựng hình tượng một nữ nhân vật trinh trắng từ thể chất đến tâm hồn, tác giả đành hy sinh cái lối tâm lý sơ đẳng của mấy lão già, để cho lão Hinh buông tha cô gái dễ dàng như vậy. Cũng trong truyện này, có cảnh cha của Tiểu My rượu chè be bét vì tuyệt vọng trước cảnh khốn cùng. Cứ theo một mạch truyện thì độc giả đoán chắc, thế nào lão già tuyệt vọng này cũng sẽ đi đến chỗ đập phá nhà cửa hành hạ con cái. Vậy mà chuyện đau lòng đó đã không xảy ra. Cuối cùng thì ra tác giả đã không nỡ bôi xấu nhân vật mình, để sau này ông ta xứng đáng với chàng rễ tương lai, xứng đáng với chức ông ngoại! Còn với nhân vật đã tốt, tác giả Quỳnh Dao còn muốn họ tốt hơn nữa, đẩy họ tốt lên đến cái mức bất bình thường, khó hiểu khó tin. Anh chàng kỹ sư Khang trong “Khói lam cuộc tình” là một ví dụ cho trường hợp này. Kỹ sư Khang là một thanh niên hoàn chỉnh về mọi mặt thể chất, tinh thần, học vấn, nghề nghiệp v.v… Vậy mà chỉ vì “một thứ tình cảm thương hại pha lẫn một chút yêu quý” anh chàng kỹ sư này đã hỏi cưới cô Nhã, một cô gái nghèo, ít học, lại đã nông nỗi có con trước với một tên sở khanh. Chàng kỹ sư này đưa ra lý do là “hình bóng em trong tim anh tinh khiết và trong sạch hơn bất cứ cô gái nào khác”. Liệu lý do này có ổn? Liệu “một thứ tình
cảm thương hại pha lẫn chút yêu quý” có phải là tình yêu? Hay chàng kỹ sư Khang này là một ông Thánh?
Tóm lại, lớp nhân vật lý tưởng trong tác phẩm Quỳnh Dao, đã thực sự hấp dẫn giới nữ, những người với tâm lý lãng mạn, luôn ước mơ bước vào thế giới của những người phong lưu, thanh lịch và nếm trải những cuộc tình lãng mạn, đắm say trong đó.
Trái lại cách xây dựng nhân vật này không thỏa mãn được tâm lý thực tiễn của giới nam, họ muốn tác giả phản ánh được ít nhiều hiện thực của cuộc sống, kể cả những góc cạnh thô nhám với tuyến nhân vật phản diện của nó.
3.1.3. VỀ CẤU TRÚC TÁC PHẨM
Khái niệm cấu trúc có nội dung khá bao quát và rất phức tạp, nó là nghệ thuật liên kết tất cả các yếu tố nghệ thuật trong một tác phẩm cả về nội dung lẫn hình thức. Vì thế các kiểu cấu trúc trong các tài liệu lý luận văn học chỉ là các ví dụ minh họa, có tính cách tham khảo. Trên thực tế, có nhà văn chỉ sử dụng một loại cấu trúc đơn giản; có nhà văn lại sử dụng cùng lúc nhiều thủ pháp, nghệ thuật khác nhau, tạo cho tác phẩm một cấu trúc phức tạp, khó mà gọi tên. Nhìn qua các tác phẩm Quỳnh Dao, ta thấy tác giả sử dụng nhiều kiểu cấu trúc khác nhau. Ví dụ như trong “Song ngoại” bà sử dụng
“kết cấu theo thời gian”, là kiểu cấu trúc đơn giản và phổ biến nhất, sự việc cứ theo thời gian mà tuần tự diễn ra. Cái lợi của cấu trúc này là mạch truyện cứ phát triển tự nhiên theo dòng chảy của thời gian. Phù hợp với cách con người ta xưa nay vẫn quen nhận thức cuộc sống theo quan hệ thời gian, cho rằng đời người chỉ là một đoạn ngắn trên sợi dây thời gian vô tận, cuộc sống chính là những gì diễn ra theo thứ tự trên đoạn ngắn ấy. Tác giả Quỳnh Dao đã tỏ ra đặc biệt khôn khéo khi sử dụng “cấu trúc theo thời gian” cho tác phẩm “Song ngoại”, cuốn tiểu thuyết gần như là tự truyện về chính cuộc đời bà, khiến chuyện tự nhiên như cuộc đời thật đang xảy ra trong khoảng giữa của đoạn ngắn đời người ấy, từ lúc nhân vật là một nữ sinh nhí nhảnh cho tới khi trở thành một thiếu nữ u buồn. Truyện thật đến nỗi đã làm xúc động lòng người. Độc giả chẳng những xót xa cho nhân vật mà còn xót xa cho chính kiếp người ngắn ngủi mà thực đau. Chuyện đã khiến tác giả nổi tiếng và mở đầu cho sự nghiệp văn chương của bà. Với “Một sáng mùa hè” (Đình viện thâm thâm) tác giả lại sử dụng “cấu trúc theo quan hệ không gian”. Không gian ở đây chính là cây cầu xuất hiện ngay đầu truyện.
Cây cầu xưa nay vốn là hình tượng nghệ thuật có tính ẩn dụ cao. Cầu gợi nhớ cảnh tiễn biệt, nhưng cầu cũng báo hiệu sự đoàn viên; “Nhịp cầu tri ân” ấm áp tình người bao nhiêu, thì cái cảnh “nước trôi qua cầu” càng lạnh lùng, hờ hững bấy nhiêu; với những người đang có tâm trạng yêu đương thì hình ảnh cây cầu gợi nhớ tích xưa, khiến chẳng ai khỏi mủi lòng xót xa cho cảnh chia ly giữa vợ chồng Ngưu Lang-Chức Nữ. Mỗi năm chỉ một lần gặp mặt qua “Nhịp cầu ô thước bắc ngang Ngân Hà”!. Ở đây, cái nút truyện thắt ngay lúc nữ nhân vật Phương Ty Oanh đứng trên cầu suy tư nhìn dòng nước chảy. Độc giả tò mò, thắc mắc liệu ở đây cây cầu có ý nghĩa gì? Với tài năng của mình tác giả đã chậm rãi mở cái nút đó ra, từ từ từng chút một khiến người đọc phải
nôn nao chờ đợi. Mãi cho tới cuối truyện cái nút đó thật sự mở tung: Cây cầu chính là nơi chứng kiến nữ nhân vật gạt lệ ra đi, chạy trốn mối tình đang nồng ấm của mình.
Bây giờ cây cầu lại đón bước chân người lưu lạc trở về. Và ở cuối truyện chính cây cầu lại chứng kiến cuộc tái ngộ đầy nước mắt nhưng cũng ngời ngời hạnh phúc của hai kẻ yêu nhau. Ở truyện, “Khói lam cuộc tình” tác giả lại dùng “Cấu trúc tâm lý”.
Truyện mở đầu ngay tâm trạng hoảng loạn của nữ nhân vật Tâm Hồng khi nghe tiếng gọi văng vẵng từ địa ngục “Tâm Hồng! Hãy đi theo anh. Tâm Hồng! Hãy đi theo anh đi!”. Đó cũng chính là cái nút thắt của truyện. Đọc giả thắc mắc ai là nhân vật “anh” ở đây?. Tại sao Tâm Hồng lại hoảng loạn đến thế? Mọi thắc mắc được giải đáp ở gần cuối truyện. Ở đây, cái nút không được mở tung một lần, cũng chẳng rề rà chậm rãi, nhưng được tác giả mở nó từng mối một. Cứ sau mỗi cơn tỉnh, cơn mê của nhân vật chính Tâm Hồng, một phần câu chuyện lại hé mở; lúc thì một nhân vật, lúc thì một địa điểm, một tình tiết. Mọi việc trở nên sáng tỏ cũng là lúc chấn thương tâm lý của nữ nhân vật được hoàn toàn bình phục. Truyện đặc biệt cuốn hút bạn đọc nữ, bởi vì kèm với những tình tiết ly kỳ, gây cấn là những chuyện tình éo le, ngang trái đang dần hé lộ. Ở cuối truyện độc giả, nhất là độc giả nữ, thở phào nhẹ nhỏm, hởi lòng hởi dạ; bởi vì, sau biết bao trái ngang, thù hận thiện ác đã phân minh, những kẻ yêu nhau được tự do đến với nhau. Có đến ba đôi trai gái nên vợ chồng ở cuối truyện này. Truyện Quỳnh Dao hấp dẫn bạn đọc nữ là thế. Nhưng xét cho cùng, những kiểu cấu trúc truyện đa dạng của bà mới chỉ dừng lại ở cấu trúc bề mặt. Đó chẳng qua là những cách thay đổi bố cục truyện: hoán đổi thời gian, dịch chuyển không gian, đi tới những chỗ thắt nút hầu tạo nên những nét mới mẽ hấp dẫn người đọc. Còn cái cấu trúc bên trong tức cách trần thuật, cách điều khiển nhân vật, cách ngụy trang tư tưởng, cách tạo khoảng lặng v.v… mà nói chung là cách nối mạch các yếu tố nghệ thuật lại với nhau sao cho trong tổng thể chúng đạt hiệu quả cao nhất, thì rõ ràng tác giả Quỳnh Dao chưa làm được. Ta có thể nôm na ví cấu trúc tác phẩm như là kiến trúc của một tòa nhà, nó không đơn thuần là xây dựng sao cho tiện nghi với những vật liệu tốt đẹp, mà còn là sự kết hợp hài hòa tất cả các thứ lại với nhau để tạo nên một kiến trúc đẹp, và quan trọng hơn hết là kiến trúc ấy phải toát lên một bầu khí riêng, tức là cái hồn của tòa nhà đó. Cái hồn của ngôi giáo đường là bầu khí thiêng liêng, cái hồn của phủ chủ tịch là bầu khí uy nghiêm, cái hồn của một khách sạn cao cấp là bầu khí sang trọng, cái hồn của ngôi nhà ở là bầu khí ấm áp v.v. Tương tự như vậy, một cấu trúc hợp lý không những khiến cho tác phẩm hấp dẫn ở những tình tiết bề mặt, mà còn tạo cho tác phẩm một cái hồn tức
“chiều sâu” của tác phẩm nằm bên dưới lớp chữ nghĩa. Như đã nói ở phần tiểu sử, ngay từ những sáng tác đầu tiên, Quỳnh Dao đã bị người chồng trước của bà chỉ trích rằng tác phẩm của bà không có “chiều sâu”. Tiếc rằng Quỳnh Dao đã bất ngờ thành công quá sớm với tác phẩm “Song ngoại” nên từ đó bà đã giữ vững quan điểm nghệ thuật và cố định văn phong bút pháp của mình. Kết quả là ngày nay đa số bạn đọc nam giới cũng vẫn đồng tình với người chồng trước của bà; nói khác, tác phẩm Quỳnh Dao không hấp dẫn được họ.